Qasqırlar – tumısınan añşı. Aş kezderinde bir jegende 10 keli et jey aladı. Olar jeti qarañğı tünde anıq köre alatın, 16 şaqırım jerdegi dıbıstı esti alatın, 200 million iisti ajırata alatın qasietke ie.

Qasqır erkindikti jaqsı köretin añ. Tumısınan öte tözimdi keledi jäne öz aumağında eñ qaharlı jırtqış sanaladı. Olar özindik qwpiyalarımen erekşelenedi. Erkek qasqırlardıñ salmağı meken etetin jerine baylanıstı 50-80 keli aralığında boladı. Neğwrlım soltüstikke jaqın mekendese, soğwrlım iri keledi. Keybiriniñ salmağı 100 kelige deyin jetedi eken.

Ädette, otbasında 5-6 küşikten boladı. Olar keyde 10-13, tipti, 17-ge deyin jetui mümkin eken. Alayda, mwnday jağday sirek kezdesedi. Wrğaşı qasqır küşikterin 65 kündey köteredi. Böltirikteri soqır, sañırau bolıp tuıladı. Alğaşqıda közderi kökşil keledi. Eseye kele ğana sarğış tüske aynaladı. Ekinşi aptanıñ soñğı künderinde dıbıs estu qabiletine ie bolsa, üş aptadan keyin birinşi ret apannan şığıp, ettiñ dämin köre bastaydı eken. Jalpı, mamandar böltiriktiñ damuın 5 kezeñge bölip qarastıradı:

1)     Tuğannan, közin aşqanğa deyingi kezeñ;

2)     Közin aşqannan, eñ alğaşqı dıbıs estuge deyingi kezeñ;

3)     Apannan şığu jäne et tağamına auısu kezeñi;

4)     Küşikterdiñ eñ alğaşqı wzaq ekskursiyası, aumaqtardı igeruşilik kezeñi;

5)     Jınıstıq kämelet kezeñi.

Neontal'di kezeñde böltirik älsizdeu keledi. Sol sebepti, anasınıñ kömegine zäru boladı. Olardıñ tez jetilui üşinşi aptanıñ basında bilinedi. Bwl kezde estidi, jortadı jäne köre aladı. Tipti, bir-birimen oynaudı bastaydı.

Biologiya ğılımdarınıñ doktorı YA. K. Badrize öziniñ jiırma jılday ömirinde qasqırlardıñ is-äreketin zertteumen aynalıstı. Senesiz be? Bwl adam eki jıl ğwmırın qasqırlardıñ üyirinde ötkizedi. Jüz şaqtı qasqırlardı öz qolımen tamaqtandırdı jäne tärbieledi. Jabayı añdardı beyimdep, tabiğatqa jiberuge äzirledi. Badrizeniñ zertteu nätijeleri boyınşa, wrğaşı qasqır böltirikterdi 6 sağattan – 68 sağatqa deyin tastap ketedi eken.

Bwl böltirikterdiñ 3 täulik boyı tamaqtanbay jüre alatındığın bildirse kerek.

Bir qızığı, qasqırlar böltirikterin ömirdiñ barlıq qiındıqtarımen küresuge üyretedi eken. Barınşa erkeletip, olardı tärbieleude asqan tözimdilik tanıtadı.

Küşikteri artıq ketkende nemese özderiniñ bauırların renjitkende olardı jazalaydı.

 Al, mwnday jağdayda kinäliler özderiniñ qatelikteri üşin jazalanğandarın tüsinedi. Qasqırlardıñ özara qatınası öte qattı rettelip otıradı.

Mına qızıqqa nazar audarayıqşı! Bir top qasqır. Eñ aldında üş älsiz qasqır keledi. Eger alda bir tötenşe jağday bola qalsa, aldımen olar qwrban boladı. Sonday-aq, bwl üşeui jol taptap, keyingilerdiñ küşin saqtap qaluına ıqpal etedi. Odan keyin 5 erkek qasqır keledi. Bwl – negizgi toptıñ bası. Ortada 11 wrğaşı qasqır ketip baradı.

 Olardan soñ tağı 5 erkek qasqır, al eñ soñında – basşı böri keledi. Ol toptıñ jüru barısın qadağalap, baqılap äri retteydi. Sol üşin toptıñ artında jüredi. Ayta ketetin bir jayt, qasqırlar özderine apan qazıp äurelenbey, özderinen älsiz añdarğa şabuıl jasıp, apandarın iemdenedi.

Şildede barlıq qasqırlar wli bastaydı. Wlığan dauıstarına qarap, olardıñ jas erekşeligin anıqtauğa boladı desedi. Basqa añdardan kommunikaciya mümkindiginiñ joğarlılığımen erekşelenedi. Olar bet älpeti arqılı birneşe emociya bildire aladı. Al, üru, wlu, ırıldau arqılı özderiniñ qayda twrğanın nemese qay jerde jemtik barın añğartadı. Bwl turalı qasqırlardıñ qır-sırın jaqsı meñgergen Farli Mouet: «Qasqırlar özderiniñ wluı arqılı wzaq araqaşıqtıqtan aqparattardı tez jetkizedi», – deydi. Qasqırlardıñ otbasımen birge wlığanı hormen aytılğan än bolmasa da, özindik bir üylesimdiligin tabadı.

Tipti, Kanadanıñ Algonkin sayabağına mıñdağan turister «börilikter koncertin» tıñdau üşin ğana jinaladı eken. Al olardıñ qorıqpastan, ne üşin än salıp twratındıqtarı belgisiz…

Olardı alğaş qızıl kitapqa engizgen – Germaniya memleketi. Bwl şeşim 1934 jılı Fridrih Nidcşe men Osvol'd Şpenglerdiñ ıqpalımen qabıldanğan. Qızıl kitapqa engen januarlardıñ eñ alğaşqısı osı qasqırlar bolıp tabıladı. Olardı üy küzetuge mäjbürleu mümkin emes. «Qasqırdıñ küşigin qanşa asırasañda, ormanğa qarap wlidı» – degen söz beker aytılmasa kerek.

 Güljayna  Sayaqbaeva

«Alauinform»