Zuqa batır 150 jıl Tarih Twlğalar
Zuqa batır jane onıñ eli
kerey.kz
Älemdegi qazaqtardıñ bir bwtağı sanalatın qıtay Qazaqtarı- Joñğarlar Şwrjen-Manjou imperiyası jağınan joyılıp , qırğınğa wşırağannan keyin ata mekenine qayta at basın bwrğan qazaqtar edı. Arğı tegin qusa Altay, Tarbağatay , İle, Sanjı, Barköl oñiri bağızı zamannan qazaqtıñ ata-babası bolğan türkilerdıñ jwrtı edi.
Mwhammed haydar dulati:”…Moğolıstan atalatın aumaqtıñ wzındığı men eni jeti-segiz aylıq jol boldı. onıñ şığıs şekarası qalmaqtar jerı-Barısköl(Barköl), Emil jäne Ertiske tireledı” deydı. Al Moğolıstandağı ru-taypalardıñ köbi qazaqtıñ wlı jüzi men kişi jüzin qwrağan rular bolatın. Barkölden Tarbağatay, Altay, İlege joñğarlardıñ kelui 1500-jıl şaması bolatın. Sondıqtan Altay, Tarbağatay, İle, Sanjı, Ürimji, Barköl qazaqtıñ ata jwrtınıñ bir böligi . Sondıqtanda 1770-jıldardağı Er Jänibek bastağan Abaq Kereylerdıñ Altayğa auğanı jaudan bosağan ata-mekenin iesiz qaldırmaudıñ qamı edı.
Sol kezde, El bastağan batırlardan: jantekey Jänibek batır, Jädik Jantay batır, şeruşı Baytaylaq batır, iteli Bwqarbay batır, qaraqas Qaptağay batır, molqı Maşan batır, könsadaq Jabay batır, jastaban Sartoğay batır, şıbarayğır Qojabergen batır, merkıt Almanbet batır bolatın.
1790-jılı abaq Kerey töresi Kögeday Äbilpeyiswlı manjou iımperyasınan Gwñ(jeke ieligi bar bileuşi) lauazımın alıp ortalıqqa töte qaraytın boladı.
1836-jılı abaq Kereydıñ sanı 30 mıñ twtın,150 mıñ adamğa jetedı,el basqaruğa qolaylı bolu üşin tört bi saylanadı.
Abaq Kerey eli ata mekeni Altayğa oralğannan tartıp irgeles moñğoldarmen basqada şapqınşı wlıttarmen köp qaqtığısadı, “Begen şabılğan qara señgır oqiğası”, “Sayın noyan “,”Qızıl ayaqtar lañı”,”Jalğız ayropılan oqiğası”,”Böke auğan”,”Hangeldi sekel qırğını”,”Älip şabılğan” t.b köptegen oqiğalardı bastan ötkizedi. Osınday el basına kün tuğan auır kezeñderde talaylağan elim degen er azamattar ortağa şığadı. Arqalıq batır, Twrım batır, Izğwttı batır, Böke batır, Zuqa batır, Aqım batır…endigi äñgime osı Zuqa batır jayında.
Zuqa batır eliniñ tegi jöninde
Zuqa qajı tegi jağınan abaq Kereydıñ noqta ağası iteli ruınan. Iteli ruınıñ laqabı it eli,bwl jek köru, kemsituden emes qayta 10-11-ğasırlarda sonau siberyadağı ormandarda añşılıqtı käsip etip şanağa it şegetin türkilerdiñ laqabı bolğan. Qazaqta siberyanı äli künge “it şekken”dep atauı tegin emes. Al iteli ruınıñ arğı atası Qoylau, qoylau ruı batıs türik qağanatındağı on oq taypasınıñ biri. Bälkim batıs türik qağanatı joyılğanda qoylau ruı soltüstikke siberyağa auıp ketip iteli laqabın aluı äbden mümkin. iteli atalğanımen de arğı tegı qoylau ekenin wmıtpağandıqtarın osınday tarihi oqiğalarmen baylanıstıruğa bolatın sıyaqtı.
Kerey şejiresı boyınşa Kereyden- Abaq, Abaqtan-Qwtberdı, Qwtberdıden-Bağanalı-Bağanalıdan-Qoylau,Baylau.Qoylaudan :Ahmetäli(iteli). iteliden: Aqbaqtı,Aqmergen ,Küyik. Küyikten: Toqtağwl, Eltoq, Däulet, Besşal, Qalmatay. Iteliniñ eñ öskeni osı Küyik sanaladı. Onı “Üş iteli”, “Bes Küyik ” dep ataydı. Bwl Küyik atauı Şıñğıshannıñ wlı Ögeday qağannıñ wlı Küyik qağan(1246-1248-jıldarı) nıñ esimimen baylanıstı boluı äbden mwmkin. Bwğan mınaday mısaldar keltiruge boladı:
1. Şıñğıshan imperyası tüsında äskeri atauğa baylanıstı jaña ru attarı payda bolumen qatar adam atına baylanıstı ru attarı payda bolğan, Joşınıñ eli joşı wlısı atanğan, keyın Özbek hannıñ twsında Altın ordadağı taypalar 92 baulı Özbek wlısı atanğan. Al altın ordadağı qolbasşı noğayğa qarağan el noğay wlısı atanıp ketken. Keyin tipti wlt atına aynalğan. 2. qazaq handığındağı han swltandardıñ talayınıñ atı ozınıñ aynalasındağı eldiñ atı bolıp qalğan, Äz Jänibektiñ bir wlı jädik swltan, qazırgı jädik ruı sonıñ aynalasındağı Kereylerdıñ atına aynalıp Kereydıñ jädik ruı qalıptasuı mümkin, al qazaq handığında Qasım hannıñ twsında million halıqtı on swltan 100 mıñnan bolıp basqarğan eken.al Kerey eli eñ aldımen az Jänibek pen Kerey hanğa erip qazaq handığın qwrğanın Mwhametjan Tınışbaev aytadı. Sonda osı eki swltanğa eñ aldımen ergen eki arıs Arğındar men Kereyler eken, Sonda Kereyler az Jänibektiñ tike basqaruında bolğan bolsa onda Jädik swltan onıñ wlı bolğandıqtan keyin sol Kereydı bileuı mwmkin. keyın onıñ atı eldıñ bir böliginde saqtalıp qalğan. ol ğana emes Äz Jänibektiñ bir wlı Erenşi swltan, Uaqtıñ bir ruı Erenşi ataladı. Äbilqayır hanğa qarağan Aşamaylı Kereydıñ biri Nwrälä ruı, al Nwralı Äbilqayır hannıñ wlınıñ atı.
3. Ögedaydıñ ordası Emil boyında bolğan, enşisine tigen jerler: batıs Moñğoliya,Altay, Tarbağatay, sanjı, Barköl, şığıs qazaqıstan bolğan. bwl jerde bwrın Naymandar,Kereylerdıñ şıñğıshanğa bağınbay auıp ketkenderı köp bolğan. tarihşılardıñ dereginşe Ögedaydıñ askeriniñ deni Kereylermen Naymandar bolğan. al onda Ügeday han Kereydi bilese, onıñ wlı Küyikte sol eldiñ bir böligin bilui zañdı qwbılıs, keyin sol eldiñ bir böligi sol swltannıñ atımen atalıp qala bergen. bıraq ata-tekterin wmıtpağan iteli ekenın, onıñ arğı tegi qoylau ekenin wmıtpağan dep qortındı şığaruğa boladı. al ol ğana emes kişi jüzde Şağatay attı ru bar, Aşamaylı Kereyde Siban ruı bar,al Siban joşınıñ besinşi balasınıñ atı.
Iteli ruı Siberiya ormanında jasasa Twğırıl hannıñ inisi Temir tayşını eldıñ şetindegi Qaraqas jwrtın biluge äkesi jiberedi. Qaraqastıñ da Kereydiñ beldi ruı ekeni belgili. al sol Qaraqastardıñ bir tobı äli Siberiyada jasap kele jatır. al Bayqaldıñ mañında merkitter mekendegen. ol zamanda saharada Kerey men Nayman da ğana handıq bilik bolğan. al merkittiñ basşısı Bek sanalğan. Raşid-adinnıñ aytuınşa Şıñğıshannıñ qatını Börteni merkitter oljalap alıp onı ozderimen jarasıp otırğan Kerey twğırıl hanğa siğa beredı, Şıñğıshan onı estip Twğırılğa adam jiberip salem aytadı ,Twğırıl elşige Börteni qosıp jiberedi, jol-jönekey joşı han tuadı. demek Iteli, Qaraqas ruları sol däuirde ömir swrgen Kereydiñ ruları.keyin Şıñğıshannıñ batısqa jorığı, Joşı, Şağatay, Ügedayğa enşi berilgen elderdiñ qonıs jötkeui, Arıqböke men Qwbılaydıñ soğısı siyaqtı oqiğalardan soñ köbi batısqa auıp ketken. sonımen qatar şıñğıshan Kereydi qoñırat, qiyat, jalayır siyaqtı rularğa taratqan. Qoñırattan bölingen alşın, Qiyattan bölingen üyin, dulat, şapıraştı, baywlı rularımen Kereylerde köptegen attas rulardıñ bolatındığıda sodan bolsa kerek.
Zuqa batırdıñ keşirmeleri
Zuqa Säbitwlı-Zuqa batır Säbitwlınıñ tuğanına biıl 150 jıl toladı. ol 1866 jılı qazirgi şığıs qazaqstan oblısınıñ Zaysan audanınıñ kendirlik degen jerinde dwniege kelgen. Zuqanıñ äkesi şığıs oñirine asa tanımal – Säbit damolla. arğı atası Nwrmwhammed abız. Säbitti jeti jasında Wpi qalasındağı Uäldan hazıretke jetektep aparıp amanat etedı. ol on toğız jıl oqıp, Bwqara, Qazan, Samarqandı aralaydı. Säbit jiırma bes jasqa tolğanda onıñ aqıl-oyına dän ırazı, pätua-payımına tänti bolğan hazıret Uäldan nemere qızı Bätimanı jarı etip, aq batasın berip, aq jolın tilep, asa tayağın qolına wstatıp: «mınau sırlı tayaq, jetı pirdiñ qolınan ötken, şarşağanğa dem boladı, auruğa em boladı, janıñnan tastama», – dep atamekenine attandırıptı. Säbit marqakol, mañıraqqa mol bilimmen oraldı.
Osınıñ barlığı zuqanıñ halıqşıl bolıp qalıptasuına aser etse kerek. onday kökiregi oyau, köregen «bwzıq» aq patşa wlıqtarı men özara şen üşin itşe ırıldasqan el basşılarına wnamaydı. osınday zaman zardabına tozbegen zuqa ozine qarastı jäne tileules ağayın-jwrttı ertıp, sayqannan orıstıñ bodandığınan aulaq sauırğa barıp qonıstanadı.
Bwl uaqıt Altaydıñ ortalıqqa töte qaraytın erekşe mätebesi aqırlasıp Şınjañ ölkesine biriktirilgen kezi edi. Ölkeniñ biligin qolına alğan YAñ Zışin sırtqı Moñğoliyanıñ qobda aymağın basıp aluına qayğırıpta qoymaydı, osılayşa Altaydıñ eki betindegi Kerey balası eki elge qarap qaladı,bwğan tek Altaydıñ tört bi töresi ğana alañ boladı. osı orayda eldi qırqıstırıp payda tappaq bolğan Altaydıñ bileuşısi Ju Dauiıñ Altay bilerin arağa salıp qobda elinıñ Sügirbay bii ölip orınına nemere inisi Qılañ otırğan kez bolatın. ol Altay betine köşuge qosılmağandıqtan 1920-jılı Jou dauiıñ Madarıñdı jiberip Qılañnıñ basın aladı. bwl halıqtı şoşındıra bastaydı, äri wkimetke kektendiredi.1921-jılı Jou dauiıñ şekaradan basıp kirgen aqtar armyasına tötep bere almay ozin-ozi öltiredı. aqtar ärmyası Altaydağı eldı qırğındap malın tonaydı,elde aşarşılıq bastaladı. bwğan kektenip qarulı kwşpen qarsı twrğan batırdıñ biri Zuqa batır bolatın. ol 1903-jılı qajılıq saparğa baradı.zaysannan sauırğa kelgennen keyin Zuqanı sol aymaqtıñ eñ wlken lauazım iesi, Äbilpeyis han balası Kögedaydıñ nemeresı Jeñıshan gwñ özine şaqırıp, orda mediresesine molla etip tağayındap, keyin orda isterinede aralastırıp otıradı. Zuqa molla aldına kelgen «ayıptığa» ükim şarapattı şariğat sozin söylep, bireudiñ aqısın alıp berse, endi bireudiñ ketken esesin qaytarıp berdi. bay-şonjarlardıñ zorlıq qılıp alğan alımdarın äşkere etedi. onıñ bwl qılığı älsızdı jabirleuşilerge jaqpaydı. osınday qoğamdıq teñsızdikke jäni qas Zuqağa meşit bağıp, medrese wstap, tamağın asırap, bala oqıtqan ömir zaya ketip jatqanday körinedi. Bes şakirttiñ aldında sopı bolıp sopayıp otırğan jıldarı erlık jigerin jasıtıp, qayrat küşin qapasta qamap qalğanday boldı. jasıqtığı meñdep, jalğızsırap, zamanı azamattıq arına layıqsız ötip jatqanday sezindi. ol bir künde şeşim qabıldap, mollalıqtı tastap, eli işine köşip ketedı. Sol aymaqta jigit jiıp ,top qwrap, paraqorlarmen, jemeñgerlermen alısıp Altaydıñ tört biı men töresiniñ ämir-parmenin orındamay, Qıtay ükimetiniñ jarlıqtarın elemey Burıltoğay men Köktoğay arasındağı dalağa bekinip ornığadı. 1921-jılı aq orıs lañınan qaşqan,aşarşılıqqa wşırağan kedey-kepşik Zuqanı panalay bastaydı. Zuqa pana izdegen eldi qoltığına tartıp ,bärine qorğan boladı. şığıs aymaqtağı jauınger jortuılşı batır jigitter Zuqağa art-artınan qosıladı. Zuqa pana izdegen, basşı dep senim artqan eldi dwrıs paydalanıp qay jerde zabırlı bay,jemeñger bi bolsa solardan ketken esesin alıp berip otıradı. künder öte kele Zuqanıñ qol astına neşe jüzdegen auıl jinaladıda ,arız-şağım molayıp,izine YAñ zışinnıñ armyası tüsedı.
Zuqa ükimet armyasımen san ret şayqasıp ,Altaymen Ürimji arasındağı jolın älde neşe ret kesip kertartpa ükimetti qattı seskendiredi, Ükimet ıstıq-suıq täsilderdiñ bärin qoldanıp aldap ta,arbap ta,qandı qırğın jürgizip te ala almaydı.
1928-qılı YAñ zışin ölip,orınına Jin şurın şıqqannan keyin Altay aymağına Ui jwñgo dauiıñ bolıp keledı.ol Zuqanı alu üşin jañaşa şara izdep, Qılañnıñ basın alğan Ma darındı şaqırtıp,oğan qwpya mindet tapsırıp,bir düngen saudagerdı jansız etip Zuqanıñ eline jiberedi.ol saudager jıl jürip aqırı Zuqanıñ jolına qaqpan qwrıp oraladı.bwl qaqpan qañğıp,qayır tilep jürgen jerinen Zuqa asırap alğan jaqya attı düñgen balası edı.saudager osı balanı aldap qolına qondıradı,altınğa qızıqqan jas jigit Zuqağa opasızdıq isteydi,Zuqanıñ qwpyalıqtarın,älsizdikterin körsetip ,küzeulıkke köşetin kezde Zuqanıñ batırları jortuılğa ketkende,Zuqa batır jalğız qalatın kezin aytıp ,sol kezde habarlasıp twrudı tapsıradı.
Onıñ uağıdası boyınşa küzde Zuqa auıldarı kwzeulıkke köşkende ma darın jüz jendetimen wrlanıp kelip ,Zuqanıñ auılın qorşap alıp üiine kiredi.üiqıda jatqan Zuqa batır oyana sala qaptağan äskerlermen qanjarlasıp şayqasıp bes-altauınöltiredi, Özi jaudıñ oğınan şeyit boladı, üiindegi qonaqtarı men bir balası birge qaza tabadı.
Zuqa batırdıñ basın denesinen bölıp alıp ,qorjınğa sala qaşqan ma darın tizgin wşımen sarswmbege(Altay qalası) jetedi. Erteñinde tüste bolğan oqiğadan habar tapqan Zuqa batırdıñ ülken wlı Swltanşärip qol bastap auılğa jendetter bastap äkelgen opasız, tıñşı saudagerlerdiñ közin joyadı. qalğan jaudı qua şıqqanda,Zuqanıñ inısi Tölegetay:”qajı tiri,jañsaq habar eken” dep toqtatıp betin qaytaradı.bwndağı maqsat oqiğanıñ artın tınıştıqpen bitiru edı. Bir jıldag keyin Swltan-şärip köterisşilermen birlesipp Altay qalasın basıp alıp,jendetterdiñ ordasın talqandap, Batır Zuqa qajınıñ qandı kegin aladı.
Ui dauiıñ Sarswmbe qalasındağı qıran özenine salınğan ülken köpirge Zuqa batırdıñ basın ilip ,”kim bağınıştı bolmasa osını köredı” dep ügit taratadı. Zuqanıñ artınan ile-şala bazarqwl Köbeş batırdıñ nemeresı Jantaylaqtıñ basın aldırıp halıqtı şoşındıradı.
Wlıttıq ezgi men auır alman- salıqtan tozğan el art-artınan aua bastaydı.1930-1933-jıldarı Saray bastağan 700 twtın Moñğoliyağa ketedı,Zuqa batırdıñ wlı Swltanşärip elimen Barkölge auıp ketedı,Barkölde tayjılık mansap aladı.Älip ükirday,Qabdolla tayjı,Qwsayın bastağan 1500 twtın Barkölge auadı.ol jerdede bayandı tınıştıq bolmaydı,Qwmıldağı Qoja nyaz bastağan diqandar köterilisiniñ kesiri qazaqtarğa tiedi de,Barköldegi eñ tirekti bolğan Äliptiñ bası alınadı,sodan Barkölden 25 mıñnan asa qazaqtı Elisqan ükirday,Zayıp tayjı,Swltan-şärip tayjı,Qwsayın tayjı,Qasım batırlar bastap Gansu,Çiñhayğa auadı,ol jerde düñgen militaris Ma bufañnıñ jan türşigerlñk qırğınına wşıraydı.Elisqan,Zayıptıñ eli aldımen Ündıstanğa ötip ketedı.Swltan-şärip Gansudağı eldıñ tireginiñ biri boladı.qwldıqqa twsken 800 den asa balanıñ köbin ölimnen alıp qalğan osı Swltan-şärip edı. 1946-jılı 9 mıñnan asa qazaq qaytadan Şınjañğa qaytıp keledı. Säbetşil Üş aymaq ükimetimen soğısqan Ospan batır, Swltanşärip bastağan el qaytadan gansuğa keledı,1951-jılı köktemde Ospan batır qolğa tüsedı de,Swltanşärip elimen Qalibek hakim,Qwsayın tayjı bolıp ekinşi topta Ündıstanğa ötip ketedi.keyin Türkiyağa baradı.osılayşa erkindik,aqiqat izdegen qazaqtıñ kökjal wldarı Türkiya,Europa elderine ketedi.Qazaqıstan täuelsizdik alğannan keyin Türkiya asqan Zuqa batır wrpaqtarınan Arıstan qajı bastağan el elge oralıp eline qızmet etedi.
Erzat Käribay
Paydalanılğan ädebietter:
1. Jwñgo jılnamalarındağı qazaqqa qatıstı derekter.3-tom.
2.’Jamiğ-at-tauarih” Raşid-adin.1- tom.
3.”Tarih-raşıdi” Mwhammed Haydar Dulati.
4. Qazaq şejireleri.
5. “Abaq Kerey şejiresi”.
6.”Tarihi derek,keleli keñes”.Asqar Tatanaywlı.
7.”Kerey Iteli şejiresi” ,”Sağınış” romanı Bayahmet Jwmabaywlı
8.”Kieli köş” Äpetay Mwqarapwlı.
9.”Alasapıran jıldarınıñ arıstanı” Baqıtbek Bämişwlı
Arnayı kerey.kz üşin Astanadan Erzat Käribay
Pikir qaldıru