Tarih Qazaq şejiresi

Ejelgi jäne qazirgi türki taypaları

kerey.kz

 |  May 27, 2015

tarihtağı türki taypaları

1. ğwn taypaları

landi,swbwk,qwyan,çwlım,hılak,bakmadwn,qwtılan,dabe,ğadasu,qwlantek,ğan,lañ,sogzek….qatarlı 24 taypa.

ğwndarğa qarastı elder:sanbi,tele,qırğız,qıpşaq,qañlı,üysın…

2.sanbi taypaları

toba sänbi,iüuin sanbi,murwñ sänbi.

bwlardan basqa türik tekti taypalar:üysın,qañlı,qwtşa (bälkim qıpşaq) ,jyankün (qırğız) ,diñliñ (töles) .

teleyağıni qañğarlar (gäuçi) lardıñ taypaları:

qıbıl,tala (bälkim tole,tele,itan,taylan,qwrtqa (qwrtqa,balkım başqwrt) ,tarbağan,alwn (bälkim arğwn,arğu) ,baqğwn,irbın,bobekır,qıruan,ğşwkbat.

telelerge qarastı taypalar:
«…
«tele taypalarınıñ qatarında bwrkıt,toñıra,qwyğır,bayırqı,bwğıra ruları ؛bwlar tula özeniniñ söltüstiginde twrğan؛
monden,tanağır,seget,ğwn,qoqsır,degen arıstarınıñ soğısqa jaramdı adamı 20 mıñdaywbırdıñ batısı men ängeniñ terıstıgındegı  aq taudı qaptalday qıbıt,bwlaqşıq,eder,swba,nağar,oğız,qırğwt,yadır,iwregırle r otıradı.bwlardıñda soğısqa jaraytın adamı 20 mıñday.altaydıñ batıs küngeyinde sır -enda,taynaq,zıban,darqıttar mekendeydi.bülärdä jorıqqa 10 mıñday adam attandıra aladı.qañlınıñ teriskeyindegi edil özeniniñ boyın edız,ğajar,barğwt,biğan,qoqı,qabış,ajasu,bayauıt,kerderiler mekendeydi,bülärdä jorıqqa 30 mıñ adam attandıra älädi.teñiz köliniñ şığıs jäne batıs jağalaularında salar,qyat,üş saqsın,marswq,saqıralar otıradı.bwlarda 8 mıñday jasaq bar.pwrwmnıñ batısında wñğwt,alan,peçenek,qwlas,barğwndar mekendeydi,bülärdä 20 mıñday jan bär.söltüstik teñizdiñ küngeyinde tıbalar otıradı.
wlıs atı är türli bolğanımen bwlardıñ bäri telek atanadı.»

jinaqtağanda:
bwrkıt,toñıra,wyğwr,bayırqı,bwğıra (bura,naymandağı bura boluı mümkin) ,tanağır,seget,ğwn,qoqsır,qıbıt
,bwlaqşıq (qarlıqtağı bwlaq bolsa kerek) ,edız,swba,nağar,oğız,qırğwt (qırğız?) ,yadır,iwregır,eder,ğajar,barğwt,biğan,qoqı,qabış,ajasu,
bayauıt (keyingi oğızdağı bayat,qyattağı bayauıt,bay wlı) ,kerderı,salar,qyat (şıñğıshan şıqqan qyat) ,saqsın,marswq,saqıra,oñğwt,alan,peçenek,qwlas,barğwn,tıba.

türik ruları:
aşına (aşına,qali,aşäşımdı,şarı teölis,luäd,pärsyan,sünün,nebdäl,ringikeۈ,söltö,yanti)  ,şışpet,swnwn,bayan,şaltwl,çık,sabek,wkekşe,tadıneş,berış,qara,şwmugen,twrkeş,şanış,kwlık (qwylau depte audarıladı) ,yağıma (jäymä) ,qaso.

türik qağanatına qarastı türik tektes rular:

batıs türik:türik (şimöyin,türkeş,şäniş,külik,şep) nüşbe (eskıl,qaso,barısqan,eskıl çor,qaso çopan) ,qarlıq,çwñwt,çwmwl,übır,alan,peçenek,qyat,bayauıt,salar,iwregır,ğajar,kerderı,qañlı…

şığıs türik:
twrık,bwrkıt,toñıra,qwyğır,bayırqı,bwğıra, qıbıt,bwlaqşıq,eder,swba,nağar,oğız,qırğwt (qırğız) ,
yadir,iüregirruläri ؛ monden,tanağır,seget,ğwn,qoqsır ruları؛sır -enda,taynaq,zıban,darqıttar ,tıۈalar,qwrıqandar,tatarlar,çıkter,
؛bwl taypalar türik tekti rular.

wyğwr ruları:yağılaqar,qwtırğar,kwremır,baqa segır,amwrtek,qasar,qwğwrsı,yağmwqar,qyamırlar jatadı.
yağılaqar wyğwrdıñ hanı şıqqan ata.
wyğwr qağanatına qarastı rular:
sır-enda,qıbıt,tıۈa,qwrıqan,telengıt,bwrkıt,bayırqı,toñıra,ğwn,seget,qoqsır,qığıt,edız,aq sep,qırğız,tatar,basımıl,qarlıq.

qarlıq ruları:
bolat,bwlaq,şıgıl,taşılı,azkış,qalaj,tuhsi,çarwq,barısqan,arğw,twrkeş
bwnıñ işinde nağız qarlıqtar:bwlaq,şıgıl,taşılı.

oğız ruları:qay,bayat,alqarlı,qaraulı,yaziz,dwger,tutırqa,yaparlı,afşar,qızıq,bektılı,qarqış,bayandwr,
peşenek,şäuildir,şerni,sälür (salar) ,eymwr,alantwlu,wregwr,wqtır,bwygwdwz,ouۈa,qınıq.

qimaq ruları:imaq,eymwr,tatar,bayandwr,qıpşaq,ajılat,lanikar.

qaraqan memileketindegi rular:yağıma,şığıl,qarlıq,qalaş,qay,yabğw,twrkımen,arğu,kanjaq,çarwq,bwlaqşıq,qarlıq,
tuhsi,çwmwl,kojat,bwlaq,aramut,tarbın,oğıraq,ozgış.

tatar ruları:
qoyın,terat,alçın,barqı,şağan,twtwğwt,ayırğwt,bwywrğwt,zwywn,twtağwl

qıpşaq ruları
batıs birlestigi qıpşaqtarınıñ taypalıq qwramı on bır taypadan: toqsoba, ietiöbä, bwrjoğlı,
elbörili, qañğarotlı, andjoğlı, durut, qwlabaoglı, jartan, qaraborıklı, qotan taypalarınan twrğan.
şığıs qıpşaqtar:elborı,toqsaba,ietoba,durot,äl -arıs,borjoğılı,mankor oğılı.
qıpşaqtarğa qarastı basqa taypalar:qañlı,qimaq,başqwrt…

qyat ruları:
därlekin qyat:qoñırat,qwralas,nwkwz,bayauıt,üysın,swldws,wrañqay,keñgıt,ikıras,eldwrkın.
nirun qyattar:qatağan,saljığwt,tayşığwt,jajırat,noyaqın,wrwt,mañğıt,barlas,dwrben,
jwrkın,şınas,qoñqotan,arulat,dulat,besut,budat,keneges,qaptwrqas,suan,şanşığwt,
sejueyt,swnit,keñqyat,qadarğın.

kereyt: kereyt,albat,jırqın,saqayt,tobauıt,doñğayt,twmen -tübegen.

merkıt:udoyt,wuas,auqız (oğız) .

jalayır:jat,toqırauın,qoñqsauıt,kwrmeuıt,auyat,nilqan,kwrkın,twlanğıt,twri,sanğwt.

qoñırat:
ikıres,olqonot,eljıgın,qaranwt,qwnqılwt

mwñğwl iimperyasinä qarağan türki ruları:1206-jılı qoñırat,jalayır,kereyt,merkit,näymän,tätär.
1209-jılı oñğıt,wyğwr,qarlıq,twmet,bayjıgıt,bayt,toqas,qabqanas,qañqas,uıs,bekırin,
tarğwt,barqı,qırğız,qarlıq,qalaç,qwrıqan,tolengıt,teleuıt,toles.
1240-jılğa deyın:qañlı,qıpşaq,başqwrt,bwlğar,oğız…

yuan handığındağı bes mıqtı ru:qoñırat,ikıres,wrğwt,mañğıt,jalayır.

altın ordadağı rular:

92 baulı özbek ruları
«16-18-ğasırdağı orta azyanıñ tarih-jağırapya iliminen toptamalar» attı kitäptä (aۈtorı ahımetoۈ) ,özbek wlısı turalı «şäybänämä» attı kitäp bar ekeni,öndä 92 baulı özbek rularınıñ tizimi aytıladı.
bwl 92 ru mınalar:
1.mıñ
2. iüz (jwz)
3.qırıq
4.wnqajat
5.jalayır
6. saray
7. küñgil
8. alşın
9. arğın
10. qıpşaq
11. nayman
12.çaqmaq
13.azaq
14. qalmaq
15. tärlik
16. tüdäk
17.bwlaq
18. samarşıq
19.qıpşaq
20 kereşi
21.jinağaş
22.bwyrat
23. wrat
24. qyat
25.qidan
26.tökli
27.wzırlaş
28.kiikşi
29. otaşı
30.bolatşı
31.jyuın (jyut,bwrın merkittiñ üş ruınıñ biri edi)
32.jat (jalayırdıñ 10 taypasınıñ birı,mwqali osı jat ruınan)
33.şwrşıt
34. bwrmauıt
35.kerey
36.oñğıt
37. tañğıt
38.mañğıt
39.şanşığwt
40.meşit
41.merkit
42.bürkit
43.qwralas
44.tükilän
45.käri
46.arab
47.ilaş
48.wbwrğan
49.jişilik
50.kereyt
51.türkimen
52.tabın
53.tama
54.ramadan
55.müyten
56.üysin
57.baday
58.hafiz
59. qırğız
60.majar
61.küşälik
62.sauran
63.bağarın
64.wlıs (bälkim orıs)
65. wbırat (bälkim oyrat?)
66.baday
67.tatar
68.maşqwr
69.soltws
70.tuba
71. jiraf
72.jırtar
73.bekjya
74.qarqın
75.şılın
76. ağılan
77.kürleuit
78. bağılan
79.şımbay
80. şerkeş
81.wyğwr
82.tatar
83. bab
84.tarğır
86.twrjaq
87.qağat
88.qyat
89.dwrmen
90.bataş
91.oymauıt
92.arlat

tağı bir mäteryaldä 92 baulı özbek rularınıñ sanı bwdanda köp berilgen,ölär:
1. aۈar
2. azar
3. äzäk
4.alşın
5. arab
6. arğın
7.arlat
8. auğan
9.ashar
10. bağan
11.bağılan
12.bayauıt
13. baltaşı
14.barlas
15.bolatşı
17. buday (budat)
18.bwyazwt
19.boyat
20.bwrlanşı
21.bwlaq
22.bolat
23.burya (bura)
24.bürkit
25. buryat
26.kerey
27. girä
28.jalayır
29. dwrmen
30.jabığu
31.jorğa
32.joyt
33. ışbwrğan
34.jwrat
35.jwz
36.jyuın
37.wlaş
38.käri
39.qatağan
40. keleşi
41.keneges
42.kereyt
43.kerderi
44.qyat
45.qwsşı
46.qıpşaq
47.qojalıq
48.qwlekeş
49.kürleuit
50.qabaşa
51.qalmaq
52.qangeldı
53.qañlı
54.qara qalpaq
55.qarlıq
56.qonağaş
57.qoñırat
58.qwralas
59.qwtşı
60.qıpşaq
61.qırğız
62.jüñgö
63.qıştıq
64.majar
65.mämäseyt
66.mañğıt
67.mıñ
68.merkit
69.mitan
70.mwndwz
71.nayman
72.nüküz
73.oğılan
74.oymauıt
75.oyrat
76.oyşı
77.oñ
78.oñğıt
79.otarşı
80.ramadan
81.saray
82.saqitan
83.swldws
84.swran
85.tabın
86.tama
87.tañğıt
88.tarğıl
89.tatar
90.teyt
91.toyşı
92.tubay
93.töuädik
94.twrqaq
95.twrmauıt
96.türkimen.
97.teleu
98.oğız
99.wyğwr
100.üysin
101.hafiz
102.şökiläs
103.şoplasu
104.şouıt
105.şikir
106 şınbay
107.şaqpaq.
108.şerkeş
109.şırın
110.şwt
111.şüren
112.şwrşıt
113.şınbay
114.şırşıq
115.ılaşı

moğwlıstandağı rular: jäläyir,dulät,üysin,bärläs,ärlät,kereyt,arğınwt,qañlı,bwlğaç,qırğız.
batıs şağatay handığında:
? mañğıt,barlas,…

qazaq handığındağı rular:

wlı jüz:üysin (şapıraştı,ıstı,oşaqtı,sar üysin,sirgeli) dulat,jalayır,oğız,qañlı,twrkeş,şanışqılı,qyat,qoralas,aqqoylı,qaraqoylı,
şıbıl,oymauıt,qırğız älı,noğay,moğoltay,alban,suan…
orta jüz:arğın,taraqtı,madyar,qanjığalı,nayman,qıtay,twmat,toğas,bayıs,bolatşı,
dwrmen,bärläs,bäyjigit,burä,şürşit,,kerey,merkıt,barqı,qoñırat,qatağan,
mañğıt,jäyma,qıpşaq,kwrleuıt,uaq (oñğıt) .
kişi jüz:
bay auıt (bay wlı)  :aday ,jappas,alaşa,altın,masqar,tana,esentemır,qızılqwrt,ıstıq.
beriş,ältin,täz,çerkeş,
alçın (qarakesek,qarasaqal,tortqara,şomekey,şektı,jağalbaylı,ramadan,
kereyt,kerderı,tama,taz,teleu,keneges,wñgıt,toqsaba.
jüzge kirmeytin:
tore,tolengıt,swnaq,qoja.
al odan basqa qaraqalpaq,qwrama,qırğızdar bar.

ekinşi qazırgı türki wlıttarındağı rular:

1. qazaq ruları:

wlı jüz:üysin (şapıraştı,ıstı,oşaqtı,sar üysin,sirgeli) dulat,jalayır,oğız,qañlı,twrkeş,şanışqılı,qyat,qoralas,aqqoylı,
qaraqoylı,şıbıl,oymauıt,qırğız älı,noğay,moğoltay,alban,suan…
orta jüz:arğın,taraqtı,madyar,qanjığalı,nayman,qıtay,twmat,toğas,bayıs,
bolatşı,dwrmen,bärläs,bäyjigit,burä,şürşit,,kerey,merkıt,barqı,
qoñırat,qatağan,mañğıt,jäyma,qıpşaq,kwrleuıt,uaq (oñğıt) .
kişi jüz:
bay auıt (bay wlı)  :aday ,jappas,alaşa,altın,masqar,tana,esentemır,qızılqwrt,ıstıq.
beriş,ältin,täz,çerkeş,
alçın (qarakesek,qarasaqal,tortqara,şomekey,şektı,jağalbaylı,ramadan,
kereyt,kerderı,tama,taz,teleu,keneges,wñgıt,toqsaba.
jüzge kirmeytin:
tore,tolengıt,swnaq,qoja.

2.noğay ruları:
alşın,as,arğın,baraq,qañlı,bwrkıt,badıraq,dwrben,keneges,qwsşı
,qırıq,mañğıt,mıñ,nwkws,qıtay,kereyt,qıpşaq,qoñırat,nayman,üysın,
qanjığalı,swywndık,ormanşı,qatağan,bayıs,teleu,saray,aşamaylı,ergenektı,sırgelı,şektı.

3.özbek ruları:

özbةk

bwl özbةk dةgةn özbةk han atımةnةn atalğan dةp aytılğan . az jänibةk hanğa ةrıp, şağatay nasılınة qarağan qazaqtar mauranaharda otırıqtı bolıp qalğandıqtan özbةk atalıp qaldı . onan basqa anıq qazaq ةdı . bwlardıñ ışındة joşığa qarağan mağoldan da, tatardan da bar janة şağatayğa qarağandardan da qosılğandar bar . bwl özbةk ruları – twyaqlı, onıñ işindةgi rular – molla kةsةk, mırza kةsةk, mitanı  (bwlar noğaydan)  . janة nayman, bwl üş ru – qostamğalı, uaqtamğalı, sädirbةk . bwlar «nayman ham qoñırattan bölingةn qazaqpız» dةidı . janة üysin üş ru – oşaqtı, koztamğalı, ةrgةnةkli . janة köşi, qatağan  (bwlardı bةkzät dةsةdı)  . janة saray, bağrın yuz, qırıq mıñ qıtay, qıpşaq, qaraqalpaq, türikmةn, jalayır, dwrmةn, türik, mañğıt, qañlı, kةnةgةs, misit, yabı, tama, mةrkit, allat, bataş – osınıñ bäri är jةrdةn kةlgةndةr – özbةk atanıp otırğan .

menşe osı özbek rularınıñ bäri 1500-jılı şäybaniğa erip ketkender emes qayta odan bwrın şağatay zamanınan beride bolğan,orta azyanı jaulağan soñ onı wstap twru üşinde belgili mölşerde asker qalatını anıq.

4.qwrama:
. ruları – kةrةyuçi, şahruhiya, bwqa, mwratali, kةrةiit, baysu, qaraqıtay, qalaybar, panğaz  (bwlar sartqa qosılıp ةgin salğan)  .
qwrama ışındة tama, alşın, jağalbaylı, qanjığalı, kةrةi, üysin, jalayır – bäri dة bar .

5.qara qalpaq ruları
qoñırat:qoldaulı,balğalı,qarasiraq,aşamaylı,qyat,mwyten,qıtay,qaramoyın,qandekılı,
baymekılı,nayman,qalmaq,twrkımen,teleu,swljuıt,qalqaman.
qañlı:ırğaylı,ormanşı.
qıpşaq:sañmwrın,jadık,jağaltay,qanjığalı,
nwkıs,keneges,oymauıt,qıtay,şeruşı,mañğıt.
baqanlı, tiekli, ırğaqlı, baymaqlı, qazayaqlı, wyğır ,terıstamğalı.

6.başqwrt

başqwrt bwrınğı zamanda finno-ugör halqımةnةn aralasıp kةtkةn türik nasılı dةp arab jazuşıları aytadı . olar 1723 jılı «aqtaban şwbırındıdan» soñ qazaqtan bölinip barıp, ondağı tatarlarmةn aralasıp kةtkةn . başqwrttıñ taptarı – minskii  (bwl mıñğıt dةgةn qalmaq bolıp qalğan, toğaylı ةlı atanğan tatardan)  janة täbinskii  (bwl kişi jüzdةgi tabın, qıpşaq, tama, qıtay, kةrةilةrdةn)  janة tazdar, qırğız  (bwlar ugrö-fin nasılınةn)  janة qalğan taptarı – iormatin, borzin, ösirgةn, tañğauır, küdةi, tanip, aylı, quaqan, qarşı, qaylı, iةldat, toğızdar, iةni baylar, duan, ةrımtı, gäytةn, şobةn noğaylar, sarttar, mةrkit, saralı, aylan, zuran, bollar, uran, uanış, mةşir, tiltin, baqay, arlar, sarış, baywlı  (kişi jwzdıñ) , türikmةn, sartay . osı joğarğı attarğa qarağanda, başqwrttar qazaq ةkةnin ham är rudan qosılğanın bılةrsız .
tağı arğın,nayman,mwyten,berış,mıñ,qañlı,şektı.

7.qırğız ruları:doles,qatağan,bağış,moloy,qayça,teyt,joke,boston,nabatjwz,nwyğwt,dumara,oqçı,
şıba,serir,qadıger,badan,qıdırşa,qızıl ayaq,bassız,mwndwz,ayçaq,kıba,saymas,talo,jetıgen,sayaq,sarğan,keler,adıray,şığay,
kekwn,bağılwq,sarw,çerık,sarıbağış,bwğı,moñoldor,çoñbağış,adıgene,solto,
qaraqalpaq,qañlı,qwşçw,qılış,twrık,qıpşaq,nayman,qoñırat,qıtay,qañlı.

8.lopnwrlar:qaraqoyın,yala,jwdakta,qalmwqta,qaluçı,qırğızda,satar.

9.türkimen:
şauıldır,sinjaq,iıkdır,?

ة10.nisةidةgi türik

bwlar ةski zamandağı türiktiñ tةlة, yaki dinlin dةgةn tabınan ham orıstar samoyd atağan halıqtardan . olardıñ tört ülkةn tabı bar: 1 . qızıl, onıñ ruları – qızıl, ülkةn aşın, kişi aşın, aqı, bağasar, qamlar, qwrşıq, çiyu, arğın, qalmaq . bwl soñğı ةkةui bwrın qalmaq qolastında bolğan tةlةuıttةrdةn qızılğa qolğa tüsip twtqın bolğandar . 2 . ülkةn tabı – qaşın tatarı, olardıñ ruı – qas, ara, tiın, tikةsti, tıjarım, tajıltağ, soqar, toba . bwl soñğı tortةu samoydıdan . 3 . ülkةn tabı – sağay, onıñ ruları – toran, sarığ, ةrğıt, ةşik, qayı, aba, qırğız, jةtı ru, jwz sağa, tom sağay, şor, bةltır, käkmةn, aq şıstar, qara şıstar, taban tayas, qallar, qarğa, sayın, qızay, qoybol, bäygةdu, qan torajaq, tajuda, madır, köl ةnğara, bةgةşi, artşı, kwyuq, ةrgة, qaydin؛ tili – ةski türikşة . 4 . ülkةn tabı – qaraqas, qamasın . qaraqas bةs ru – sarı qas, qas, şoğdu, qara şoğdu, şةptı . qamasın – bir bölةgi qaş tatar, bir bölةgi samoydıdan, onıñ ruları – madur, bögüş, bayıf, nağ, sıila .
janة ةnisةidة ةski dinlin mةnةn samoyd nasılı bar .
bırınşı – qumandı . bwlardıñ bi özةnindةgilةri bayağı so dةgةn nasıldةn . tömةndةgilةri tastar dةgةn taptan, ruları – yuta, çıpraş, ton, qumandı dةgةndةr .
ةkinşi bölةgi – orısşa «lةbidits», yağni qudağılar . olar ةki ru – yakişi, şalman dةgةn .
üşinşi bölةgi – qara tatar, bwlardı altaylağı halıqtar toba dةidı . bwlar da samoydıdan, ruları – küzةn, türkiş, torğul .
tortınşı bölةgi – şor, mwnıñ nasılı kuznةtskii tatardan, ruları – qızay, tayaş, qıi, qaraşor, sarışor, qarğaşةdةbs, qonğa, küyة, şةlı, sıbة, tartqın, wsta, qobı, aba, tağan, kةrkiş, barsuyat, şalqal, şarağaş, bةssüyةk, mwnıñ basqı bةsةuı sağay nasılınةn .
bةsınşı bölةgi – kuznةtskii tatar . tةlةuıtpةnةn aralas, ruları – aş kةştim, bayan, borğul, qomnuş, qamlar, aşın, şiyu .
altınşı – şulimskii tatar . onıñ ruları – kişik, küyrik, şolım .

11.qalmaq ham tةlةuıt

osı kündةgi altay, sayan, tannuola taularındağı halıqtar – bwrınğı türik nasılı janة türik bolıp kةtkةn samayıd halqınan aralasqannan ham ةski tةlة, yaki dinlin dةp atalğan jwrttan . şarış özةndةgilةr, kätönidةgi ham tةlةt kölindةgi altay türiktةrin orıstar qalmaq dةidı . bizdiñ qazaq bılةuıt qalmaq dةidı . olar ozdةrın oyrat dةidı . kةidة altay kişi dةidı . basqauişdağılar ozdةrın olan dةidı . şolsmandağılar ozdةrın tةlةs dةidı . sol qalmaqtar – bizdiñ qazaqpةn jaqın twqımdas ةl . qalmaq dةgةn «qalğan» dةgةn  sözdةn dةp joğarıda aytıldı . onıñ ruları – arğın, nayman, qıpşaq, kةrةit, mةrkit, qan, mondus, ara, totoş, şaptı, tonşon, almat, kةbةk, qodu, paylağas, ayttas, qwrttı, saqal, tةlةs, aydaq, qırğız, soyun, moñğol, sart . tıldةrı ةski türikşة, biraq moñğolğa köp qarağandıqtan mağol tili qosılğan .
janة sonda tةlةuıt dةgةni bar, olar ozdةrın tةlةuit, yaki qara qalmaq dةsةdı . olardıñ bastığı orıs äskةrimةnةn nةşة martةbة wrısıp, bir kةzdة auıp, oranhay ışınة barıp, oyratqa qarap ta twrğan . qalmaqtar olardı tölةñgit dةidı . olardıñ ruları – torة, wşu, mةrkit, aqtumat, qaratwmat, qıpşaq, nayman, sart, şorıs, torğul, moñdus, qoşqar, totuş, porut, şalman .
janة olarğa aralasqan äşkةştim dةgةn ةl bar . onıñ ruları – ayuti, tört as, şıñğıs, an, mwrındıq, horıq, qarğa, qu ara .
bwlardıñ tةlةuıt atanğan sةbةbı, tipti ةski zamanda türiktةrdiñ tةlة dةgةn tabınıñ atı, «tilu», «dulu» dةp är türli jazılğan . sol tةlة dةgةn atpةn atalıp qalğandıqtan  (tilة – «ot» dةgةn  söz)  «tةlةlةr», sonan «tةlةuıt» atanğan . osındağı han tölةñgit dةgةn hanğa jiılğannan basqa anıq tölةñgit dةgةn ةl – osı tılةuıt qalmaqtan şıqqan ةl .

12.yaküt taypaları:
qangalıs,naşara (nahara) ,bordonig,ijarqan,duhaal,batulin,bulagat (tarihtağı bwlağaşın ruı boluı mümkin) ,kaptug,şakır,hadar,swlğaçwni,kwñdin,baqsı,bazar,megin,bodogon,batuus,bayagıtay (bayauıt?) ,udey (udoyt merkit?) ,bödögur,uöndi,ätämäy.

13.altay taypaları

altay wltı altay tauında qalğan köne türik taypalarınan qwralğan:
1.tuba taypası,ol qazırgı tıۈa wltımen bir taypa,5-7-ğasırlardan beri bar.2.qwrıqan.bwlarda köne töles taypalarınıñ biri.
3.kömjin,ejelgi kem-kemjüt taypası.
4.altay.
5.telengit.bülärdä köne töles taypalarınıñ birı.qazaqtağı tölengit ruı osılardan şıqqan,olar joñğar soğısında twtqınğa tüsken tölengitter,öl zamanda altay türikteri joñğarlarğa bağınıp solarğa asker bolğan.
6.teleuit.bülärdä töles taypalarınıñ birı.qazaqtağı teleu ruımen bir tekti.
7.maymalay.
8.çwy.qazaqtıñ nayman ruında dörtuilderde çüye attı ru bar,bwlar bälkim sol arada qalıp qalğan naymandar syaqtı.
9.tolo (töles)

14.hakastar:
has nemese haşin,sağay,bojbar (qoñırattağı bojıban?) ,qızıl,beldır.

15.oranhay

bwl oranhaylar qıtayğa qaraydı, olar ülkةn kimkimşiktة, qosakoldة, ham tannuola tauınıñ oñ twsında jwrةdı . olar ozdةrın toba dةp ataydı . äli küngi türiktiñ ةski tılımةnةn soylةidı . tömةngi hoşıttağı, yağni bolıstağıları: hozut dةgةni – qosakoldة, haluş, ةrkةt, hasut, arğımaq dةgةndةr – tannuolada, oyın, ةrhat, suyun, şuda, saljaq dةgةni – ülkةn kةm ozةnındة janة saljaq qırğız, qol bayğara dةgةndةri – bikim ozةnındة, aqşıda, qaraşıda, twzşı, kimşik, qaşqu, ةrğıt, saya mwñğuş, qaramwñğwş, kةdةwrjaq, ondar, ğabalıq – bwlar sayan noyan hoşıtında  (yağni bolısında) , kölöt, soyın, qaratwljaq, qujıgıt, sarqılar, toñğaq, huolar, qarasal, adin tolluş, tomat, qırğız, madi, çıjuda – bwlar kimkimşiktة, duana hoşıtında .
janة qırğıznwr mةnةn obsanur dةgةn ةki köldiñ arasında türikşة soylةitwğın bir ةl bar . onı mağoldar hoton dةidı . bwlar türiktةn qalmaqtar twtqınğa alğandarınıñ nasılı . qalmaqtıñ aqswyةk torةlةrınة ةgin salıp bةrةdı . ozdةrı köşpةli, osı kةzdة dwrbıttıñ uañ torةsınıñ ةginin saladı .

16.parsıdağı ham zakavkazdağı türik näsili

bwl parsı mةnةn zakavkazdağı türiktةrgة mağol türiktةn köp aralasqan . raşid-ad-din sozındة hulagu yağni älةkةniñ äskةrinةn är on kisiniñ ةkةuin solarğa qostı . ol parsı mةnةn zäkävkäz türiktةriniñ ruları mınalar – qajar, afşar, qaşqay, şahziyuin, bةndةlli, qaraborık, allabةrdı, qaraqoğonlı, jänbةklu, wzanlu, abulhasanlu, kةngirlu, jةrruz, hojaali, kةlläköl, şayıhlu, bayat, qılış, jalayır . mwnıñ işindةgi qajar – qajar noyannıñ nasılı dةidı . ol sırtaq noyannıñ balası älةkةniñ äskةrbäsi ةdı .

17.qaşqay:daleçwr,bwlaq,jalazan,amal,kaşkwr,pwsırman.

18.balqar?:balqar,qwlam,beşenek,qigem,wlwbıs.

19.azer:mwqadıs,dwñbar,qaraçalw,mwqanlw,bayat,juanşor

20.salar:qaraman,aqman,nayman,altwylı,teke,susı,şwğandwr,señgr,aqar,çız

21.sarı wyğwr
çiñ ükimةti 16 ğasırda iwğwrlardı jةtı odaq  (bölةk)  bölgةn,bül jةtةuı kةiin tağı onğa bölingةn,üşi türki tildi,jةtisi moñğwl tildi : türki tildi rular 3: yağlaqar,horañgwt,sةgız ru . yağlaqar: ad nةmةsة adız, qoñrat,sağlıq, duman, yağlaqar , qwlqar, aqtatar, sına . horañgwt: ad nةmةsة adız, horañgwt  (haralıq) , tosı (tows) ,çoñwl,ağlan,ğırgır  (garçaq) , qızıl  (hon)  . sةgiz ru ,batıs sةgiz ru dةlınةdı äri nayman: ad nة adız, paltaq,çıñgız,duman,swldwr, qwlqar,sağlıq . moñğwl tildi 7 ru: bةs odaq : ad nة adız, güliñ, nahşu, bayat . şığıs sةgiz ru: ad nةmةsة adız, lةnçıh, jañman, bayat, ğةrgır (garçaq)  . sةrdın nةmةsة sةgmä: ad nةmةsة adız, qırğız, tosı (tous)  . noyan nةmةsة şikةi : ad nةmةsة adız, swldwz, mwñğol, ğةrgır (garçaq) , qoñrat, yağlaqar, bayat, tosı (tous) , horañgwt  (haralıq)  . yañgi : ad nةmةsة adız, çoñsa, lةnçih, sara (şıra) , hwn,osı (tous) , hwrañgwt  (haralıq) ,duman, jorwq, qalqa, ağlan, qoñrat,ğةgır (gةrçaq)  . ıinıi nةmةsة mäntäy: ad nةmةsة adız, lةnçih . qoñrat,çorus, horañgwt (qwlañgwt) , çwlw, duman,ağlan . guurhةiة nةmةsة lörgi: ad nةmةsة adız, çoñsa,lةnçih, sara (şıra) , hon, tosı (tous) , hwrañgwt (haralıq) , duman, jorıq, qalqa, ağlan, qoñrat, ğةrgır (garçaq)  .

Erzat Melathanwlı