Köz qaras Tarih Qazaq şejiresi

Arqadan Altayğa auğan eldiñ izi (YAğni Arqadan Altayğa auğan Abaq Kereydiñ keruen köşi jäyinda)

kerey.kz

 |  Dec 29, 2019

Bayahmet Jwmabaywlı 

Kindik söz:
Kerey taypasınıñ ejelgi mekenderi Arqadan Altay betine irgeli eldiñ qaqpayınan auğanı raspa?».

«Abaq Kerey eldi Arqadan Altayğa «Aqmırzanıñ ölimine sebepşi bolıp köşkeni» ras pa?

«Bwqar jırau Abılay hannıñ bwyrıuımen Kerey köşin toqtatuğa aldınan şığıp jotasın körsetkeni raspa?» t. b. Swraqtar töñireginde tarihşı bolmasamda ızdenistiñ natijesinde öz älimşe közğaras bildirudi jön kördim. Artıq – kemin keşirmmen qararsızdır.

Şını kerek, osı taqırıpqa qatıstı jazba derekter az bolğandıqtan, dälelsiz sözdiñ därmeni şamalı bolar degen oymen, tartınşaqtap kelgen edim. Juıqtan bergi äleumettik jelilerde bwl taqırıp töñireginde talas-tartıstar malığa bastağanın körip qolıma qalam alıp, osıdan bir qanşa jıl bwrın «Qazaqtıñ qısqaşa tarihı» degen eñbegimen eki millyard qıtayğa ğana emes, şet elderdegi tarihşılarğa tanımalı Niğımet Mıñjanwlınıñ däl osı taqırıp ayasındağı közqarasıın esime alıp, oqırmanğa sol közğaraspen bölisudi jön kördim.
Äli esimde, 1989-jıldarı bolatın. Qolımda kädimgi qwlıptıñ kiltine wqsaytın, kölemi jartı qarıstay metaldan jasalğan zattıñ nendey bwyım ekenin ärkimge körsetsemde anığına jete almay jürgenimde, jolım bolıp Ürimjidegi ortalıq kitaphananıñ aldınan äygili ğalım Niğımet aqsaqalğa kezigip qaldım. Aman-sälemnen soñ älgi zattı sumkamnan alıp şığıp, körsetken edim. Niqañ irkilgen joq. Körgen jerden: «Germaniyadağı mwrajaydan keziktirgenmin. Bwnıñ basqı bölegindegi tesikten jip ötkizip moyınğa nemese bilekke tizbelep tağıp jüretin ejelginiñ aqşası» ekenin birden kesetti.
Bizdiñ keñesimiz endi Niqañnıñ otbasında jalğastı. Äygili ğalımmen bwlayşa kezigu orayı kele bermesin eskerdip, köñilimde wzaqtan tüyinşektelip şeşimin tappay jürgen tüytkildi swraqtarımdı birden qoya bastadım.
Äuelgi swrağım rular haqında boldı. Mwnda halıq işinde rulardıñ kelip şığu tarihı tım qarapayım derektermen däleldep jwretinin eskere: Şimoyın Kereydiñ bala küninde moynı jiñişke bolıp «Şimoyın» atalğanın. Jastabannıñ ayağında tartqan şalğaylığı şılği bolğandıqtan «Jastaban» atalğanın. Qaraqas atanıñ qası qara bolğansoñ «Qara qas» ataluı. Könsadaq ruınıñ qoramsağı könen bolğansoñ «Könsadaq» ataluı, «iteli ruı aqtı kölge tögip, iteli atanğan»… deytin t. t. Añızdıq derekterdiñ şındıqqa qanşalıqtı janasımdı ekendigin wğısqanımda: Niqañ «Bwlayşa joramal derekter ğılımğa jat. Wrpaqqa zyan ekenin, mwmkin adamdar bir rudan bir rudı tömendetu wşin, yağni mısqıl, äzil wşin tipti mwqatu üşin şığarğan sauatsız añızdar ekenin. «Şäkärimniñ ‹qazaqtıñ arğı tegi Arabtan, bälenbay saqabanıñ twqımı› degenderge toytarıs bergendey mına añızdarğada toytarıs beru qajet ekenin eskerte ketti.
Keñes twyini Abaq Kereydiñ öz zamanında Arqadan Altayğa qonıs audarğan keşirmeleri jayında boldı. Niqañ – Bwl taqırıptıñ oñay äri kürdeli taqırıp ekenin, «oñay» bolatını keşe ğana halıqtıñ basınan keşken soqpağı ayqın tärihı bolğandıqtan derekterden tısqarı qolda azdı-köpti arhiftik materyaldarğa swyenuge bolatının, al «qiın» deuimiz – bwl tarih imperiyalıq sayasattıñ azuında neşe jwz jıl qauzalıp, jasalıp, öñdelip el aralıq qayşılıqqa, şekaralıq tartısqa arnalğan jasandılıqpen äbden sığımdalğan tarih bolğandıqtan, mwnday qitwrqılıqpen somdalğan tarihtı halıq sanasınan araşalap alu mıñ da bir maşahat ekenin eskerte: sol bir 1758-jıldardağı «Abaq Kereydiñ ejelgi ata jwrtın tastap ketui», «Aqmırza degenniñ ölimine sebepşi boludan» nemese «Juan rudıñ qaqpayınan» boldı deytin. Al wdire köşken köşti «Abılayhannıñ ämirimen Bwhar jırau tosıuğa bardı» degen derekterge toqtaldı:
Endeşe Aqmırza kim?, onıñ wrıq – jırağatı qayda?, degen swraqqa eñ äuelde tamırı üzilmegen, tarihtı arıdan qozğauğa därmendi şejirege ayaldauğa tiis edik. Ökinişke oray Aqmırzanıñ tegin däleldeytin anıqtamalar bizge jete qoyğan joq. Al osı köşti toqtatuğa «Bwqar jıraudı Abılay han jiberdi» delinetin anıqtamağa ayaldar bolsaq, arhiftik derekter «Abılayhannıñ Ciñ handığımen kelisim arqılı Altay, İle, Tarbağatay öñirine eldi köşirip äkeluge kelsimge kelip jatqanı»(1) anıq twrsa, qalayşa Abılayhan Bwhar jıraudı köşti toqtatuğa ämir etedi?» degen swraq tuındaydı. Swyte twra jasandılıqtıñ asqınıuı sonşa, ejelgi «Sadır qayda barasıñ» degen jwrtqa äygili tarihi oqiğanı bwrmalap, «Kerey qayda barasıñ» dep «bwrmalandı» deuimizge dälel iretinde toqtala keteyin; «ortalıq qazaqstan» sayıtın, (Mäşhür – Jüsip Köpeywlını, Bwqar jırau degen taqırıptı aşıñız) «Abılayhan aldında söylegen söz» dep bastalıp «Sadır – Matay sausınday, dau Mataydıñ dausınday» degen qazaq jwrtında bir söz bar. Sol Sadır batır ördegi Naymanan auıp, Arğın ortasına kelip, bir Aqmırza degen Arğındı öltirip, kwn bermey, elne köşe qaşıptı. Barsa söz bermeydi, «attığa jol bermeydi, jäyauğa jol bermeydi» degen baydıñ özi eken, kök şolaqtıñ közi eken. sonan soñ Arğın bolıp Bwqardı jiberedi: «osı kisi bir til alıp keler!», – dep Bwqarekeñ barsa. Sadır Mataydıñ auılı Sarsıudı örlep köşip bara jatır eken, sondağı Bwqar jıraudıñ köp aldındı Sadırğa jolığıp aytqanı» eken dep bastalalatın jır:
Sadır, qayda barasıñ,
Sarsudı köbelep.
Aqmırzanı öltirdiñ,
Aqsoyılmen töpelep….(2)- dep jalğasadı. Mine osılayşa en – tañbesı ayqın twğan täryıqtıñ «Kerey qayda barasıi?» dep özgerui mwmkin Şar rossiya (Sovet ükimeti) kezinde şekaranıñ eki jağında twrğan qazaqtardı qoşqarşa süzistirip birinen birin qojıratuğa arnalğan jasandı hikaya ekeni aydan anıq.
Qarañız, endi äñgime joğardağı aytılımdardı rastağısı kelip, Bwqar jırauğa er Jänibekti keziktirip dialokqa keltiretinin köriñiz, maqwl; er Jänibekpen Bwqar jırau köşu men köşpeu jäyinda «eldiñ irgesin sökpeu» jäyinda qimastıq, bauırmaldıq sezimmen osılay sözge kelselisken bolsın aq, sondada Bwqar jıraudı «köşti toqtatu wşin Abılayhan jiberdi» degenge kelspeytinimiz sol kezdegi el «Ciñ handığımen aralıq diplomatikalıq qatınastı» Ablayhan qandıq twrğıda twrıp bwza almaytındığı anıq edi.
Ärine ğalımnıñ aytpağı twsinikti aq; Sonau «Üysin, Qañlı, Alandar zamanında qazaqtar men Han handığı arasında jibek, parfor ıdıstar men at ayırbas saudası bolğan»(3) osı qarım-qatınas jalğasım tauıp «Ciñ wkimetimen Abılayhan arasındağı bitimgerlikpen iske asqandığı»(4). «Ürimji, Twrpanğa deyin Qabanbay batır bastağan qazaqtar jılqı saudasımen kelgenin anıqtaydı»(5). Al Altay, Tarbığatay, İle öñirinen qonıs alğan qazaqtardı Ciñ wkimetiniñ maqwldauımen «Şegara öñirlerdi qorğap twru, är jılı 10 mıñ sarı aq kümis jäne jılqıdan salıq berip twru»(6) arhiftiq derekter joğardağı pikirimizdi tipten rastaydı.
Ärine, «Ciñ ökimeti men Abılayhan arasındağı eldi Altay, İle, Tarbağatay öñirine Qonıstandıru»(7) kelisimi Ciñ wkimeti İle genaralına «Şekarada otırğan Abılayhannıñ eline män beru»(8) jönindegi arhiftik derektemelerden jäne «Ciñ ökimetiniñ» Altay şekarasın Resey (Sovet), sırt Moñğwlya aralığındağı şekaranı qorğauğa qazaqtan qarulı qosın äzirleu»(9). Jäne derekteri, «Kögeday töreden bastap Zakariyağa deyingi Altaydıñ tike Beyjiñge töte qarap, özin-özi basqarıp twruı»(10) mine, bwnıñ bär-bäri Abaq Kereydiñ Altay betine ne sebepten kelip qonstanğandığına şınayı dälelder bolmaq.
Yä, Altayğağa köş basın bwrıp qonıs alu op – oñay bolmadı. Altayda sar jwrttap qalğan Joñğardıñ qaldıq küşterin birde dostasıp, keyde küşke kelip jürip bayırğı mekenderin aluda Izğwttı, Aqtay, Jarqınbay, Säyeke, Twrım, Dalay, Juanğan, Arqalıq, Zuha t. b. Qanşama batır babalarımızdıñ bas ketip, qanı tögildi deseñizşi…. «aq patşa äskeri», köşken eldiñ soñınan ökşeley qua soğıs salıp qanşama beyuaz eldi qınğındasa, «eru eldiñ tayınşası …» bolıp jönin körsetip eldi süliktey sorıp, könbegendi kömusiz qaltırıp qırğındağan Mänjwryanıñ bär – bäriniñ betin qaytarıp, boranıñ ötinde otırğan kim ekeni aydan anıq tärih edi ğoy, dizbeleu bwl maqalanıñ salmağına kelmeydide….
Mine, oqırman osılardıñ barlığın saraptap jetpey twrıp imperiyalardiñ ağayın arasın arazaştı etu arqılı özine wpay jiıuğa äzirlegen jasandı tarihqa añğarlıqpen qaraytın uaqıt jetken tärizdi.
Söz soñında «Er tağı kök aspan» (2008 jıl, Erkin Kökeyov Änuarwlı, «Almatı» ) degen kitapta: «Joñğar oqiğasınan keyin ien qalğan atameken bosap, Ciñ dinastiyası jılqığa mwqtaj bolğanına Abaq Kereyler qaytadan keruilge qaray jılıstadı. Alğaş qazirgi şığıs Qazaqstan öñirinen 1756-jıldan soñ Şaqabay Jänibekten tärihtıñ Kereyler jäne Naymannıñ Qızay, Bayjigit ruları bwrınğı ata mekeni, qazirgi Şinjyañ öñirine qayta qonıstana bastadı. Kerulen özeninen ığısıp (altın handığı qwramınan) ata jwrtına auğan «Abaq» atın alıp, jüz degen jıldar ötkensöñ qayta oralğan bwl eldiñ qasıretti tağdırı münımen bitken joq. Bwlardı aldımen dini bölek, tegi bir tuısı torğauıt şaptı. . .» degen aytılımnañ biz qauzağan taqırıpqa az da bolsa twzdıq bolar degen oymen oqırmanğa wsınıumen sözimdi tämämdaymın.

Ädebietter:
(1)(4)(6)(8) «Mwra jurnalı» 2006-jıl. Jäne «Zeynolla şığarmalarınan». Zeynolla Sänikwlı,
(2) «ortalıq qazaqstan gäzeti»
(5) «Wysinder turalı» «qoğamdıq ğılım minbesi» jornalı. Swltan Janbolat.
(7)«Qazaqtıñ qısqaşa tarihı», N. Mıñjan
(9) (10) «Keleli keñes, tarihi derek», asqar tatanay
(3)(11) qıtay tarihındağı qazaqqa qatıstı derekter»
(12) Altay tarihi materyalı.
MÄTERYALDI WLIQSATPEN PAYDALANIÑIZ. AVTORLI WKIQ QORĞALĞAN