Otarlaudıñ bir jolı – şoqındıru. Naqtıraq aytqanda, otarlanğan halıqtıñ wstanğan dinin joyıp, otarlauşı üstem jwrttıñ dinin engizu. Bwl europalıqtar tarapınan täjiribeden ötken, öte tiimdi täsil retinde tarihta qaldı. Olar Afrika qwrlığın otarlau barısında «şoqındıru» täsilin qoldandı. Qara qwrlıqtıñ bir qayratkeri: «Olar (otarlauşılar) kelgende qoldarında«İnjil» boldı, olar ketkende bizdiñ qolımızda «İnjil» qaldı da, baylığımız benjerimiz olardıñ qolında ketti» degeni bar-tın.

Sol siyaqtı ötken ğasırlarda orıs otarlauşıları qazaqtı şoqındırıp, bayırğı dini islamnan bet bwrdırıp jiberu üşin qattı küş saldı. 1719 jılı Resey Senatı bwratanalardı şoqındıru arqılı orısqa aynaldıru mäselesin memlekettik därejede kün tärtibine qoydı. İ Petr patşa 1725 jılı qabıldağan asa qwpiya ösietnamasında: «Mwsılmandardı şoqındırıp qwrtıñdar, ugro–fin,türki, moñğol–manjur tekti jwrt­tardı assimiliaciyağa wşıra­tıñdar…» delingen.

Atalmaş şaranı jüzege asıru barısında 1742 jılı 19 qaraşa ayında patşayım Elizaveta Petrovnanıñ bwyrığımen Qazan qalası jäne tatar, başqwrt halıqtarı mekendegen aymaqtardağı 500 meşit joyılıp, örteldi. Bwl şaranı iske asıruğa jwmıldırılğan soldattarğa mwsılman dindes äyelder men qızdardı jappay zorlauğa rwqsat berildi.

Osılay orıs emes halıq­tardı şoqındıru äre­ketin tübegeyli jürgizu üşin 1731 jılı Senattıñ qasınan “Şoqındıru keñsesi” qwrıldı. İsti jüyeli atqaruğa negizdelgen Qazan qalasında ruhaniyat (duhovnıy) akademiyası aşıl­dı. Onda missioner mamandar dayındalıp, olar “orıs­tandıru palatası” men “qonıs­tanuşılar keñsesiniñ” maytal­mandarı bolıp şıqtı.

Qazaqtardı şoqındıru res-mi türde 1862 jıldan bastaldı dese de boladı. Ol: “Eger orıstardıñ müddesi qajet etetin bolsa – onda qazaqtardı qwrbandıqqa şaluğa eşkim qarsı bolmau kerek” – degen  piğılda jürgizildi. İsti bir jaqtı etu Orınbor şekaralıq komissiyasınıñ bas­tığı V.V.Grigor'evtiñ tap­­sırmasımen missioner Il'­min­skiyge jükteldi. Näti­jesinde, 1869 jılı Mäskeude mis­sionerler qoğamı qwrılıp, olar şoqındırudı josparlı türde iske asıruğa belsene kiristi.

Bastı bağıt retinde – qazaq dalasına orıs şaruaların top-tobımen qonıstandıru arqılı şoqındıru talabı tañdap alındı.  Qazandağı ruhaniyat akademiyasınıñ janınan “Mwsılmandarğa qarsı küres bölimi” aşıldı.

Patşa ağzamnıñ tikeley jar-lığımen Türkistan ölkesinde şoqındıru jwmısın atqaratın arhirey kafedrası qwrılıp, ortalığı Vernıy  bekinisine (Almatı qalası) qonıstandı. 1901 jılı Vernıyde  missio­nerlik eparhial'dik mekeme wyımdastırıldı. Vernıydegi  kafedralıq soborda qazaqtardı saltanattı türde şoqındıru räsimin ötkizetin josparlar jasalıp jattı. 1907 jılı arhitektor V.N.Çaginniñ joba­sımen Oral qalasında «Je­beuşi Hristos şirkeui» salındı.

Orıstıñ ruhani kösemderiniñ biri, dekabrist P.I.Pestel': “… Halıq ataulınıñ barlığı joyılıp bir wlt qwrauı tiis, al Reseydi meken etken eldiñ barlığı orıstanuı kerek”, –dep, mäsele köterdi. («Russkaya pravda» 1909 jıl)

*  *  *

Negizinen qazaqtardı şoqın-dıru josparı is jüzinde 1868 jıldan bastap naqtılanıp, 1892, 1898, 1902 jıldarı kezeñ-kezeñimen iske asıratın bağdarlama jasaldı.  Atalmış qwjatta: “Bwratanalarğa bw­dan keyin ömir süretin jol qalmauı kerek. Jer bölisi barısında olardıñ birazı körge kiredi, ekinşi tobı hristian dinin qabıldap, orısqa aynaladı, könbegenderi twqımı qalmay qwridı…» dep, atap körsetken.

Biz mına jayttı es-ten şığarmauğa tiispiz. Otarlauşılar qazaqtı oqıtuğa qwmar bolğan joq. Oqu-ağartu jüyesiniñ barlığı qazaqtı täueldi etuge jäne dini men tilin özgertuge bağıttaldı. Äygili V.V.Bartol'dtiñ özi tüzem-dikterdiñ jer betinen joyılıp ketuin tilep: “Tüzemdikterge olardıñ öz tilinde ğılımi mağlwmattardı tım köp bermeu kerek, olardıñ ädebieti men mädenietin ornıqtıra damıtuğa jağday jasamau qajet, mwnıñ barlığı olardıñ orıstanuına kesirin tigizedi”, deydi.

Sol siyaqtı qazaqtan şıqqan oqımıstı Şoqan Uälihanov öziniñ «Dalalıq mwsılmandıq  turalı» maqalasında: «…tatar moldalarınıñ ıqpalı­men bizdiñ halıq jalpı mwsıl-mandıqtı keñinen qabıldap jatır.  Europa örkenietine qol jetkizbese qırğız (qazaq) halqınıñ joyılıp ketu qauipi twr. Soñğı kezderi Sibir basşılığı islam dinine qatıstı qatelikterge wrına bastadı. Şoqınğan qazaqtardıñ Daladan ketuiniñ qazaq halqı üşin eş äseri joq. Bizdiñ qolımızda qanşa qazaq hristiandıqtı qabıldağanı jaylı derek joq. Al, olardıñ sanı biz oylağanday az emes. Keybir kazak stanicalarında teñ jartısı şoqınğan qazaqtar twradı, mısalı, «YAmışevkada»…» deydi.

Biraq Şoqan aytqanday qazaq dalasında mwsıl­mandıqtıñ ornığuına tatar moldalarınıñ äseri bar da şığar. Deytwrğanmen  arnayı jarlıqpen tağayındalğan «ukaz­nıy» moldalardıñ bir min­deti qazaqtar arasında tıñşılıq jasau bolğan. Saya­hatşı-barlauşı Semenov Tyan'-Şanskiy öziniñ  estelik jol­jazbasında: «Qıtaydan ötip kele jatqan jolda Zaysan qala­sındağı tatar moldadan jer­gilikti atqaminerler men qazaqtardıñ pikiri turalı mälimet jazılğan qwpiya hattı aldım» deydi.

*  *  *

Joğarıdağı «ukaznıy» mol­da­lardıñ arqasında meşit­terge jandarmeriyalıq baqılau jasaudı Resey Senatı 1868 jılı zañdastırdı. Osı qw­jatta: “Qazaqtar din isi boyınşa Orınbordağı din islam müftiyatına qaraydı. Qa­zaqtardıñ jergilikti je­r­­­­­­degi dini isterin molda jürgizedi, ol azamattıq bas­qar­mağa, sol arqılı İşki ister ministrligine bağınadı. Moldalar oblıstıq basqarma men Äskeri gubernatordıñ şeşimimen bekitiledi ne bosatıladı. Meşitter tek qana general-gubernatordıñ rwqsatımen salınadı. Meşit­tiñ janınan jergilikti balalardı oqıtu üşin medirese aşuğa molda mindetti türde uezd bastığınıñ rwqsatın aluı kerek”, degen baptar bar.

Qısqası şoqındırudan bwrın islam dinine joğarı­dağıday şekteuler qoyılğan. Alda-jalda balaların öz betinşe oqıtqan qazaqtarğa birinşi jolı 10 som, ekinşi jolı 30 som ayıp salıp, üşinşi jolı 5-15 täulik mölşerinde türmege otırğızu turalı ükimi şıqqan.

Osınıñ özin köp körgen I.Mel'nikov deytin şovinist zañdı bwdan da qataytıp, qazaqtıñ qwqın müldem joyudı talap etip, märtebeli patşa ağzamğa hat jazıp, qazaqtar arasında qalıptasqan islam dästürin zañ arqılı tas-talqan etip, olarğa ömir sürudiñ europalıq täsilin engizudi wsınadı. Dalalıq mädenietti älsiretuge europalıq otırıqşı twrmıstıñ qajet ekenin şovinister jaqsı bilgen.

Europalıq qitwrqı täsildi qazaq ömirine engizgen soñ deydi otarlauşılar: «isti jolğa qoyıp, missionerler jiberuimiz kerek, olar qazaqtarğa wstanğan dininiñ dwrıs emes ekenin, Isa payğambardıñ dini dwrıs ekenin, sonımen qatar patşa ağzam qanday din wstansa, onıñ qwzırındağı bwqara da sol dinge kirui kerek ekendigin, däleldeuge tiis» degendi aytadı.

Poptar men jat dinniñ oqımıstıları jandarmeriya-nıñ mindetterin atqardı, key twsta sottıñ ornın almastırdı. Dini uağız ben jazalau äreketiniñ arasında şek qoyılmadı. Mwnı hristiandıq otarlau sayasatınıñ mamanı V.Govitt jan-jaqtı talday kelip: “Otarlauşılardıñ şeñgeline ilikken mwsılman dindegiler men böten näsildilerge hristiandıqtardıñ körsetken tağılığı bwrındı-soñdı bolğan qırğın-topalañnan asıp tüsti”, – dep jazadı.

Otarşıl äkimşilikpen bite qaynasıp, “jandarmeriyağa aynalğan” missionerler men qayırımdı poptar qatıgezdikti qatar twrıp jasadı. Jwrt Ğaysa payğambardıñ dininen emes, şirkeudiñ şermigen popınan seskendi. Zadı, jaugerşilik te, missionerlik jorıq ta, otarlau sayasatı da sol zorlıqşıl Reseydiñ bet-beynesin, işki mädenietin, damu därejesin körsetip twrdı.

Ğalım Twrsın Jwrtbay «Küyesiñ, jürek… süyesiñ…» attı zertteu eñbeginde, qazaq dalasına jürgizilgen şoqındıru isin jan-jaqtı zerdeley otırıp, orıstar qoldanğan mına bir mälimetti aytadı: “…Qazaqtardıñ  atınan bizge şoqındıruşı, uağızşı qajet degen arız wyımdastıru kerek. Bwl mindetti orındauğa jiberilgen adam (uağızşı) qazaqtardıñ barlıq talaptarın orındauğa, kömektesuge mindetti, olardı özimen birge ertip jürip boyın üyretsin, özine qol berip amandasqan qazaqtarğa sıy-siyapat körsetsin. Hristian dinine üyir qıla bersin, söyte jürip, qazaqtardıñ dinine eşkim de qısım körsetpeydi, degen pikir taratsın. Olardıñ uağızğa kelui jäne tıñdauı özderine paydalı,  şındıqpen ömir süruge kömektesedi dep sendirsin…» deydi.

Däl osığan wqsas kelesi bir qwjatta: «Qazaqtardıñ betin bwrıp alğan soñ basqaşa wsınıs jasau kerek. Bwnıñ barlığın qazaqtardıñ özi swrap jasattırıp edi, ol üşin milliondağan som aqşa ketti, qazaqtardıñ özi uağızşı swrap edi, ol da qanağattandırıldı, sonıñ bärine qaramastan qazaqtar ükimetti aldadı, sol üşin jazağa tartıluı tiis, degen jarlıq jasalsın. Qazaqtardı jazağa tartu turalı märtebeli ağzamnan pärmen swralsın. Pärmen berilgennen keyin qazaqtardı jazalau üşin äsker jabdıqtaladı jäne olar kresti alğa wstap jorıqqa attanadı. Qazaqtardıñ bärin de şoqındıruğa jäne pravoslavie dinine kirgizuge mäjbür etedi. Al bwl talaptı öz erki-men orındamağandardı qırıp salu kerek”, – dep kesimdi ükim şığarılıp qoyğan.

Al, hristian dinin qabılda-ğan qazaqtarğa kömek körsetu jäne olardıñ qwqın qorğau turalı erekşe nwsqaular boldı. Qwnarlı jerdi menşikteuge, käsipşilikpen aynalısuğa, tegin nesie aluğa kelgende olarğa orıstarmen birdey jeñildikter berildi. Sıylıq retinde aqşalay qarajat ta bölindi.

Arhirey basqarmasınıñ zañ jüzinde bekitilgen nwsqauında: “Hristian dinin qabıldağan qazaqtar öziniñ auılında twra beredi nemese qırdağı orıs twrğındarınıñ arasına köşip keluine de boladı, olar tiisti qwqıqtıñ bärin paydalana aladı”, deytin jaña bap engizildi.

*  *  *

Bwdan şoqındıru sayasatı-nıñ Reseyde memlekettik qwpiya boludan qalıp, aşıq ärekettiñ maydanına aynalğandığın köruge boladı. Tipti şoqındıruğa attanatın “krest jorığınıñ” äskeri-jazalau şaraları da küni bwrın qarastırılıp, qarajatı bölinip, jasaqtarı dayındalıp qoyğan.

Resey otarşıları missio­nerlikti jerine jetkize jürgizdi. Ükimet basına qanday jüye kelmesin, bwdan eşqaşanda bas tartıp körgen joq. Resey memleketi men reseylikterdiñ közqarası taza pravoslavielik tanımda ğana emes, pravo­slavielik-orısşıldıq bağıtta qalıptastı. Key twstarda pravoslavielik sayasat wltşıl­dıqpen astasıp, erekşe bir “orıs älemin” jasadı.

Qazaqtardı şoqındıru arqılı orıstandıru josparı 1902-1916 jıldardıñ arasında jüzege asırıluı tiis edi. Bağınbağandardı qırıp salu üşin Türkistan uälayatında jazalauşı äskerler saqaday say dayın twrdı. Reseydiñ jauız piğılın Allahtıñ qalauımen 1905 jılğı orıs-japon soğısı, 1914 jılğı I düniejüzilik soğıs, 1917 jılı jeñiske jetken qazan töñkerisi jüzege astırtpay tastadı.

Jiırmasınşı ğasırdıñ basında payda bolğan Keñes imperiyası jalpı din ataulını manswqtap, hristiandarğa da, mwsılmandarğa da büyidey tidi. Mısalı, 1920 jıldarı Ortalıq Aziyada qızmet etken 25-30 mıñ meşitten 1941 jılı 1 mıñ ğana aman qaldı. Barlıq medireseler tolıq joyıldı. 47 mıñ din qızmetkerleriniñ 2 mıñnan azı tiri qaldı.

Qaymana qazaq halqı  qazan töñkerisiniñ arqasında jappay şoqındıru nauqanınan aman qaldı. Äytpegende, bügingi sibir halıqtarınıñ kebin kiui äbden mümkin edi. Qazaqtı şoqınıp ketuden qwtqarğan Keñes ükimeti onıñ aqısına san ğasır wstanıp kele jatqan islam dininen alastattı.

Osılay dinnen alastatılğan qauım, dinsizdiktiñ jolına tüsti. 1920-jıldardıñ ayağında Keñes Odağında «Qwdaysızdar wyımı» deytin imansız qwrılım payda boldı. Osı wyımğa müşe bolu märtebe sanaldı. Atalmış wyımğa müşe boluda qazaqstandıqtar Odaq köleminde Ukraynadan keyingi ekinşi orındı jeñip alıp, Mäskeudiñ şeksiz marapatına qol jetkizdi.