Алматы қаласында Ұлт-азаттық көтерілісінің 100 жылдығына арналған кеш өтті.

Jañalıqtar Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

Almatı qalasında Wlt-azattıq köterilisiniñ 100 jıldığına arnalğan keş ötti.

| Jun 30, 2016

2016 jılı 30 mausım küni M.Äuezov atındağı qazaq drama teatrında Almatı qalası äkimdiginiñ wyımdastıruımen Wlt-azattıq köterilisiniñ 100 jıldığına arnalğan keş ötti.

Keşte Qwrmanğazı atındağı akademiyalıq halıq aspaptar orkestri, belgili änşiler Talğat Küzembaev, Gülzat Däuirbaeva, Tileules Qwrmanğaliev, Talğat Äbuğazı, Dulat Toqanov, Jolaman Qwjımanov, Läzzat Janamanova qatıstı.

1916 jılı 25 mausımda Resey patşasınıñ Qazaqstan, Orta Aziya, Sibir halqınıñ 19 ben 43 jas aralığındağı er azamattarın tıl jwmısına alu turalı jarlığı şığadı. Bwl jarlıq 1916 jılğı wlt-azattıq köterilisiniñ bastaluına sebep boldı. Şildeniñ bas kezinde Qazaqstannıñ barlıq aymaqtarında derlik stihiyalı narazılıqtar bastalıp, köp wzamay iri qarulı köteriliske wlastı. Halıq aşu-ızasınıñ alğaşqı soqqılarına tıldağı jwmıstarğa alınatındardıñ tizimin tikeley jasağan bolıs basqaruşıları, auıl starşındarı jäne patşa äkimşiliginiñ basqa da tömengi bilik ieleri wşıradı.

Qazaqstannıñ är türli audandarında payda bolğan stihiyalı qozğalıs birte-birte wyımdasqan sipat ala bastadı. Jetisuda Bekbolat Äşekeev, Wzaq Saurıqov, Jämeñke Mämbetov, Toqaş Bokin, Äubäkir Jünisov, Serikbay Qanaev, Monay jäne Mwqan Wzaqbaevtar jäne t.b. azamattar jetekşi bolıp, Torğayda Äbdiğappar Janbosınov, Amangeldi Imanov, Älibi Jangeldin jäne basqalar basqarğan iri oşaqtar payda boldı.

Şilde ayınıñ bas kezinde-aq tolqular Vernıy ueziniñ batıs jäne oñtüstik bölikterin qamtıp, olarda köterilisşilerge Bekbolat Äşekeev, Toqaş Bokin, Aqqoz Qosanwlı jäne basqalar basşılıq etti. Soğıs oşağı wlğayıp, halıq narazılığı üdep ketuine oray, patşa ükimeti endigi twsta köterilis qimıldarın basu üşin is-şaralar qoldanudı wyğardı. Nätijesinde 17 şildede Jetisuda jäne Türkistan ölkesinde soğıs jağdayı jariyalanıp, patşa ükimeti mwnda iri äskeri küşter alıp keldi. Äskeri garnizondardı nığaytıp, Jetisudağı qonıs audaruşı halıqtıñ auqattı toptarınan qazaq jäne qırğız köterilisşilerin jazalau üşin qarulı otryadtar qwrdı. Jetisu oblısı Jarkent uezi köterilisşileriniñ Ası jaylauında, Qarqaranıñ taulı alabında, Samsı, Kastek, Narınqol, Şarın, Jalañaş, Qwram eldi mekenderi audandarında, Lepsi ueziniñ Sadır-Matay bolısında jäne basqa jerlerde patşa jazalauşılarımen iri qaqtığıstar boladı.

Däl osınday köterilistiñ iri oşaqtarınıñ biri – Torğay öñirinde ötti. Köterilisşiler sanı 50 mıñğa jetedi. Ataqtı Niyaz bidiñ wrpağı Äbdiğappar Janbosınwlın köterilisşiler han sayladı. Kenesarınıñ serigi, ataqtı Iman batırdıñ nemeresi Amangeldi Imanov köterilisşilerdiñ sardarbegi bolıp tağayındaladı. Älibi Jangeldin köterilisşilerdiñ “ruhani kösemi” boldı.

22 qazanda Amangeldi Imanov bastağan 15 mıñ qol Torğay qalasın qorşadı. Qalanı qorşau birneşe künge sozılıp, qorşau kezinde general-leytenant Lavrent'evtiñ jazalauşı korpusı qalağa qaray üş bağıtta bet aldı. 16 qaraşada A.Imanov bastağan 12 mıñ sarbaz Tünqoyma poşta stanciyasına şabuıl jasaydı. Köterilisşiler men jazalauşılar arasında Tatırda, Aqşığanaqta, Doğal-Ürpekte, Küyikte şayqastar boldı.

Qazaq halqınıñ 1916 jılğı wlt-azattıq köterilisi barlıq aymaqtarda qatañ basıp-janşıldı. Sotsız jäne tergeusiz atılğandardı eseptemegende, sot ükimimen Türkistan ölkesinde 1917 jıdıñ 1 aqpanına deyin 347 adam ölim jazasına, 168 adam katorgalıq jwmıstarğa, 129 adam türmege jabıluğa kesildi. Patşa ökimet orındarı qudalağan 300 mıñ qazaqtar men qırğızdar nemese Jetisudıñ bayırğı twrğındarınıñ törtten biri Qıtayğa ketuge mäjbür boldı.

Semey jäne Aqmola oblıstarında köterilisşilerge qarsı 12 attı äsker jüzdigi, 11 küşeytilgen jayau äsker rotası qimıl jasadı, al Torğay köterilisşilerine qarsı patşalıq ökimet orındarı 17 atqıştar rotasın, 18 kazak jüzdigin, 4 attı äsker eskadronın, 18 zeñbirek, 10 pulemet jäne basqalardı äkep tökti. Osığan qaramastan, Torğay oblısında köterilis patşa ükimeti qwlağannan keyin ğana toqtadı.

“Qazaqtardı ökimetke bağınbauğa şaqırdı” degen ayıppen Bökey ordasında Baqtıgerey Qwlmanov jer audarıldı, al Seyitqali Meñdeşev 3 ay merzimge abaqtığa jabıldı. Bökey ordasında halıq narızılığınıñ ekpin alğan jeri Birinşi teñiz jağalauı okrugi boldı. Onda bir mıñnan astam köterilisşilerge Isatay Taymanwlınıñ nemeresi Ötepqali Dinbayanwlı jetekşilik etti. Şoqparmen, mıltıqpen qarulanğan köterilisşiler jergilikti bilik orındarınan tıl jwmısına alınatındardıñ tizimin tartıp alıp, örtep jiberdi. Okrug deñgeyinen aspağan köterilis 30 tamızda jazalauşı äsker küşimen basıldı.

Qazaqstan men Ortalıq Aziyadağı 1916 jılğı wlt-azattıq köterilis twtas alğanda Resey imperiyasındağı sayasi jäne äleumettik-ekonomikalıq dağdarıstıñ odan äri asqına tüsuine sebepşi boldı. Ol Reseydegi äskeri-otarşıldıq basqaru jüyesiniñ irgesin şayqaltıp, şığıstıñ otar halıqtarınıñ ezgige qarsı XX ğasırdıñ basında öris alğan bükil wlt-azattıq qozğalısınıñ bastauı boldı.

kerey.kz

Tags Wlt-azattıq köterilisiniñ 100 jıldığı

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda