|  |  | 

Суреттер сөйлейді Тарих

“Жаңа Өмір” газеті… Қазақ тарихына қатысты деректер

70141747_1464886077008308_3735464285761961984_nEldes Orda

“Жаңа Өмір” (Yiñi Hayat) деген атпен Қашқар қаласында шығып тұрған бұл газетте Шыңжаңдағы Қазақ тарихына қатысты деректер кездеседі. Бұның бір нұсқасын сіздерге ұсынбақшымын.

Мингоның 25-жылы 14-қыркүйектегі яғни 1936-жылдың 14-қыркүйектегі (184) 8-санында Шыңжаң Қазақтары туралы мынадай хабар басылған:

“Үрімжіде Қазақ-Қырғыз Құрылтай Мәжілісі Ашылып 16 Күнде Тамам Болды”

Мақалада осы оқиғалар өрбиді. Тарихи деректерде бұл құрылтай 1935-жылы тұңғыш мәжілісін ашқан. Мәжіліске Алтай, Тарбағатай, Іле және бұрынғы Үрімжі аймағына қарасты 12 ауданнан сосын Қашқар уалаятындағы Қырғыздармен қосылып ұзын ырғасы 300 дей делегат қатысқан. Құрлытай қарары өлкелік үкімет губернаторы Шың Шысайдың саясаты бойынша Қазақ-Қарғыз Мәдени, Ағарту Ұйшымасын жариялайды. Ұйшымаға Сейітқазы Нұртаев төраға болады. Сол жылдың күзінде Әбеу Құддыш бастатқан делегация Сейітқазы Нұртаевпен бірге Құлжада кіші құрылтай ашып, Құлжада “Іле Аймақтық Қазақ-Қырғыз Мәдени, Ағарту Ұйшымасын” құрады. Бұл ұйымның төрағасы Мақсұт Сасанов, орынбасары Жабықпай Бұлғыншы болады. Іленің қазақ байларын аттанысқа келтіріп 3000 қойға Құлжаның ең сәулетті қызыл ғимыратын сатып алып, оны Қазақ-Қырғыз ұйымының аймақтағы бас штабына айналдырады. Сейітқазы бастаған Өлкелік Қазақ-Қырғыз Ұйымының делегациясы сол жылдың күзінде Шәуешекте және Алтай қаласында арт-артынан кіші құрылтай ашып аймақтық ұйымның төрағаларын сайлайды. Шәуешектегі “Тарбағатай Аймақтық Қазақ-Қырғыз Ұйшымасының” төрағасы Мұқаметқали Көксегенұлы болады. Сарсүмбе қаласындағы “Алтай Аймақтық Қазақ-Қырғыз Ұйшымасының” төрағасы Мәнкей Мәмиұлы болды. Бұл оқиғалар Шыңжаңдағы Қазақ тарихының ең елеулі, жаңа тарихи кезеңінің ең бетбұрыс мезгілі еді. Өлкелік Қазақ-Қарғыз Ұйшымасының төрағалары деректерге сүйенсек былай болған:

1935-1939 аралығында Сейітқазы Нұртаев

1939-1941 аралыңында Мақмет Шөкеманов

1941-1942 аралығында Дәулеткелді Құспекұлы

1942-1944 аралығында Ақат Қондықазақов

1944′тен жабылғанға дейін Сәліс Әміре

Қазақ-Қырғыз ұйымына қатысты сирек суреттер мен таңбалы құжаттарды реті келсе кейін жариялайын. Ұйымның нақты қандай жұмыс істегенін тәптіштеп жинап шықтым.

1931-1933 жылдар арасында Шыңжаң Қазақтарында екі түрлі саяси таңдау болды. Олардың бір бөлігі Елісқан Әліппен бірге саяси таңдауын жасап, Дұңғандардың әскери, саяси элитасы (қытай деректерінде 西北三马) арқылы Шыңжаң өлкелік үкіметінің легитимсіз төрағасы Шың Шысайды аударып тастау еді. Бұл таңдауды жасаған қазақтар Гансу, Цинхайға аууып кетті. Ұзын ырғасы 3000 түтін.

Екінші таңдауды жасағандар, Совет күші арқылы Шың Шысай үкіметін мойындау және үкімет құрамында кірісе жүріп мәдени, ағарту жұмыстарымен айналысу. Бұл таңдаудың басында Баймолда Қареке, Шәріпқан Көгедай және Әбеу Құддыш бастаған зиялы элита тұрды. Қазақ пен Қырғыздың жаңа буын саяси элитасы Үрімжіге шоғырланды. Өлкелік Қазақ-Қырғыз ұйымының 12 бөлмелі бас штабы бұл элитаның шоғырына, бұрқырап қайнаған ошағына айналды.

Related Articles

  • Кенесары Хан мен баласы Сыздық Сұлтан туралы дерек Осман мұрағатынан

    Кенесары Хан мен баласы Сыздық Сұлтан туралы дерек Осман мұрағатынан кездесуі бек мүмкін. Бұған ешқандай да шүбәңіз болмасын. Бірінші сүгірет, Осман елінде жарық көрген “Басират” (basîret) атты газет. Екінші және үшінші сүгірет, Осман мемлекетінде жарық көрген “Уақыт” атты газет. Төртінші сүгірет, Осман сұлтаны Әбдүләзиздің Қашқарияға көмекке жіберген әскери қару-жарақ, оқ-дәрісінен бір парша көрініс. Кенесары мен Сыздық Сұлтан туралы Осман деректері шыны керек әлі толық зерттелген жоқ. Хан Кенесарының ұлт-азаттық көтерілісін Қазақстан аймақтарымен шектеп бөліп қарау ең үлкен қателік саналады. Хан Кене мен Шығыс Түркістандағы қазақ, ұйғыр, дұңған көтерілістері арасындағы саяси, әскери қатынастар туралы дерек те қытай мұрағатында көмулі жатыр. Онда Шәуешек, Құлжа және Үрімжі қалаларындағы қазақтардың Хан Кенемен және кейінгі

  • АХАҢ мен ЖАХАҢ САЛҒАН АЗАТТЫҚ ЖОЛЫ

     «Қазақ» газетіне –107 жыл ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ                                                                                                                       ТАРИХИ ПОВЕСТЬ                                                                                       

  • Шарқи Түркістан Респубиликасының тарқауы туралы

    1944- жылдың қараша айында Құлжа қаласында құрылған Шарқи Түркістан респубиликасы 1946- жылға келгенде үкіметтің ресми түрде тарағанын және бұдан былай Шыңжаң өлкесімен біріккен коалициялы үкімет құрмақ ниетін білдіре отырып, уақытша үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістанда” арнайы мақала жариялаған-ды. Небәрі бір жарым жыл өмір сүрген Құлжадағы Шарқи Түркістан үкіметі, 1946- шы жылға келгенде ресми тоқтады. 1944- жылдың қараша айында уақытша үкімет жария етілген соң, үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістан” деп аталды. Газет ұйғыр, қазақ, орыс, моңғол және қытай тілінде жарық көрді. Газеттің қазақша бөлімінде Бұқара ТЫШҚАНБАЕВ, Құрманалы ОСПАНҰЛЫ басшылық етті және газеттің редакция құрамында Әуесқан НАРЫНБАЙҰЛЫ, Рахметолла ӘПШЕҰЛЫ, Құрманбай ТОЛЫБАЙҰЛЫ, Әбдібек, Аладияр, Асанбай, Сырайыл, Қали қатарлы кісілер редактор, аудармашы,

  • Англияның Жоңғария қазақтарына озық соғыс қаруларын беруге талпынуы

    Қашқардағы Англия консулы  Англияның Қашқариядағы консуль қызметі 1881- жылдан кейін бастау алады. Англияның түпкі мақсаты Цин империясының солтүстік-батыс аймағы мен Түркістан (орталық азия) даласына өз ықпалын жүргізу еді. Бірақ, бұл тұста патшалық ресейдің де аймақтағы саяси ықпал күшін ескермеу мүмкін емес еді. Патшалық ресейдің әу бастағы мақсаты Түркістан аймағын ендей өтіп Үндістан арқылы телегей теңіз жолына шығу еді. Бірақ, Түркістан даласындағы Түркі хандықтары (Қазақ, тб) бұл мақсатты жүз жылдап кешіктіріп жатты. Ресей енді Түркістан даласын қиыр шығыстан айналып өтіп Қашқария арқылы Үндістанға ұласуды көздеді. Бірақ, ол тұста Қашқария мүлде жабық әлем еді. Дейтұрғанмен де жабық әлемнің түстік қапталынан Англия империясы да келіп үлгірді. Сосын не керек, бұл аймақ Ресен-Англия империясының

  • Сардоба, Рогун, АЭС. 

    Алапат апат болып, қалың ел суға кетіп жатқанда билік ойнап жатқандар Өзбекстанға нота жібереміз бе, жоқ па дегенді де ақылдаспапты. Нотамызды дайындап қойдық деген вице-министрдің сөзіне қарағанда, шекарада салынып жатқан су қоймасы жөнінде Қазақстан “бірнеше рет” сұраса да Өзбекстан жөндем жауап бермепті. Бірі келіп, бірі кетіп жатқан шенеуніктер сірә, “біз сұрадық, міндетімізден құтылдық” деп жылы жауып қойса керек. Табандап тұрмаған, жеріне жеткізбеген. Әйтпесе, халықаралық заң нормасын бұзды деп Біріккен ұлттар ұйымына арызданар еді, әлемнен бейтарап сарапшы шақырар еді. Іздедім, ондай жоқ. Сардоба салынса, тым болмағанда Сырдария суалмай ма, Кіші Аралға зар болмаймыз ба деген де есеп-қисап жоқ.  Сардобаның мәселесі екі жемқор жүйенің арасында жалған ағайынгершілікпен, бәлкім, сен іш, мен іш

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: