Jazuşı, tarihşı, kösemsözşi Beybit Qoyşıbaevtıñ “Qazaq memleketi tarihına közqaras” attı eñbegin jalğastırıp berip otırmız. Bası mına siltemelerde: http://abai.kz/post/view?id=4553;  http://abai.kz/post/view?id=4554;  http://abai.kz/post/view?id=4579; http://abai.kz/post/view?id=4589;http://abai.kz/post/view?id=5256   

Eldegi işki jağdaydı birşama rettep alğannan keyin, Täuke han joñğarlar wstap äketken wlın bosatıp aluğa ärekettendi. Dalay-Lama onıñ tilegine qwlaq asıp, balasın Tibetten eline qaytarğan. Qasına bes jüz adam ilestirildi. Täuke han olardı öz dinderin uağızdau maqsatımen jiberilgen buddaşılar retinde twtqındap, qoşemetşilerdi basqarıp kele jatqan noyondı ölimge bwyırğan. Osı jäytti joñğarlar keyin qazaq handığına tağı da bir joyqın şapqınşılıq jasau üşin sıltau etti… 

Galdan Boşoktu hannıñ közi tirisinde is jüzinde köterilispen bilikke kelgen Senge wlı Cevan Rabdan bwl kezde Joñğariyanıñ resmi ämirşisine aynalğan. Sodan 26 jıl ilgeride onı taq ümitkeri retinde quğındağan ağası Galdan, äkesiniñ tuğan inisi  Galdan, qanşa Şapağattı (Boşoqtw) atansa da, Moñğoliyanı Şıñğıs han sekildi biriktire almadı. Onıñ halha jerindegi jeñilisinen keyin  Cin imperiyası şığıs Moñğoliyanı müldem jwtıp qoydı. Bwdan bılay halhanıñ taypalıq äkimşilik birlikteri mançjurlar ökimetinen talap tüsisimen Wlı dala jüyesindegidey tärtippen, är on otbasınan bir jauıngerdi külli jarağımen cin-qıtay äskeri qatarına jiberip, barlıq şığının köteretin boldı. Al täuelsiz oyrattar jerden, adamnan, materialdıq igilikten ayrılıp, qattı zardap şekti. Osınday jağdayda Cevan Rabdan qontayşınıñ aldına auır mindet tartılğan – oğan handıqtı qayta jañğırtıp, nığaytu kerek edi.

Cin imperiyasımen soğıs kezinde Şığıs Türkistan men Jetisu Joñğariyağa auılşaruaşılıq, qolöner önimderin jiberip twru jönindegi kelisimşartpen közdelgen mindetterin bwzğan, sondıqtan oyrattardıñ jaña ämirşisine bwl aymaqtardağı sayasi üstemdigin qayta qalpına keltiru qajettigi tudı. Sol sebepti,  memleketindegi işki jağdaydı retke keltirisimen,  qontayşı 1698 jılı Şığıs Türkistanğa qayta basıp kirdi. Bir jıl işinde Qaşqar, Jarkent sekildi mañızdı sayasi ortalıqtardı bağındırıp, ölkeni ekinşi märte jaulap aldı.  Sosın Emil özenindegi ordasın jaña orınğa – İle özenine, Qwlja qalası aymağına auıstırdı. Eski ordanı Soltüstik-Şığıs Joñğariyanı basqaratın nemere ağasına qaldırdı. Handıqtıñ quatı birtindep arta tüsti. (1700 jılı qıtay bodandığın qabıldağısı kelmegen eki tayşımen on mıñ hoşouıt Joñğariyağa keldi. 1701 jılı Edil boyınan qazaq dalasın kesip ötetin Ülken qalmaq jolımen Ayuke hannıñ wldarınıñ biri, äkesimen wrsısıp qalğandıqtan, öz wlısın – 15–20 mıñ şañıraqtı, yağni 60 mıñ jandı – köşirip äkeldi. Cevan Rabdan wlıstı oyrat öñirinde qaldırıp, wlın keşirim bergen äkesine qaytarğan). Sondıqtan qontayşı Şığıs Türkistanğa jasağan basqınşılıq jorığın sol jılı-aq qazaq handığına qaray wlastırdı.

Täuke han qosındarı jaqsı qarulanğan dwşpannıñ jan-jaqtan lek-legimen antalap wmtılğan küşterin toqtata almadı. Janqiyarlıqpen  soğıstı, biraq äbden qaljıradı.  Şapqınşılıq soğıstar üdey kele,  qazaqtar birtindep Jetisudağı, Tarbağataydağı, Ertis boyındağı jayılımdarınan ayrıldı.  Al Joñğar ämirşisi öziniñ Qazaq handığına qarsı soğıs aşqanı mäjbürlikten bolğanın aytıp, ülken körşileri (Qıtay, Resey) aldında aqtalıp jattı:   soğıstıñ bastaluına «Dalay-lamanıñ ökilderin öltirgen», «Edilden  Joñğariyağa sapar şekken Ayuke hannıñ qızın (Cevan Rabdan qontayşınıñ qalıñdığın) tonağan», «Reseyden oralıp kele jatqan joñğar saudagerleriniñ keruenin talan-tarajğa tüsirgen» «satqın» Täuke han ayıptı dep, cin imperatorı men orıs patşasına elşilikter jiberdi. Mäskeuge adaldığın şegelep körsetti, adaldığına dälel retinde qazaq twtqınınan bosatılğan orıstardı eline qaytarğandığın habarladı. Ärine mwnısı jäy ğana aldausıratu edi, mwnday iri äskeri jorıqtar joñğarlar tarapınan qazaq eline dürkin-dürkin jasaldı. Al eldegi küyzelisti küşeyte tüsken wsaq qaqtığıstarda esep joq-tın.

Qazaq eliniñ teristigin de tınış deuge kelmeytin edi. Bwl kezde Edildegi Qalmaq handığınıñ küş-quatı artıp, şırqau biikke köterilgen. Taqta handıq märtebeni Tibettegi Dalay-lamadan alğan Ayuke otırğan. Ol elindegi jekelegen bileuşilerdiñ derbestenuşilik piğıldarı men äreketterin jeñip,  Reseyge jartılay täueldi memleket qwrıp aldı.  Qalmaq handığınıñ bastı mindeti orıs memleketiniñ oñtüstik şekarasın köşpendilerden, sonıñ işinde qazaqtardan qorğau bolatın. 1697 jılı I Petr patşa Ayuke hanğa Reseydiñşığısın küzetudi resmi türde mindettedi. Qalmaqtar Reseydiñ  köptegen basqınşılıq jorıqtarına belsene qatıstı. I Petrdiñ qoldauı arqasında zamanaui qarularmen jabdıqtalğan qalmaqtıñ jauınger jasaqtarı orıs armiyasımen birlese soğısıp, qazaqtardıñ aralas-qwralas tuısı noğaylardı tas-talqan etti, atamekeninen qudı. Başqwrttardı da tuıp-ösken ejelgi jer-suınan ığıstıruğa tırıstı, Kavkaz elderine de şabuıldar jasadı, Reseydiñ özge soğıstarına da atsalıstı. Ärädik qazaq eline de şabuıl jasap twrdı.Qazaqtar  qalmaq ielengen mal jayılımdarına şığuğa tırısatın, sonday sebeptermen osınau qos köşpendi körşi el arasında qaqtığıstar men kezek şabuıldar da jii-jii orın alıp twrdı. Är sonday oqiğa bir-birinen mal barımtalap, twtqındar aluğa, şayqastar saldarınan halıqtı qırıp-joyuğa wlasatın. Qısqası, soltüstik-batıs jaq mazasız edi.

Qauipti mazasızdıqtı Edil qalmaqtarınıñ alıs Joñğar handığınan äldeqayda jaqın jerdegi, jelkesindegi qojası bolıp otırğan orıs memleketi astırtın üdetip kele jatqan. Köşim handığın joyuğa jol salıp bergeli kazaçestvo qanatın jaya tüsken. Ertistiñ boyına, Tobıl özeniniñ sağasına taman, Sibir handığı astanasınıñ ornına 1587 jılı salınğan Tobol'sk qalası Jayıq özeni men Tınıq mwhitqa deyin sozılğan Sibir guberniyasınıñ ortalığına aynalğan. Täuke han onı orıs memleketiniñ İbir-Sibirdegi bastı äskeri, sayasi, äkimşilik jäne şirkeulik-dini kindik qalası dep biletin, key elşilikterin sonda jiberetin. (Patşalıqtıñ şekarasın keñeytip, köşpendiler işine batıl swğınıp qana qoymay, qorğana da alu üşin jäne jaña jerge tistese bekuin nığayta tüsu üşin Petr patşa Ertis boyın tügel igeruge kirisken. 1716 jılı Ertiske Om özeni qwyatın jerde Ombı, Ertis boyına 1718 jılı Semey, 1720 jılı Ertis pen Ülbi özenderiniñ qwyılısına Öskemen qamaldarın saldırdı). Jalpı, Täuke han I Petr basqarğan orıs memleketimen jürgizgen sayasatında  eki jaqtı baylanıstarğa, negizinen sauda jäne şekaralıq isterge köñil böldi.  Orıs patşalığınıñ Şığıs elderine baratın sauda joldarınıñ bir tarmağı qazaq eli arqılı ötetindikten, qajet kelissözder jürgizildi. Sauda keruenderiniñ qauipsizdigine kepildik beru, tauarlarğa salınatın baj salığınıñ kölemi men mölşerin belgileu, sonday-aq eki el  şekarası aymağındağı twrğındar arasında wşırasıp qalatın ärtürli dau-damaylar, irili-wsaqtı janjaldar men qaqtığıstar özara elşilikter almasu arqılı şeşimin tauıp twrdı. Tarihşılar Täuke hannıñ elşileri Resey memleketi men Qazaq handığı arasındağı baylanıstardı damıtuğa belsendi türde atsalıstı dep qorıtadı. 17-şi ğasırdıñ soñında Täuke han orıs patşalığımen teñ därejeli deñgeyde qarım-qatınas jasadı dep sanaydı. Eger äldebir sebeptermen qazaq elşiligi Reseyde wstalsa nemese olardıñ jwmısına qanday da bir böget jasalsa, Qazaq handığı aumağındağı orıs elşilerine de däl sonday közqaras körsetilgen. Birde, şekaralıq kikiljiñderge baylanıstı, Täuke hannıñ elşileri Reseyde twtqınğa alındı. Sonda Täuke han İ Petrge hatında: «Wrılar üşin elşini qamauğa alu degendi Adam atadan beri osı uaqıtqa deyin eşbir qwlaq estip, köz körmegen edi», – degen sözdermen reniş bildirgen. Täuelsiz qazaq handığı ämirşisiniñ orıs patşasına teñ därejede körsetken tabandılığı arqasında qazaq elşileri bosatılıp, mäsele beybit jolmen  şeşildi. Täuke han Resey memleketimen ğana emes, özge de körşi eldermen, äsirese Bwharanı bilep otırğan aştarhandıq äuletpen jürgizgen qarım-qatınastarında eki aradağı daulı mäselelerdi beybit türde şeşuge jäne sol eldermen beybit baylanıstarın damıtuğa zor män berip, küş salıp kele jatqan.

Mwnday beybit qarım-qatınastı Joñğar handığımen jasau mümkin bolmay qaldı.  Öytkeni Cevan Rabdan qontayşınıñ maqsatı öziniñ «Ömirdiñ berik te mıqtı bileuşisi, qojayını» sipattı mağına bildiretin esimine say, qazaq eliniñ wlan-ğayır aumağın özine bağındırıp alu, söytip, oyrat konfederaciyasınıñ şetki bir pwşpağına – Edil boyındağı qalmaq handığınıñ şekarasına şığu jolımen Şıñğıs han tärizdi zor imperiya qwru edi. Täuke han oyrattardıñ bir kezderi qazaqqa jaqın halıq bolğanın jaqsı biletin. Qazaqtıñ key ruı öz atasın oyrattan bastaytın, jwrttıñ  edäuir böliginiñ etnikalıq türi de sol ejelgi dwşpanına qattı wqsaytın. Eki etnostı da köşpendiler örkenieti biriktiretin, ömir saltı wqsas, tilderi de sonşalıqtı alşaq emes, beybit jıldarda qara da, aqsüyek te qız alısıp, qız berisip jatatın. Täukeniñ özi de oyratqa jien edi, onıñ anası oyrattıñ hoşouıt taypasınıñ ämirşisi Kündelen tayşınıñ qızı bolatın. Alayda sonday tuıstıq tamırlarğa qaramastan, jaulasa kelgen oyratpen endi qazaqtıñ birigui mümkin bolmay qalğan. Sebebi, jer-suğa talasu öz aldına,  olardı din bölip twrğan. Kezinde Galdan Boşoktu mwsılman qazaqqa öz ilanımın – budda dinin şart qoyıp tañğısı kelse, Cevan Rabdan mäseleni birden soğısıp şeşuge wmtıldı. Onıñ äskerleri qazaq sarbazdarınıñ qorğanıs maqsatında jankeştilikpen jürgizgen küresterin eñserip, Jetisudıñ bir böligin basıp aldı, aldıñğı şeptegi qosındarı Sarısu özenine jetti.

Osınday sayasi ahual Täuke handı qattı oylandırdı. Ol eldiñ birligi men tınıştığın oylap edäuir reforma jürizgen. Üş jüzdiñ tınıs-tirşiligin äygili biler men belgili rubası, aqsaqaldar, öziniñ bas adamdardan tağayındağan ökilderi jäne barşa jwrt moyındağan, ömirde basşılıqqa alğan «Jeti jarğı»  arqılı rettep otırğan. Alayda jağday kürdeli küyge tüsken edi. Wlan-ğayır Dala tösin mekendeytin halqın, beybit ömirden qol üzip, soğıs jağdayında küyzelip jatqan elin qorğau, aynalasındağı qater töndire qorşağan jauğa qarsı twrudı wyımdastıru isin Türkistandağı ordasınan basqaru qiın bolıp bara jatqan. Qart Täuke, dana Täuke, jwrtı äspettegen Äz Täuke jalpaq eldi basqaru mäselesine uaqıt talabına say jaña reforma jasau qajettigin zayır tüsingen…

(Jalğası bar)

Beybit Qoyşıbaev,

Abai.kz