Tayauda elimizdiñ bas gazeti, qazaq baspasöziniñ qaraşañırağı «Egemen Qazaqstan» halqımızdıñ kieli ası – qımız turalı eki ülken maqala jariyaladı. Aldımen, üstimizdegi jıldıñ 27 qañtarında berilgen «Qımız öndirude jetistik qanday, kedergi nede?», degen problemalıq äñgime turalı bolmaq. Äñgimeni jürgizgen gazet qızmetkeri, belgili jurnalist Süleymen Mämet. Al, qımız öndiru problemasın köterip otırğan zañ ğılımdarınıñ doktorı, zeynetkerlikke şıqqan soñ öz erkimen tağı bir beynetker şaruanı tauıp alğan professor Beket Twrğaraev eken.

Äñgime ayaqtalar twsta Beket mırza mınanday däleldi cifr­lar keltiredi. «Ğalımdardıñ zertteuinşe, mwnay öndiruge jwmsalğan 1 dollar 7 dollar payda äkelse, qımızğa ketken bir dollar 25 dollar tabıs tüsiredi eken».

Mamandığım jurnalist bolsa da, men tabanı kürektey 35 jıl boyı bie sauumen aynalısıp kele jatırmın. Osı jıldar qısı-jazı kübimnen qımız üzilip körgen joq. Ärine, özimnen artılğanın satıp, bieniñ jem-şöbin ayıramın. Biemen alısıp, şarşağan sätimde hakim Abaydıñ «Osı qımız qazaqqa» degen öleñin bir qaytalap oqıp qoyamın. Wlı Abay osıdan bir jarım ğasır bwrın, aldı bes mıñnan jılqı aydap, qımızdı köl qılıp ağızğan zamanda bir ayaq qımızdıñ eki ayaq jeligine mas bolğan qazaqqa: «Osı qımız qazaqqa, maqtanıñ ba, asıñ ba. Qımızdı basar artınan. Et dayar ma qasıñda», dep oy sala tolğandı. Ras, Abay zamanında jılqılı eldiñ jauı köp. Barımta-sırımtanıñ bäri «ısqırsa jeldiki, aydasa jaudiki» jılqınıñ kesirinen boldı. Eldiñ tınıştığı men bereke-birligin oylağan hakim Abay jelikşil qazaqqa: «Juastı min de ayran iş. Oysızdarğa qosılma», dedi. Sebep, oğan tağı hakim babamızdıñ özi jauap beredi. «Jılqını añdıp wrı jür, Är töbeniñ tasında. Wrı zälim qularğa, nısanağa şanşılma». Sonımen, Abay zamanınan beri bir jarım ğasır uaqıt ötti. «Küpi kigen kemeñger öziñ ğana. Makentojdı miğwla jetip jatır», dep Qadır Mırza Äli jırlağanday, kemeñger Abay atamız joq bolğanımen, wrı, zälim, qular jetedi. Abay zamanınıñ wrı-zälimderiniñ köligi tek at qana bolsa, bügingi zamannıñ wrı-zälimderi tehnikalıq progrestiñ ne ğajayıptarımen jaraqtanğan. Qazir üyirimen jılqısınan ayırılıp, noqtasın qolına wstap, jer sipap qalğan auıldar Qazaq eliniñ tükpir-tükpirinde jetedi. Mwnday jağday öz basımnan da san märte ötti. Ertede şeşelerimiz qasqırdıñ atın atauğa qorqıp «it-qws» deuşi edi. Bizde atı şulı kökjal wrılardıñ atın atauğa qorqamız.

Al endi joğarıdağı Beket Twrğaraev mırzanıñ «qımızğa ketken 1 dollar 25 dollar tabıs äkeledi» degen pikirine toqtalar bolsaq, bir dollarıñız bizdiñ aqşamen 350 teñge. Bwğan bir litr tügil bir kese qımız öndire almaysız. «Siırdıñ süti – tilinde», demekşi, bieniñ süti tilimen qosa asqazanında. Bie jem-şöpti siırdan eki ese köp jeydi. Bwl rette Beket mırzanıñ «bie – kombayn» degen teñeui öte dwrıs. Jem-şöpke bögip twrmağan bie sauğızğandı qoyıp, emşegin wstatpaydı. Zorlap saumaq bolsañ, sütin işine tartıp bedireyip twrıp aladı. Zatı jılqı minezi kidi mal. Özinen mısı basım adamğa ğana ne özi jaqsı körgenge ğana mekirenip jibidi. Jalpı, atamız qazaq bieni qısta öte sirek sauğan. Sol sebepten de «qısqı qımız» dep ezilgen qoydıñ qwrtın aytqan. Qazir qoy sauu äldeqaşan wmıtılğan. Bizdiñ qwrt dep maldanıp jürgenimiz siırdıñ seperatorğa tartılıp may men mañızdan jwrday bolğan kök sütinen jasalğan tas qwrttar. Onıñ tisti qwrtqannan basqa paydası şamalı.

Negizi, ömiri attıñ jalında, tüyeniñ qomında ösken qazaq täjiribesinen artıq eşteñe joq. Atamız qazaq bieni jasıl jelek tolısqan mausım ayınan bas­tap sauıp, şöp sarğayğan küz bası qırküyekte qwlındı ağıtıp, jelisin jinağan. Mine, osı üş ay işinde işilgen qımız nağız dertke – daua, janğa – şipa. Altı ay qıstıñ suığınan baylanğan barlıq dertten üş ayğı biebau ayıqtırıp otırğan. Qazaqtıñ jıl sayınğı şipajayı da osı bolğan. Beket mırza atalğan äñgimesiniñ tağı bir jerinde «Al jeke «batır» bolıp şapqılap jürgen şarualar ne bitire qoysın», depti. Bwl biz sekildi közsiz qazaqtarğa aytılğan orındı sıni söz. Mäselen, araq satatın saudagerler bas-ayağı 4-5 jıldıñ işinde ğana şaruasın döñgeletip şığa keledi. Eger, käsibin on jıl üzbey jalğastırsa, eki qabattı üylerge, şeteldiñ qımbat kölikterine qos-qostan ie bolıp şığa keledi. Keñes ökimetiniñ kezinde avtodükender taudağı şopandardı jii aralaytın. Äsirese, jazğı jaylau kezinde şopandar auılınan avtodükender üzilmeytin. Ol zamanda da eñ ötimdi tauar – araq. Şopandarınıñ bäri uday mas bolıp qalğanın körgen bir sovhozdıñ direktorı audannıñ basşılarına «anau avtalovka u seuip ketti-au», dep zar jılaptı. Sol direktor aytqanday, öziniñ paydası üşin özgege u sebetinder äli de köp. Ökinişke qaray, araq büginde ötimdi tauar bolıp twrğanın qaytersiz.

Ağa gazetimizdegi qımız jaylı ekinşi äñgime 2 aqpanda qozğalıptı. Bwl jolı Qayrat Äbdildinovtıñ «Qwrğaq qımız» degen maqalası jariyalanıptı. Alıstağı Germaniyanıñ Baden-Vyurtemberg qalasında Gans Col'man degen nemis bie sauıp, qımız aşıtadı eken. Bie sütin qwrğatıp, odan wntaq alatın körinedi. Qımız wntağın bizdiñ ğalımdar bwrın oylap tapqan. Qwrğaq süt alu jolın ertede qazaqtar da meñgergen körinedi. Serkeniñ terisin jüninen arıltıp, onı qajetti mölşerde tilip, sütke salıp bayau otqa wzaq qaynatadı eken. Sodan älgi süt siñgen terini köleñkede keptirip alıp, kebejede saqtağan. Qajetti kezde qaynağan suğa sala qoysa süt dayın. Bwl jayında marqwm Aqseleu Seydimbek mayın tamıza jazğan edi.

Qazaq jaralğalı jılqımen birge jasasıp keledi. Qımızdı qazaqtan bwrın işken halıq kemde-kem şığar. Biraq, pisiruge kön­beytin bie sütinen qwrğaq qımız alamın dep äurelenbegen. Qımız­dıñ saqtalu merzimi öte qısqa. Wzağanda, bes-aq kün. Qazaqtıñ besti qımız dep tañday qağuı son­dıq­tan bolar. Osıdan biraz jıl bw­rındarı bir ğalımdar qımızdı altı ay saqtaudıñ jolın tauıptı-mıs dep daurığısıp edi. Onıñ ön­diriske kirgen-kirmegenin bilmey­min. Qwnan qımız, dönen qımız degen­derdiñ özinen bir şara tartıp ji­berseñ basıñ dıñ ete tüsedi. Al bes­ti qımız araqtay bolmasa da şara­bıñnan kem emes. Jäne qımız de­geniñiz – araq-şaraptay buındı al­maydı. Boydı balqıtıp, qan­dı qızdırtadı. Sondıqtan bolar, qımızğa keñirdektep alğan jıl­qı­şılar attan qwlamaq tügili, teñsel­meydi de. Erteden qara keşke deyin jılqı soñınan şarşap-şaldıqpay jüre beredi. Qwdayğa şükir, äli de dalası keñ, jılqısı jeterlik qazaqqa qımızdı qwrğatıp ne kerek, tabiği taza küyinde işkenge ne jetsin! Qwrğaq qımızdı nemisterge berip, jas qımızdı özimiz işe bereyik.

Qazaqtıñ jılqı üşin talay jaugerşilikti körgenine kuä bolğan hakim Abay qazaqqa janı aşıp: «Qoynıñda aqşa, qolda qoy, küzetke oñay şoşınba?», dedi. Abaydıñ zamanında qazaqtıñ qazirgidey jeke memleketi de bolmadı. Ol kezde wrı, zälim, qulardıñ qarapayım halıqqa küş bermey ketetini de şındıq edi. Al qazirgidey älemdegi eñ üzdik 30 eldiñ qatarına kiremiz dep jürgen quattı memleketimiz barda bügingi zamannıñ qularına halıqtıñ azın-aulaq jılqısın barımtalatıp qoyuğa Prezidentimiz jol bere qoymas. Degenmen de, bügingi zamannıñ qımız öndiruşilerine memlekettik twrğıdan ülken kömek kerek. Aldımen, tört ayağınan teñ basıp jürip ketu üşin tiisti qarjı qajet. Alıpsatarğa da käsipker dep qaraymız. Aldımen, şınayı önim öndiruşimen bir bağanı onğa, tipti, jiırma esege deyin köterip jürgen jalğan käsipkerlerdiñ ara-jigin ayıru qajet. Körşiles alıp el Qıtay käsipkerlerge jağday jasau arqılı bir jarım milliard halıqtı qamtamasız etip otır. Tipti, keyde bizge satatının qaytersiz. Bizge alıp körşiden üyrenu qajet. Äytpese, wlı aqınımız Abay danamızdıñ «Osı qımız qazaqqa» degen öleñindegi osıdan bir jarım ğasır bwrınğı problemanıñ äli de aldan şığıp, etekten tartıp otırğanı jalğan emes. Aldımen, bie sauatındarğa jağday jasau kerek. «Alağan qolım beregen», degendey, sodan soñ olardan sapırıp işer sarı qımız swrau qajet.

Meyram ORALOV,

jurnalist

Şığıs Qazaqstan oblısı,

Tarbağatay audanı,

Aqsuat auılı

egemen.kz