Biıl 100 jıldıq mereytoyı atalıp jatqan wlı jazuşı İliyas Esenberlinniñ tarihi oy-sanasınıñ qalıptasuına ataqtı tarihşı Ermwhan Bekmahanovtıñ äseri mol bolğan. Ataqtı tarihşınıñ da tuğanına biıl tura 100 jıl.
Kenesarı turalı ğılımi zertteu jazu üşin derekter jinau kezinde Esenberlin oğan öziniñ qol wşın bergenin jazadı. Bwl turalı qazaqtıñ qolbasşısı Bauırjan Momışwlınıñ 30 tomdıq şığarmalar jinağınıñ 10-tomında jariyalanğan. Onda batır Baukeñ äldebir suretti qarap otırıp, jazuşı Esenberlinniñ Bekmahanov turalı esteliginen üzindi keltiredi. «Ermwhan Bekmahanov meniñ qazaq tarihın zerttep biluime sonşalıq äser etti, öytkeni bwl ğalım qazaq eliniñ HİH ğasır men HH ğasır basındağı ekonomikası, äleumettik qwrılısın zerttegende Kenesarı qozğalısına baylanıstı naqtılı material jetispeytin jäne sonı toltıruğa Ortkomnıñ järdemdesuin swraptı. Sol jwmıstı Jwmekeñ (Jwmabay Şayahmetovti aytıp otır – red.) Dinmwhammed Ahmetwlı arqılı mağan jüktedi», – dep bastaydı esteligin jazuşı İ. Esenberlin. Soğıs uaqıtı bolsa da, ortalıq partiya komiteti Bekmahanovqa köp kömektesken. Esenberlin osı şarualardı retteu üşin aldımen Petropavlda, keyin Ombı qalalarında boladı. Sırttan baqılanatın közderdiñ qaptağan kezi, qırağılıqtıñ asa qajettigin eskergen jazuşı sözin «ortkom qızmetkeri nege sonşa arhivte köp otıradı degen sezik bolmau üşin, keybir arhiv materialdarın qonaq üyinde aldırıp oqimın. Otarlau sayasatı qalay jürgenin, Orınbordan bastap bekinisterdiñ ne üşin tezdetip salınğanın äbden tüsindik», – dep sabaqtaydı.
İliyas Esenberlin jas oqırmandarınıñ ortasında
Bir jaqta soğıs, zaman bolsa qısıp twr. Mwnday iske nar täuekel kerek. Ne üşin bwl qadamğa barğanın da tüsindiripti: «Negizgi süyengen wstanımımız – wlttıq namıs, Stalinniñ orıs halqı turalı jäne «bizdi ata-baba aruağı qoldasın» degen sözi edi. Biz de özimizdiñ tarihi qaharmandarımızdı däripteuimiz kerek boldı». Qaharmandardı däripteu soğıs kezinde de asa kerek boldı. Stalinniñ ündeuinen ekpin alğan Qazaqstannıñ sol kezdegi basşısı Jwmabay Şayahmetov qazaqtıñ batırlıq jırların qazaq maydangerlerine nasihattap, sol sıpatta jaña şığarmalar jazu kerek dep jar saldı. 1942 jılı Jambıl Jabaevtıñ äygili «Leningradtıq örenderim» attı öleñi jariyalanuına osı ündeu sebep. Sonday-aq Isatay-Mahambet, Kenesarı, Amangeldi köterilisteri turalı şığarmalar jazıluı tiis delingen. Sol ekpinmen ata-baba erligin däriptegen tuındılar düniege kelip, jwrtşılıqqa tanıstırılıp jattı. Solardıñ qatarında tarihşı E. Bekmahanovtıñ Kenesarı turalı äygili ğılımi zertteu eñbegi osı kezde jariyalanıp, qoğam talqısına tüsken bolatın. Al osı jwmıstıñ o basında qalay bastalıp, qalay jürgenin, qanday procesterden ötkenin jazuşı Esenberlinniñ esteliginde: «Kenesarı qozğalısı turalı jinağan materialdı maşinkağa bastırıp bir danasın özime alıp otırdım. Eki danasın tikeley bastığım Dinmwhammed Ahmetwlına tabıs etemin. Ol kisi Şayahmetovke körsetkennen keyin ğana Ermwhanğa beredi. Söytip kelesi issaparınıñ bağıtın Bekmahanov belgilep, Dimekeñ qolına jazıp beredi, ol mağan tapsıradı, söytip jürip tarihşı bolıp aldım». Biri taza ğılımi twrğıdan Alaş qayratkerleriniñ körnekti ökili H. Dosmwhamedovtiñ amanatı orındasa, sol asa mañızdı eñbektiñ jazıluına kömek qolın sozıp jürip, keyin «Abay jolı» romanınan keyingi qazaqtıñ wlı romanına aynalğan «Köşpendiler» trilogiyasınıñ «Han Kene» (Qahar) romanın düniege äkeldi. Tarihşı E. Bekmahanov 1943 jılğı mausımnıñ 28-i kandidattıq dissertaciyasın qorğadı. 1946 jılı küzde «HİH ğasırdıñ 20-40 jıldarındağı Qazaqstan» dep atalatın monografiyasın ayaqtap, SSSR ĞA ğılımi keñesine wsındı. Söytip qazaqtan şıqqan twñğış tarih ğılımınıñ doktorı 1947 jılı atalğan eñbegin jeke monografiya etip şığardı.
Ermwhan Bekmahanov däris oqıp twr
Alayda 1945-1955 jıldardağı sovettik repressiyanıñ üşinşi tolqını osı eñbekteri arqılı Bekmahanovtı wltşıl dep kinälauda tilge tiek boldı. Onı ğılımi ortadan alastap, zañdı ataqtarın tartıp alğan soñ, 25 jılğa bas bostandığınan ayırıp, Bodaybo türmesine aydadı. Alayda, qazaq oqığandarınıñ qalamgerleriniñ arasında öşpegen han Keneniñ ruhı, beynesi arağa 23 jıl salıp, İliyas Esenberlinniñ qalamına qondı. Onıñ bwl taqırıptı jazuına türtki bolğan ekinşi adam Älkey Marğwlan dep esepteydi ğalımdar. İliyas Esenberlinniñ Ermwhan Bekmahanovtıñ şığarmaşılığına qatıstı jazğan esteligin batır Bauırjan Momışwlı saqtap, onıñ şığarmaların qwrastıruşı avtorlar wjımı keyin jarıq körgen köptomdıqtarınıñ birine engizgen eken.
Zañğar Kärimhan
Pikir qaldıru