ISLAM BİRLİGİ UTOPIYA MA?
kerey.kz
1964 jılı türik jazuşısı Qwseyin Atsızdıñ «Ötiken» jurnalında ülken pikirtalas tuğızğan maqalası jarıq kördi. Bwl maqala salıstırmalı türde alğanda qazirgi kezde de kürmeui şeşilmegen köp mäseleniñ basın aşıp ötken. Qazaq oqırmanına qızıq bolar degen oymen onı audarıp berip otırmın….
ISLAM BİRLİGİ UTOPIYA MA?
«Sociologiya twrğısınan alıp qarasaq, VII ğasırda Islam dini arabtardıñ birtwtas wlt bolıp wyısuında şeşuşi röl atqardı. Bir-birimen ünemi qırıqpışaq bolıp jüretin, sanı köp, biraq bir tilde söyleytin arab taypaları tübi birigui tiis edi. Payğambarımız äkelgen jaña ideologiya twrpayı tirlik keşetin, tazalıq pen tärbieniñ ne ekenin bilmeytin tağı taypalarğa ädep pen ardı üyretip, olarğa özderiniñ birtwtas wlt ekenin sezinuine zor mümkindik sıyladı. Tamaşa tarihi twlğa bolğan payğambarımız sözge şeşendigimen arabtarğa joğarıda atalğan jaqsı qasietterdi tana bildi. Alayda onıñ jaqın serikteriniñ özara birligi men wyımşıldığı berik bolmay şıqtı. Arabtarğa jüzdegen jıldar boyı memleket qwruğa mümkindik bermegen traybalizm, taypaaralıq qaqtığıstar men basqa da kemşilikter payğambarımız dünieden ötisimen qayta boy körsetti. Ötirik pen ösek-ayañ tipti ardaqtı näbidiñ otbası müşelerine de kesirin tigizdi. Birte-birte qaqtığıstar Islamdanğan arab qoğamın da jikke bölip, nätijesinde soñı büginge deyin tolastamay kele jatqan dinaralıq soğıstarğa alıp keldi. Arabtardıñ memleket qwruğa qabiletsiz halıq ekenin körsetu üşin «tört haliftiñ» twsındağı jağdayğa toqtalsaq jetkilikti. Payğambarımızdıñ zamanında äulielerdiñ qatarında engen tört haliftiñ alğaşqı üşeui 30 jıldıñ işinde birinen keyin biri qastandıqpen qaza taptı. Mwnday masqara mısal Vizantiyanıñ özinde de bolmağan. Arab halifatınıñ Irannıñ talqanın şığarıp, Vizantiyanıñ oñtüstik aymağın basıp alğandığın keremet oqiğa dep qabıldauğa bolmaydı. Sebebi, bwlardıñ ekeui de arabtar kelgenge deyin jüzdegen jıldarğa sozılğan soğıstan äbden älsirep qalğan-twğın. Iran bolsa sol twsta türikterdiñ üzdiksiz şabuılına wşırap otırdı. Al Arabiyanıñ şöldi aymağınan kelgen, jaña dinmen jäne jaña ideologiyamen ruhtanğan arabtardıñ izdegeni de osı boldı. Olarğa ne maydan dalasında qaza tauıp, birden jwmaqqa jol tartatın, ya bolmasa bay oblıstar men qalalardı tonap äl-auqatın köterip alatın mümkindik berildi. Bılayşa aytqanda, wlı memleket qwrğan arabtar äbden küş-quatı sarqılğan Irannıñ şığısı men batısta Ispaniyadağı Vestgot korol'digin basıp alğannan özge eşqanday auız toltırıp aytatın jeñiske jetpedi. Sol kezdegi küşti qarsılastardıñ biri franktar alğaşqı ayqasta-aq Arabtardıñ arının tejep, olardıñ batıstı betke alğan jorığın birjola toqtatıp tastadı. Al H ğasırda jappay islamdı qabıldağan türikter osı uaqıtta jaña dindi joyuğa bağıttalğan Irandağı ülken jımısqı jospardıñ aldın aladı. Osı kezeñnen bastap olar ünemi mwsılman älemi men Islamnıñ birden-bir qorğauşıları boldı. Mäselen, jer şarındağı iri mwsılman memleketiniñ biri sanalatın Päkistan, Ündistanğa şapqınşılıq jasağan Mahwt Ğaznaui siyaqtı türik bileuşileriniñ arqasında qwrılğan. Islamdı öz erikterimen qabıldağan türikter Qwrannıñ birde-bir sözin tüsinbese de köp jağdayda islamnıñ jalğız qorğanışı bola bildi. Al mwsılman-arabtar men hristian-arabtar bolsa Imı-jımı bir, bir-birimen keremet til tabısatın. Al türikter basqaşa. H ğasırda islamdı qabıldağan Qarahandıqtar eñ aldımen öz irgesindegi wyğırlarğa şabuıl jasadı. Olardıñ bir böligi maniheylikti wstansa, tağı bir böligi buddağa tabınatın. Mwnday oqiğa bwdan arı da jalğastı. Sunnit-türikter men şiit-türikterdiñ birin-biri qalay qırğanı tarihta öşpes tañba bolıp qaldı. Bir-biriniñ küş-quatın sarqığan bwl soğıstar türikterdiñ biriguine birjola tosqauıl qoydı. Qazirgi kezde dinaralıq arazdıq bwrıñğıday emes, bäseñdegenimen, hristian dinindegi, buddizm men pwtqa tabınatın öziniñ türik bauırların äli de jau sanaytın sanasızdar jetip artıladı. Qazirgi tañda mädenietti adam üşin din-ärkimniñ jeke şaruası. Tipti dini partiya qwrğan elderdiñ özinde dini oqu orındarı basqa senimdegi azamattarğa tüsinistikpen qaraydı. Qanday dindi wstansa da ärkimniñ öz erki. Mäselen, Isanıñ dini öz jolındağılardı ağayındıq pen beybitsüygiştikke şaqıradı. Biraq biz hristian halıqtarınıñ bir-birimen qanşa märte soğısqanın bilemiz. Mwsılmandardıñ «birligi» de dindes bauırlardıñ arasındağı qantögisti toqtata almadı. Bwnıñ sebebi bireu-aq: Ğasırlar boyı qalıptasqan dästür bäribir dinnen küşti, al tarihi tağdır qanday dinge bolsın ilige bermeytin qiın dünie.. Bwğan qaramastan bizdiñ keybir dini dümşeler jwrtqa Islam birligin ündep älek. Osı ideyamen äbden «auırğan» olar, ata-babalarına til tigizip, tipti olardan birjola bas tartuda. Olar üşin Äli men Muaviyanıñ arasındağı qaqtığıs, Hasan men Huseynniñ ölimi bärinen mañızdı. Olar arab tilin memlekettik til dep jariyalauğa dayın. Öytkeni türik tili bwlar üşin til emes. Al Möde, Ädil patşa, Şıñğıs han men Qwlağulardı olar tiran, qansorğıştar sanaydı. Olar şariğattan basqa birde-bir zañdı moyındamaydı. Balalarına Temir, Tas, Qayya nemese Arsılan, Barıs, Bozğwrt, Doğan degen «pwtqatabınuşılardıñ» esimin beru olar üşin dinsizderdiñ tirligi bolıp tabıladı. Olardıñ oyınşa, adamnıñ atı Islamşa boluı tiis, öytkeni türikterdi adam etken islam. Tek islamnıñ arqasında ğana türikter qanşama quattı memleketter qwrdı, – dep kölgirsidi. Adamdı adastıratın mwnday pikirlerden arılatın uaqıt tudı. Biz üşin Äli men Muaviyanıñ arasındağı küres pen Hasan men Huseinniñ ölimi mañızdı oqiğa bolmauı tiis. Bwl arabtardıñ işki şaruası. Onıñ basqa halıqtardıñ arasında bolıp jatatın qantögisterden eşqanday ayırmaşılığı joq. Bizdi arabtardıñ birin-biri öltirgeni emes, Qıtaydağı Kör Şad türikteri men Istanbwldağı Genç Osmannıñ jäne Altaydağı Ospan batırdıñ qazası qapalandıruı tiis. Jüregimizdi jaralaytın oqiğalar osılar. Biz andalusiya üşin emes, Türkistan men Äzirbayjandı joğaltqanımızğa jüregimiz sızdap, Qırımnıñ jaulap alınğanı men Qazannıñ qwlağanına qayğıruımız qajet. Biz osılar üşin opıq jep, osılar üşin barmaq tisteuimiz kerek. Al Möde, Atilla, Şıñğıs qağan men Qwlağular zañ şığarıp, el basqarğan jasampaz twlğalar bolatın. Olardıñ joyqın şapqınşılığı Omar halif äskeriniñ Iran men Mısırda jasağan qındı qırğınınıñ qasında tükke twrmaydı. Türikter qattı qarsılıq körsetken qalalardı ğana qirattı. Al Omar bolsa Persiyadağı mıñdağan jıldıq mwralardıñ kül-talqanın şığarıp, Aleksandriyadağı kitaphananı örtep jiberdi. Al «pwtqa tabınatın» Qwlağu bolsa hristian dinindegi äyeliniñ qazasına qayğırudıñ ornına, kedeylerdiñ jağdayın köteretin ülken şaralar ötkizip, salıqtıñ sanın azaytqan edi. Arab tarihında ülgi bolarlıqtay osınday mısaldar bar ma? Islam birligin uağızdap jürgenderdiñ oyınşa, türikterdiñ öz balaların mwsılmanşa nıspılamay, olardı türikşe atauı şariğatqa qayşı eken. Bwl käpirlerdiñ dästüri,- deydi olar. Älemde bwdan ötken soraqı äri qauipti ideya joq. Islam atauları dep jürgenimiz negizi arab esimderi bolıp tabıladı. Kerek deseñiz Olardıñ tüpki tegi de islamğa deyingi käpirlik kezeñge barıp tireledi. Mağınasın bilmeytin mwnday esimdi balalarımızğa tanu twrpayı tirlik. Öytkeni Mwsa, Isa, Süleymen, Ibrahim, Ismayıl, Isqaq, Jaqıp pen Jüsip degen ataulardıñ özi arabtarğa evreylerden kelgen bolatın. Bozqwrt, Alıparslan men Ertoğürıldı olar «jırtqıştardıñ» esimi sanaydı. Mağınasına üñilsek, olardıñ öz esimderiniñ de jetisip twrğanı şamalı. Mäselen, Muaviya «Ittiñ wrğaşısı» degendi bildiredi. Arabtar mwnday «hayuani» esimdermen tipti taypaların da atağan. Atap aytsaq, «Banu Qalb» degen söz «Ittiñ balaları» dep audarıladı. Endi äyel esimderine toqtalayıq. Ayşa- tiri qalğan, Fatima- emşekten alınğan, Hadişa- kemtar tuğan, Zeynep- semiz degendi bildiredi. Türikter islamdı qabıldağannan keyin ğana wlı memleketterdi qwrdı degen tezis tipti külkiñdi keltiredi. Ğwndardıñ 700 jıl boyı wlı qıtay qorğanınan ortalıq europağa deyingi jerde bilep-töstep, Qıtay men rim imperiyasına salıq tölettirip twrğanın olar wmıtqan siyaqtı. Sol twstağı mädenieti joğarı memleketterdi uısında wstau «tağı taypalardıñ» qolınan keletin şarua emes edi. Kök türikterdiñ Koreyadan Qırımğa deyingi alıp aymaqtı qaramağında wstağanı qıtaylardıñ, parsılardıñ, arabtar men rimdikterdiñ jadında jazulı twr. Odan beri Şıñğıs qağan men türik-mwsılmandardıñ adamzat tarihına tigizgen äseri turalı jaq aşpay-aq qoysaq ta boladı. Bwl jerde ayta ketetin bir närse bar. Kez-kelgen memleketti qwrğanda Türikter eşqaşan islamğa mwqtaj bolğan emes. Tarihi tağılım bizge bılay deydi: Türikter islamnıñ arqasında emes, kerisinşe Islam türikterdiñ arqasında däuirlep-damıdı. Eger seljwqtar men qıpşaqtar mwsılmandardı qorğamağanda, krestşilerdiñ äskeri jer betinde birde-bir mwsılmandı tiri qaldırmas edi. Osmandar şabuılğa şığıp, hristian äleminiñ qaq ortasında qanşama ğasır boyı Islamnıñ ösip-örkendeuine jalğız dara üles qostı. Al arabtar birinşi düniejüzilik soğısta osmandardı satıp ketti. Lourenstiñ aqşasına arbalğan arabtar ağılşındarmen birigip Mädinağa şabuıl jasağanda qasietti qalanı türikter ğana qorğağan bolatın. Siriyadağı maydanda bizdiñ «dindes bauırlarımız» bolıp tabılatın arabtar twtqınğa tüsken türikterdi keskilep tastağanı tarihi şındıq. Altın jwtıp qoyğan degen oymen tiri adamdardıñ qarnın aqtarıp, olardıñ işinen altın izdegen eken. Şam qalasındağı saltanattı şara kezinde payğambarımızdıñ twqımdarı (şäripter) soğısta twtqınğa tüsken jüzdegen örimdey türik sarbazdarınıñ tamağın orıp tastadı. Bwl tura qwrban ayt kezindegi qan şığaratın räsimdi eske tüsiredi. Osılardıñ barlığın istegen arab wltşıldarı bolatın. Al türikter payğambardıñ twqımı sanalatın şäripterge ärqaşan qwrmetpen qaradı. Bilikke qwnıqqan olar bolsa ağılşındardıñ aqşasına satılıp, bizge qarsı şıqtı. Osınıñ barlığı «dindes bauırlarımız» arabtardıñ qolımen jasaldı. Qazirgi arab äleminde türikterge degen öşpendilik örşip twr. Olar Izrail'men soğıs kezinde türikterdiñ özderine qol wşın bermegenine ökpeli. Arabtar mektep jasınan bastap türikterge degen öşpendilikpen ösude. Sonımen qoymay wltaraqtay Izrail'ge äli kelmegen 5-6 arab memleketi türikterden Qatay provinciyasın tartıp aludı armandaydı. İrgeles Reseyden kommunisterdiñ ideologiyalıq imperializmi, al Mısır jaqtan ärtürli jamağattardıñ atın jamılğan nurdjizm siyaqtı arab imperializmi qauip töndirip twr qazir bizge. Türikşildik ideyası töñireginde oylasaq, bizge kommunizm men nurdjizmniñ arasında eşqanday ayırmaşılıq joq. Ekeuide türikterdiñ san ğasırlıq mädenietin joyudı kökseydi. Osını tüsinbeytin qanşama qandas bauırlarımız atalğan ideologiyalardı qwşaq jayıp qabıldap, olardıñ qolşoqparına aynaluda. Ötkende türikterdi qırıp-joyıp jatqan kiprlik grekterge Mısırdıñ qaru berip kömekteskeni radiodan resmi türde moyındaldı. Osıdan keyin Islam birligin añsap jürgen öz ağayındarımızdıñ twrpayı tirligine iştey ökinesiñ. Wltıñ men Otanıñdı satıp ketu degenimiz jauıña äskeri qwpiyalardı aşıp beru ğana emes, Jaularıñnıñ tirligine tañ qalu men közsiz elikteu, olardıñ maqsattarına qol jetkizuine kömektesip, öz dästüriñnen jerip ketuiñ de Satqındıqqa jatadı.
Sondıqtan Islam birligi men bauırlastığı- taza adasu bolıp tabıladı. Sebebi dinniñ alğa qoyğan osı maqsatı qanşama ğasır boyı iske asqan joq. Endi osınşama satqındıq pen öşpendilikten keyin ol eşqaşan orındalmaytını anıq. Islamnıñ birligi emes, Tınıq mwhitınan Altayğa deyingi aymaqtı alıp jatqan Türik birliginiñ bolaşağı ğana bayandı bolarına Men kämil senemin..»
Qwseyin Atsız
Dayındağan Janay Jauğaşar.
Pikir qaldıru