تاياۋدا ەلىمىزدىڭ باس گازەتى، قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قاراشاڭىراعى «ەگەمەن قازاقستان» حالقىمىزدىڭ كيەلى اسى – قىمىز تۋرالى ەكى ۇلكەن ماقالا جاريالادى. الدىمەن، ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 27 قاڭتارىندا بەرىلگەن «قىمىز وندىرۋدە جەتىستىك قانداي، كەدەرگى نەدە؟»، دەگەن پروبلەمالىق اڭگىمە تۋرالى بولماق. اڭگىمەنى جۇرگىزگەن گازەت قىزمەتكەرى، بەلگىلى جۋرناليست سۇلەيمەن مامەت. ال، قىمىز ءوندىرۋ پروبلەماسىن كوتەرىپ وتىرعان زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، زەينەتكەرلىككە شىققان سوڭ ءوز ەركىمەن تاعى ءبىر بەينەتكەر شارۋانى تاۋىپ العان پروفەسسور بەكەت تۇرعاراەۆ ەكەن.

اڭگىمە اياقتالار تۇستا بەكەت مىرزا مىنانداي دالەلدى تسيفر­لار كەلتىرەدى. «عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە، مۇناي وندىرۋگە جۇمسالعان 1 دوللار 7 دوللار پايدا اكەلسە، قىمىزعا كەتكەن ءبىر دوللار 25 دوللار تابىس تۇسىرەدى ەكەن».

ماماندىعىم جۋرناليست بولسا دا، مەن تابانى كۇرەكتەي 35 جىل بويى بيە ساۋمەن اينالىسىپ كەلە جاتىرمىن. وسى جىلدار قىسى-جازى كۇبىمنەن قىمىز ءۇزىلىپ كورگەن جوق. ارينە، وزىمنەن ارتىلعانىن ساتىپ، بيەنىڭ جەم-ءشوبىن ايىرامىن. بيەمەن الىسىپ، شارشاعان ساتىمدە حاكىم ابايدىڭ «وسى قىمىز قازاققا» دەگەن ولەڭىن ءبىر قايتالاپ وقىپ قويامىن. ۇلى اباي وسىدان ءبىر جارىم عاسىر بۇرىن، الدى بەس مىڭنان جىلقى ايداپ، قىمىزدى كول قىلىپ اعىزعان زاماندا ءبىر اياق قىمىزدىڭ ەكى اياق جەلىگىنە ماس بولعان قازاققا: «وسى قىمىز قازاققا، ماقتانىڭ با، اسىڭ با. قىمىزدى باسار ارتىنان. ەت دايار ما قاسىڭدا»، دەپ وي سالا تولعاندى. راس، اباي زامانىندا جىلقىلى ەلدىڭ جاۋى كوپ. بارىمتا-سىرىمتانىڭ ءبارى «ىسقىرسا جەلدىكى، ايداسا جاۋدىكى» جىلقىنىڭ كەسىرىنەن بولدى. ەلدىڭ تىنىشتىعى مەن بەرەكە-بىرلىگىن ويلاعان حاكىم اباي جەلىكشىل قازاققا: «جۋاستى ءمىن دە ايران ءىش. ويسىزدارعا قوسىلما»، دەدى. سەبەپ، وعان تاعى حاكىم بابامىزدىڭ ءوزى جاۋاپ بەرەدى. «جىلقىنى اڭدىپ ۇرى ءجۇر، ءار توبەنىڭ تاسىندا. ۇرى ءزالىم قۋلارعا، نىساناعا شانشىلما». سونىمەن، اباي زامانىنان بەرى ءبىر جارىم عاسىر ۋاقىت ءوتتى. «كۇپى كيگەن كەمەڭگەر ءوزىڭ عانا. ماكەنتوجدى ميعۇلا جەتىپ جاتىر»، دەپ قادىر مىرزا ءالى جىرلاعانداي، كەمەڭگەر اباي اتامىز جوق بولعانىمەن، ۇرى، ءزالىم، قۋلار جەتەدى. اباي زامانىنىڭ ۇرى-زالىمدەرىنىڭ كولىگى تەك ات قانا بولسا، بۇگىنگى زاماننىڭ ۇرى-زالىمدەرى تەحنيكالىق پروگرەستىڭ نە عاجايىپتارىمەن جاراقتانعان. قازىر ۇيىرىمەن جىلقىسىنان ايىرىلىپ، نوقتاسىن قولىنا ۇستاپ، جەر سيپاپ قالعان اۋىلدار قازاق ەلىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە جەتەدى. مۇنداي جاعداي ءوز باسىمنان دا سان مارتە ءوتتى. ەرتەدە شەشەلەرىمىز قاسقىردىڭ اتىن اتاۋعا قورقىپ «يت-قۇس» دەۋشى ەدى. بىزدە اتى شۋلى كوكجال ۇرىلاردىڭ اتىن اتاۋعا قورقامىز.

ال ەندى جوعارىداعى بەكەت تۇرعاراەۆ مىرزانىڭ «قىمىزعا كەتكەن 1 دوللار 25 دوللار تابىس اكەلەدى» دەگەن پىكىرىنە توقتالار بولساق، ءبىر دوللارىڭىز ءبىزدىڭ اقشامەن 350 تەڭگە. بۇعان ءبىر ليتر تۇگىل ءبىر كەسە قىمىز وندىرە المايسىز. «سيىردىڭ ءسۇتى – تىلىندە»، دەمەكشى، بيەنىڭ ءسۇتى تىلىمەن قوسا اسقازانىندا. بيە جەم-ءشوپتى سيىردان ەكى ەسە كوپ جەيدى. بۇل رەتتە بەكەت مىرزانىڭ «بيە – كومباين» دەگەن تەڭەۋى وتە دۇرىس. جەم-شوپكە بوگىپ تۇرماعان بيە ساۋعىزعاندى قويىپ، ەمشەگىن ۇستاتپايدى. زورلاپ ساۋماق بولساڭ، ءسۇتىن ىشىنە تارتىپ بەدىرەيىپ تۇرىپ الادى. زاتى جىلقى مىنەزى كىدى مال. وزىنەن مىسى باسىم ادامعا عانا نە ءوزى جاقسى كورگەنگە عانا مەكىرەنىپ ءجىبيدى. جالپى، اتامىز قازاق بيەنى قىستا وتە سيرەك ساۋعان. سول سەبەپتەن دە «قىسقى قىمىز» دەپ ەزىلگەن قويدىڭ قۇرتىن ايتقان. قازىر قوي ساۋ الدەقاشان ۇمىتىلعان. ءبىزدىڭ قۇرت دەپ مالدانىپ جۇرگەنىمىز سيىردىڭ سەپەراتورعا تارتىلىپ ماي مەن ماڭىزدان جۇرداي بولعان كوك سۇتىنەن جاسالعان تاس قۇرتتار. ونىڭ ءتىستى قۇرتقاننان باسقا پايداسى شامالى.

نەگىزى، ءومىرى اتتىڭ جالىندا، تۇيەنىڭ قومىندا وسكەن قازاق تاجىريبەسىنەن ارتىق ەشتەڭە جوق. اتامىز قازاق بيەنى جاسىل جەلەك تولىسقان ماۋسىم ايىنان باس­تاپ ساۋىپ، ءشوپ سارعايعان كۇز باسى قىركۇيەكتە قۇلىندى اعىتىپ، جەلىسىن جيناعان. مىنە، وسى ءۇش اي ىشىندە ىشىلگەن قىمىز ناعىز دەرتكە – داۋا، جانعا – شيپا. التى اي قىستىڭ سۋىعىنان بايلانعان بارلىق دەرتتەن ءۇش ايعى بيەباۋ ايىقتىرىپ وتىرعان. قازاقتىڭ جىل سايىنعى شيپاجايى دا وسى بولعان. بەكەت مىرزا اتالعان اڭگىمەسىنىڭ تاعى ءبىر جەرىندە «ال جەكە «باتىر» بولىپ شاپقىلاپ جۇرگەن شارۋالار نە بىتىرە قويسىن»، دەپتى. بۇل ءبىز سەكىلدى كوزسىز قازاقتارعا ايتىلعان ورىندى سىني ءسوز. ماسەلەن، اراق ساتاتىن ساۋداگەرلەر باس-اياعى 4-5 جىلدىڭ ىشىندە عانا شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ شىعا كەلەدى. ەگەر، كاسىبىن ون جىل ۇزبەي جالعاستىرسا، ەكى قاباتتى ۇيلەرگە، شەتەلدىڭ قىمبات كولىكتەرىنە قوس-قوستان يە بولىپ شىعا كەلەدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە اۆتودۇكەندەر تاۋداعى شوپانداردى ءجيى ارالايتىن. اسىرەسە، جازعى جايلاۋ كەزىندە شوپاندار اۋىلىنان اۆتودۇكەندەر ۇزىلمەيتىن. ول زاماندا دا ەڭ ءوتىمدى تاۋار – اراق. شوپاندارىنىڭ ءبارى ۋداي ماس بولىپ قالعانىن كورگەن ءبىر سوۆحوزدىڭ ديرەكتورى اۋداننىڭ باسشىلارىنا «اناۋ اۆتالوۆكا ۋ سەۋىپ كەتتى-اۋ»، دەپ زار جىلاپتى. سول ديرەكتور ايتقانداي، ءوزىنىڭ پايداسى ءۇشىن وزگەگە ۋ سەبەتىندەر ءالى دە كوپ. وكىنىشكە قاراي، اراق بۇگىندە ءوتىمدى تاۋار بولىپ تۇرعانىن قايتەرسىز.

اعا گازەتىمىزدەگى قىمىز جايلى ەكىنشى اڭگىمە 2 اقپاندا قوزعالىپتى. بۇل جولى قايرات ءابدىلدينوۆتىڭ «قۇرعاق قىمىز» دەگەن ماقالاسى جاريالانىپتى. الىستاعى گەرمانيانىڭ بادەن-ۆيۋرتەمبەرگ قالاسىندا گانس تسولمان دەگەن نەمىس بيە ساۋىپ، قىمىز اشىتادى ەكەن. بيە ءسۇتىن قۇرعاتىپ، ودان ۇنتاق الاتىن كورىنەدى. قىمىز ۇنتاعىن ءبىزدىڭ عالىمدار بۇرىن ويلاپ تاپقان. قۇرعاق ءسۇت الۋ جولىن ەرتەدە قازاقتار دا مەڭگەرگەن كورىنەدى. سەركەنىڭ تەرىسىن جۇنىنەن ارىلتىپ، ونى قاجەتتى مولشەردە ءتىلىپ، سۇتكە سالىپ باياۋ وتقا ۇزاق قايناتادى ەكەن. سودان الگى ءسۇت سىڭگەن تەرىنى كولەڭكەدە كەپتىرىپ الىپ، كەبەجەدە ساقتاعان. قاجەتتى كەزدە قايناعان سۋعا سالا قويسا ءسۇت دايىن. بۇل جايىندا مارقۇم اقسەلەۋ سەيدىمبەك مايىن تامىزا جازعان ەدى.

قازاق جارالعالى جىلقىمەن بىرگە جاساسىپ كەلەدى. قىمىزدى قازاقتان بۇرىن ىشكەن حالىق كەمدە-كەم شىعار. بىراق، پىسىرۋگە كون­بەيتىن بيە سۇتىنەن قۇرعاق قىمىز الامىن دەپ اۋرەلەنبەگەن. قىمىز­دىڭ ساقتالۋ مەرزىمى وتە قىسقا. ۇزاعاندا، بەس-اق كۇن. قازاقتىڭ بەستى قىمىز دەپ تاڭداي قاعۋى سون­دىق­تان بولار. وسىدان ءبىراز جىل بۇ­رىندارى ءبىر عالىمدار قىمىزدى التى اي ساقتاۋدىڭ جولىن تاۋىپتى-مىس دەپ داۋرىعىسىپ ەدى. ونىڭ ءون­دىرىسكە كىرگەن-كىرمەگەنىن بىلمەي­مىن. قۇنان قىمىز، دونەن قىمىز دەگەن­دەردىڭ وزىنەن ءبىر شارا تارتىپ ءجى­بەرسەڭ باسىڭ دىڭ ەتە تۇسەدى. ال بەس­تى قىمىز اراقتاي بولماسا دا شارا­بىڭنان كەم ەمەس. جانە قىمىز دە­گەنىڭىز – اراق-شاراپتاي بۋىندى ال­مايدى. بويدى بالقىتىپ، قان­دى قىزدىرتادى. سوندىقتان بولار، قىمىزعا كەڭىردەكتەپ العان جىل­قى­شىلار اتتان قۇلاماق تۇگىلى، تەڭسەل­مەيدى دە. ەرتەدەن قارا كەشكە دەيىن جىلقى سوڭىنان شارشاپ-شالدىقپاي جۇرە بەرەدى. قۇدايعا شۇكىر، ءالى دە دالاسى كەڭ، جىلقىسى جەتەرلىك قازاققا قىمىزدى قۇرعاتىپ نە كەرەك، تابيعي تازا كۇيىندە ىشكەنگە نە جەتسىن! قۇرعاق قىمىزدى نەمىستەرگە بەرىپ، جاس قىمىزدى ءوزىمىز ىشە بەرەيىك.

قازاقتىڭ جىلقى ءۇشىن تالاي جاۋگەرشىلىكتى كورگەنىنە كۋا بولعان حاكىم اباي قازاققا جانى اشىپ: «قوينىڭدا اقشا، قولدا قوي، كۇزەتكە وڭاي شوشىنبا؟»، دەدى. ابايدىڭ زامانىندا قازاقتىڭ قازىرگىدەي جەكە مەملەكەتى دە بولمادى. ول كەزدە ۇرى، ءزالىم، قۋلاردىڭ قاراپايىم حالىققا كۇش بەرمەي كەتەتىنى دە شىندىق ەدى. ال قازىرگىدەي الەمدەگى ەڭ ۇزدىك 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەمىز دەپ جۇرگەن قۋاتتى مەملەكەتىمىز باردا بۇگىنگى زاماننىڭ قۋلارىنا حالىقتىڭ ازىن-اۋلاق جىلقىسىن بارىمتالاتىپ قويۋعا پرەزيدەنتىمىز جول بەرە قويماس. دەگەنمەن دە، بۇگىنگى زاماننىڭ قىمىز وندىرۋشىلەرىنە مەملەكەتتىك تۇرعىدان ۇلكەن كومەك كەرەك. الدىمەن، ءتورت اياعىنان تەڭ باسىپ ءجۇرىپ كەتۋ ءۇشىن ءتيىستى قارجى قاجەت. الىپساتارعا دا كاسىپكەر دەپ قارايمىز. الدىمەن، شىنايى ءونىم وندىرۋشىمەن ءبىر باعانى ونعا، ءتىپتى، جيىرما ەسەگە دەيىن كوتەرىپ جۇرگەن جالعان كاسىپكەرلەردىڭ ارا-جىگىن ايىرۋ قاجەت. كورشىلەس الىپ ەل قىتاي كاسىپكەرلەرگە جاعداي جاساۋ ارقىلى ءبىر جارىم ميلليارد حالىقتى قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ءتىپتى، كەيدە بىزگە ساتاتىنىن قايتەرسىز. بىزگە الىپ كورشىدەن ۇيرەنۋ قاجەت. ايتپەسە، ۇلى اقىنىمىز اباي دانامىزدىڭ «وسى قىمىز قازاققا» دەگەن ولەڭىندەگى وسىدان ءبىر جارىم عاسىر بۇرىنعى پروبلەمانىڭ ءالى دە الدان شىعىپ، ەتەكتەن تارتىپ وتىرعانى جالعان ەمەس. الدىمەن، بيە ساۋاتىندارعا جاعداي جاساۋ كەرەك. «الاعان قولىم بەرەگەن»، دەگەندەي، سودان سوڭ ولاردان ساپىرىپ ىشەر سارى قىمىز سۇراۋ قاجەت.

مەيرام ورالوۆ،

جۋرناليست

شىعىس قازاقستان وبلىسى،

تارباعاتاي اۋدانى،

اقسۋات اۋىلى

egemen.kz