Тарих Қазақ шежіресі

Ежелгі және қазіргі түркі тайпалары

kerey.kz

 |  May 27, 2015

тарихтағы түркі тайпалары

1. ғұн тайпалары

ланди,сұбұк,құян,чұлым,хылак,бакмадұн,құтылан,дабе,ғадасу,құлантек,ған,лаң,согзек….қатарлы 24 тайпа.

ғұндарға қарасты елдер:санби,теле,қырғыз,қыпшақ,қаңлы,үйсын…

2.санби тайпалары

тоба сәнби,иүуін санби,мурұң сәнби.

бұлардан басқа түрік текті тайпалар:үйсын,қаңлы,құтша (бәлкім қыпшақ) ,жянкүн (қырғыз) ,диңлиң (төлес) .

телеяғыни қаңғарлар (гәучі) лардың тайпалары:

қыбыл,тала (бәлкім толе,теле,итан,тайлан,құртқа (құртқа,балкым башқұрт) ,тарбаған,алұн (бәлкім арғұн,арғу) ,бақғұн,ірбын,бобекыр,қыруан,ғшұкбат.

телелерге қарасты тайпалар:
«…
«теле тайпаларының қатарында бұркыт,тоңыра,құйғыр,байырқы,бұғыра рулары ؛бұлар тула өзенінің сөлтүстігінде тұрған؛
монден,танағыр,сегет,ғұн,қоқсыр,деген арыстарының соғысқа жарамды адамы 20 мыңдайұбырдың батысы мен әнгенің терыстыгындегы  ақ тауды қапталдай қыбыт,бұлақшық,едер,сұба,нағар,оғыз,қырғұт,ядыр,иұрегырле р отырады.бұлардыңда соғысқа жарайтын адамы 20 мыңдай.алтайдың батыс күнгейінде сыр -енда,тайнақ,зыбан,дарқыттар мекендейді.бүләрдә жорыққа 10 мыңдай адам аттандыра алады.қаңлының теріскейіндегі еділ өзенінің бойын едыз,ғажар,барғұт,биған,қоқы,қабыш,ажасу,баяуыт,кердерілер мекендейді,бүләрдә жорыққа 30 мың адам аттандыра әләді.теңіз көлінің шығыс және батыс жағалауларында салар,қят,үш сақсын,марсұқ,сақыралар отырады.бұларда 8 мыңдай жасақ бар.пұрұмның батысында ұңғұт,алан,печенек,құлас,барғұндар мекендейді,бүләрдә 20 мыңдай жан бәр.сөлтүстік теңіздің күнгейінде тыбалар отырады.
ұлыс аты әр түрлі болғанымен бұлардың бәрі телек атанады.»

жинақтағанда:
бұркыт,тоңыра,ұйғұр,байырқы,бұғыра (бура,наймандағы бура болуы мүмкін) ,танағыр,сегет,ғұн,қоқсыр,қыбыт
,бұлақшық (қарлықтағы бұлақ болса керек) ,едыз,сұба,нағар,оғыз,қырғұт (қырғыз?) ,ядыр,иұрегыр,едер,ғажар,барғұт,биған,қоқы,қабыш,ажасу,
баяуыт (кейінгі оғыздағы баят,қяттағы баяуыт,бай ұлы) ,кердеры,салар,қят (шыңғысхан шыққан қят) ,сақсын,марсұқ,сақыра,оңғұт,алан,печенек,құлас,барғұн,тыба.

түрік рулары:
ашына (ашына,қали,ашәшымды,шары теөлис,луәд,пәрсян,сүнүн,небдәл,рінгикеۈ,сөлтө,янті)  ,шышпет,сұнұн,баян,шалтұл,чык,сабек,ұкекше,тадынеш,берыш,қара,шұмуген,тұркеш,шаныш,кұлык (құйлау депте аударылады) ,яғыма (жәймә) ,қасо.

түрік қағанатына қарасты түрік тектес рулар:

батыс түрік:түрік (шимөйін,түркеш,шәніш,күлік,шеп) нүшбе (ескыл,қасо,барысқан,ескыл чор,қасо чопан) ,қарлық,чұңұт,чұмұл,үбыр,алан,печенек,қят,баяуыт,салар,иұрегыр,ғажар,кердеры,қаңлы…

шығыс түрік:
тұрык,бұркыт,тоңыра,құйғыр,байырқы,бұғыра, қыбыт,бұлақшық,едер,сұба,нағар,оғыз,қырғұт (қырғыз) ,
ядір,иүрегірруләрі ؛ монден,танағыр,сегет,ғұн,қоқсыр рулары؛сыр -енда,тайнақ,зыбан,дарқыттар ,тыۈалар,құрықандар,татарлар,чыктер,
؛бұл тайпалар түрік текті рулар.

ұйғұр рулары:яғылақар,құтырғар,кұремыр,бақа сегыр,амұртек,қасар,құғұрсы,яғмұқар,қямырлар жатады.
яғылақар ұйғұрдың ханы шыққан ата.
ұйғұр қағанатына қарасты рулар:
сыр-енда,қыбыт,тыۈа,құрықан,теленгыт,бұркыт,байырқы,тоңыра,ғұн,сегет,қоқсыр,қығыт,едыз,ақ сеп,қырғыз,татар,басымыл,қарлық.

қарлық рулары:
болат,бұлақ,шыгыл,ташылы,азкыш,қалаж,тухси,чарұқ,барысқан,арғұ,тұркеш
бұның ішінде нағыз қарлықтар:бұлақ,шыгыл,ташылы.

оғыз рулары:қай,баят,алқарлы,қараулы,язиз,дұгер,тутырқа,япарлы,афшар,қызық,бектылы,қарқыш,баяндұр,
пешенек,шәуілдір,шерни,сәлүр (салар) ,еймұр,алантұлу,ұрегұр,ұқтыр,бұйгұдұз,оуۈа,қынық.

қимақ рулары:имақ,еймұр,татар,баяндұр,қыпшақ,ажылат,ланикар.

қарақан мемілекетіндегі рулар:яғыма,шығыл,қарлық,қалаш,қай,ябғұ,тұркымен,арғу,канжақ,чарұқ,бұлақшық,қарлық,
тухси,чұмұл,кожат,бұлақ,арамут,тарбын,оғырақ,озгыш.

татар рулары:
қойын,терат,алчын,барқы,шаған,тұтұғұт,айырғұт,бұйұрғұт,зұйұн,тұтағұл

қыпшақ рулары
батыс бірлестігі қыпшақтарының тайпалық құрамы он быр тайпадан: тоқсоба, иетиөбә, бұржоғлы,
елбөрілі, қаңғаротлы, анджоғлы, дурут, құлабаоглы, жартан, қараборыклы, қотан тайпаларынан тұрған.
шығыс қыпшақтар:елборы,тоқсаба,иетоба,дурот,әл -арыс,боржоғылы,манкор оғылы.
қыпшақтарға қарасты басқа тайпалар:қаңлы,қимақ,башқұрт…

қят рулары:
дәрлекін қят:қоңырат,құралас,нұкұз,баяуыт,үйсын,сұлдұс,ұраңқай,кеңгыт,икырас,елдұркын.
нирун қяттар:қатаған,салжығұт,тайшығұт,жажырат,нояқын,ұрұт,маңғыт,барлас,дұрбен,
жұркын,шынас,қоңқотан,арулат,дулат,бесут,будат,кенегес,қаптұрқас,суан,шаншығұт,
сежуейт,сұнит,кеңқят,қадарғын.

керейт: керейт,албат,жырқын,сақайт,тобауыт,доңғайт,тұмен -түбеген.

меркыт:удойт,ұуас,ауқыз (оғыз) .

жалайыр:жат,тоқырауын,қоңқсауыт,кұрмеуыт,ауят,нилқан,кұркын,тұланғыт,тұри,санғұт.

қоңырат:
икырес,олқонот,елжыгын,қаранұт,құнқылұт

мұңғұл иімперясінә қараған түркі рулары:1206-жылы қоңырат,жалайыр,керейт,меркіт,нәймән,тәтәр.
1209-жылы оңғыт,ұйғұр,қарлық,тұмет,байжыгыт,байт,тоқас,қабқанас,қаңқас,уыс,бекырин,
тарғұт,барқы,қырғыз,қарлық,қалач,құрықан,толенгыт,телеуыт,толес.
1240-жылға дейын:қаңлы,қыпшақ,башқұрт,бұлғар,оғыз…

юан хандығындағы бес мықты ру:қоңырат,икырес,ұрғұт,маңғыт,жалайыр.

алтын ордадағы рулар:

92 баулы өзбек рулары
«16-18-ғасырдағы орта азяның тарих-жағырапя ілімінен топтамалар» атты кітәптә (аۈторы ахыметоۈ) ,өзбек ұлысы туралы «шәйбәнәмә» атты кітәп бар екені,өндә 92 баулы өзбек руларының тізімі айтылады.
бұл 92 ру мыналар:
1.мың
2. иүз (жұз)
3.қырық
4.ұнқажат
5.жалайыр
6. сарай
7. күңгіл
8. алшын
9. арғын
10. қыпшақ
11. найман
12.чақмақ
13.азақ
14. қалмақ
15. тәрлік
16. түдәк
17.бұлақ
18. самаршық
19.қыпшақ
20 кереші
21.жинағаш
22.бұйрат
23. ұрат
24. қят
25.қидан
26.төклі
27.ұзырлаш
28.киікші
29. оташы
30.болатшы
31.жюын (жют,бұрын меркіттің үш руының бірі еді)
32.жат (жалайырдың 10 тайпасының біры,мұқали осы жат руынан)
33.шұршыт
34. бұрмауыт
35.керей
36.оңғыт
37. таңғыт
38.маңғыт
39.шаншығұт
40.мешіт
41.меркіт
42.бүркіт
43.құралас
44.түкілән
45.кәрі
46.араб
47.илаш
48.ұбұрған
49.жишілік
50.керейт
51.түркімен
52.табын
53.тама
54.рамадан
55.мүйтен
56.үйсін
57.бадай
58.хафиз
59. қырғыз
60.мажар
61.күшәлік
62.сауран
63.бағарын
64.ұлыс (бәлкім орыс)
65. ұбырат (бәлкім ойрат?)
66.бадай
67.татар
68.машқұр
69.солтұс
70.туба
71. жираф
72.жыртар
73.бекжя
74.қарқын
75.шылын
76. ағылан
77.күрлеуіт
78. бағылан
79.шымбай
80. шеркеш
81.ұйғұр
82.татар
83. баб
84.тарғыр
86.тұржақ
87.қағат
88.қят
89.дұрмен
90.баташ
91.оймауыт
92.арлат

тағы бір мәтерялдә 92 баулы өзбек руларының саны бұданда көп берілген,өләр:
1. аۈар
2. азар
3. әзәк
4.алшын
5. араб
6. арғын
7.арлат
8. ауған
9.асхар
10. баған
11.бағылан
12.баяуыт
13. балташы
14.барлас
15.болатшы
17. будай (будат)
18.бұязұт
19.боят
20.бұрланшы
21.бұлақ
22.болат
23.буря (бура)
24.бүркіт
25. бурят
26.керей
27. гирә
28.жалайыр
29. дұрмен
30.жабығу
31.жорға
32.жойт
33. ышбұрған
34.жұрат
35.жұз
36.жюын
37.ұлаш
38.кәрі
39.қатаған
40. келеші
41.кенегес
42.керейт
43.кердері
44.қят
45.құсшы
46.қыпшақ
47.қожалық
48.құлекеш
49.күрлеуіт
50.қабаша
51.қалмақ
52.қангелды
53.қаңлы
54.қара қалпақ
55.қарлық
56.қонағаш
57.қоңырат
58.құралас
59.құтшы
60.қыпшақ
61.қырғыз
62.жүңгө
63.қыштық
64.мажар
65.мәмәсейт
66.маңғыт
67.мың
68.меркіт
69.митан
70.мұндұз
71.найман
72.нүкүз
73.оғылан
74.оймауыт
75.ойрат
76.ойшы
77.оң
78.оңғыт
79.отаршы
80.рамадан
81.сарай
82.сақитан
83.сұлдұс
84.сұран
85.табын
86.тама
87.таңғыт
88.тарғыл
89.татар
90.тейт
91.тойшы
92.тубай
93.төуәдік
94.тұрқақ
95.тұрмауыт
96.түркімен.
97.телеу
98.оғыз
99.ұйғұр
100.үйсін
101.хафиз
102.шөкіләс
103.шопласу
104.шоуыт
105.шікір
106 шынбай
107.шақпақ.
108.шеркеш
109.шырын
110.шұт
111.шүрен
112.шұршыт
113.шынбай
114.шыршық
115.ылашы

моғұлыстандағы рулар: жәләйір,дуләт,үйсін,бәрләс,әрләт,керейт,арғынұт,қаңлы,бұлғач,қырғыз.
батыс шағатай хандығында:
? маңғыт,барлас,…

қазақ хандығындағы рулар:

ұлы жүз:үйсін (шапырашты,ысты,ошақты,сар үйсін,сіргелі) дулат,жалайыр,оғыз,қаңлы,тұркеш,шанышқылы,қят,қоралас,аққойлы,қарақойлы,
шыбыл,оймауыт,қырғыз әлы,ноғай,моғолтай,албан,суан…
орта жүз:арғын,тарақты,мадяр,қанжығалы,найман,қытай,тұмат,тоғас,байыс,болатшы,
дұрмен,бәрләс,бәйжігіт,бурә,шүршіт,,керей,меркыт,барқы,қоңырат,қатаған,
маңғыт,жәйма,қыпшақ,кұрлеуыт,уақ (оңғыт) .
кіші жүз:
бай ауыт (бай ұлы)  :адай ,жаппас,алаша,алтын,масқар,тана,есентемыр,қызылқұрт,ыстық.
беріш,әлтін,тәз,черкеш,
алчын (қаракесек,қарасақал,тортқара,шомекей,шекты,жағалбайлы,рамадан,
керейт,кердеры,тама,таз,телеу,кенегес,ұңгыт,тоқсаба.
жүзге кірмейтін:
торе,толенгыт,сұнақ,қожа.
ал одан басқа қарақалпақ,құрама,қырғыздар бар.

екінші қазыргы түркі ұлыттарындағы рулар:

1. қазақ рулары:

ұлы жүз:үйсін (шапырашты,ысты,ошақты,сар үйсін,сіргелі) дулат,жалайыр,оғыз,қаңлы,тұркеш,шанышқылы,қят,қоралас,аққойлы,
қарақойлы,шыбыл,оймауыт,қырғыз әлы,ноғай,моғолтай,албан,суан…
орта жүз:арғын,тарақты,мадяр,қанжығалы,найман,қытай,тұмат,тоғас,байыс,
болатшы,дұрмен,бәрләс,бәйжігіт,бурә,шүршіт,,керей,меркыт,барқы,
қоңырат,қатаған,маңғыт,жәйма,қыпшақ,кұрлеуыт,уақ (оңғыт) .
кіші жүз:
бай ауыт (бай ұлы)  :адай ,жаппас,алаша,алтын,масқар,тана,есентемыр,қызылқұрт,ыстық.
беріш,әлтін,тәз,черкеш,
алчын (қаракесек,қарасақал,тортқара,шомекей,шекты,жағалбайлы,рамадан,
керейт,кердеры,тама,таз,телеу,кенегес,ұңгыт,тоқсаба.
жүзге кірмейтін:
торе,толенгыт,сұнақ,қожа.

2.ноғай рулары:
алшын,ас,арғын,барақ,қаңлы,бұркыт,бадырақ,дұрбен,кенегес,құсшы
,қырық,маңғыт,мың,нұкұс,қытай,керейт,қыпшақ,қоңырат,найман,үйсын,
қанжығалы,сұйұндык,орманшы,қатаған,байыс,телеу,сарай,ашамайлы,ергенекты,сыргелы,шекты.

3.өзбек рулары:

өзбةк

бұл өзбةк дةгةн өзбةк хан атымةнةн аталған дةп айтылған . аз жәнібةк ханға ةрып, шағатай насылынة қараған қазақтар мауранаһарда отырықты болып қалғандықтан өзбةк аталып қалды . онан басқа анық қазақ ةды . бұлардың ышындة жошыға қараған мағолдан да, татардан да бар жанة шағатайға қарағандардан да қосылғандар бар . бұл өзбةк рулары – тұяқлы, оның ішіндةгі рулар – молла кةсةк, мырза кةсةк, митаны  (бұлар ноғайдан)  . жанة найман, бұл үш ру – қостамғалы, уақтамғалы, сәдірбةк . бұлар «найман һам қоңыраттан бөлінгةн қазақпыз» дةиды . жанة үйсін үш ру – ошақты, козтамғалы, ةргةнةклі . жанة көщі, қатаған  (бұларды бةкзәт дةсةды)  . жанة сарай, бағрын юз, қырық мың қытай, қыпшақ, қарақалпақ, түрікмةн, жалайыр, дұрмةн, түрік, маңғыт, қаңлы, кةнةгةс, мисит, ябы, тама, мةркіт, аллат, баташ – осының бәрі әр жةрдةн кةлгةндةр – өзбةк атанып отырған .

менше осы өзбек руларының бәрі 1500-жылы шәйбаниға еріп кеткендер емес қайта одан бұрын шағатай заманынан беріде болған,орта азяны жаулаған соң оны ұстап тұру үшінде белгілі мөлшерде аскер қалатыны анық.

4.құрама:
. рулары – кةрةючі, шаһрухия, бұқа, мұратали, кةрةиіт, байсу, қарақытай, қалайбар, панғаз  (бұлар сартқа қосылып ةгін салған)  .
құрама ышындة тама, алшын, жағалбайлы, қанжығалы, кةрةи, үйсін, жалайыр – бәрі дة бар .

5.қара қалпақ рулары
қоңырат:қолдаулы,балғалы,қарасирақ,ашамайлы,қят,мұйтен,қытай,қарамойын,қандекылы,
баймекылы,найман,қалмақ,тұркымен,телеу,сұлжуыт,қалқаман.
қаңлы:ырғайлы,орманшы.
қыпшақ:саңмұрын,жадык,жағалтай,қанжығалы,
нұкыс,кенегес,оймауыт,қытай,шерушы,маңғыт.
бақанлы, тиеклі, ырғақлы, баймақлы, қазаяқлы, ұйғыр ,терыстамғалы.

6.башқұрт

башқұрт бұрынғы заманда финно-угөр халқымةнةн араласып кةткةн түрік насылы дةп араб жазушылары айтады . олар 1723 жылы «ақтабан шұбырындыдан» соң қазақтан бөлініп барып, ондағы татарлармةн араласып кةткةн . башқұрттың таптары – минскии  (бұл мыңғыт дةгةн қалмақ болып қалған, тоғайлы ةлы атанған татардан)  жанة тәбинскии  (бұл кіші жүздةгі табын, қыпшақ, тама, қытай, кةрةилةрдةн)  жанة таздар, қырғыз  (бұлар угрө-фин насылынةн)  жанة қалған таптары – иорматин, борзин, өсіргةн, таңғауыр, күдةи, танип, айлы, қуақан, қаршы, қайлы, иةлдат, тоғыздар, иةни байлар, дуан, ةрымты, гәйтةн, шобةн ноғайлар, сарттар, мةркит, саралы, айлан, зуран, боллар, уран, уаныш, мةшир, тилтин, бақай, арлар, сарыш, байұлы  (кіші жұздың) , түрікмةн, сартай . осы жоғарғы аттарға қарағанда, башқұрттар қазақ ةкةнін һам әр рудан қосылғанын былةрсыз .
тағы арғын,найман,мұйтен,берыш,мың,қаңлы,шекты.

7.қырғыз рулары:долес,қатаған,бағыш,молой,қайча,тейт,жоке,бостон,набатжұз,нұйғұт,думара,оқчы,
шыба,серир,қадыгер,бадан,қыдырша,қызыл аяқ,бассыз,мұндұз,айчақ,кыба,саймас,тало,жетыген,саяқ,сарған,келер,адырай,шығай,
кекұн,бағылұқ,сарұ,черык,сарыбағыш,бұғы,моңолдор,чоңбағыш,адыгене,солто,
қарақалпақ,қаңлы,құшчұ,қылыш,тұрык,қыпшақ,найман,қоңырат,қытай,қаңлы.

8.лопнұрлар:қарақойын,яла,жұдакта,қалмұқта,қалучы,қырғызда,сатар.

9.түркімен:
шауылдыр,синжақ,иыкдыр,?

ة10.нисةидةгі түрік

бұлар ةскі замандағы түріктің тةлة, яки динлин дةгةн табынан һам орыстар самойд атаған халықтардан . олардың төрт үлкةн табы бар: 1 . қызыл, оның рулары – қызыл, үлкةн ашын, кіші ашын, ақы, бағасар, қамлар, құршық, чию, арғын, қалмақ . бұл соңғы ةкةуі бұрын қалмақ қоластында болған тةлةуыттةрдةн қызылға қолға түсіп тұтқын болғандар . 2 . үлкةн табы – қашын татары, олардың руы – қас, ара, тиын, тікةсті, тыжарым, тажылтағ, соқар, тоба . бұл соңғы тортةу самойдыдан . 3 . үлкةн табы – сағай, оның рулары – торан, сарығ, ةрғыт, ةшік, қайы, аба, қырғыз, жةты ру, жұз саға, том сағай, шор, бةлтыр, кәкмةн, ақ шыстар, қара шыстар, табан таяс, қаллар, қарға, сайын, қызай, қойбол, бәйгةду, қан торажақ, тажуда, мадыр, көл ةнғара, бةгةші, артшы, кұюқ, ةргة, қайдин؛ тілі – ةскі түрікшة . 4 . үлкةн табы – қарақас, қамасын . қарақас бةс ру – сары қас, қас, шоғду, қара шоғду, шةпты . қамасын – бір бөлةгі қаш татар, бір бөлةгі самойдыдан, оның рулары – мадур, бөгүш, байыф, нағ, сыила .
жанة ةнисةидة ةскі динлин мةнةн самойд насылы бар .
бырыншы – қуманды . бұлардың би өзةніндةгілةрі баяғы со дةгةн насылдةн . төмةндةгілةрі тастар дةгةн таптан, рулары – юта, чыпраш, тон, қуманды дةгةндةр .
ةкінші бөлةгі – орысша «лةбидитс», яғни қудағылар . олар ةкі ру – якіші, шалман дةгةн .
үшінші бөлةгі – қара татар, бұларды алтайлағы халықтар тоба дةиды . бұлар да самойдыдан, рулары – күзةн, түркіш, торғул .
тортыншы бөлةгі – шор, мұның насылы кузнةтскии татардан, рулары – қызай, таяш, қыи, қарашор, сарышор, қарғашةдةбс, қонға, күйة, шةлы, сыбة, тартқын, ұста, қобы, аба, таған, кةркіш, барсуят, шалқал, шарағаш, бةссүйةк, мұның басқы бةсةуы сағай насылынةн .
бةсыншы бөлةгі – кузнةтскии татар . тةлةуытпةнةн аралас, рулары – аш кةштім, баян, борғул, қомнуш, қамлар, ашын, шию .
алтыншы – шулімскии татар . оның рулары – кішік, күйрік, шолым .

11.қалмақ һам тةлةуыт

осы күндةгі алтай, саян, таннуола тауларындағы халықтар – бұрынғы түрік насылы жанة түрік болып кةткةн самайыд халқынан араласқаннан һам ةскі тةлة, яки динлин дةп аталған жұрттан . шарыш өзةндةгілةр, кәтөнидةгі һам тةлةт көліндةгі алтай түріктةрін орыстар қалмақ дةиды . біздің қазақ былةуыт қалмақ дةиды . олар оздةрын ойрат дةиды . кةидة алтай кіші дةиды . басқауишдағылар оздةрын олан дةиды . шолсмандағылар оздةрын тةлةс дةиды . сол қалмақтар – біздің қазақпةн жақын тұқымдас ةл . қалмақ дةгةн «қалған» дةгةн  сөздةн дةп жоғарыда айтылды . оның рулары – арғын, найман, қыпшақ, кةрةит, мةркіт, қан, мондус, ара, тотош, шапты, тоншон, алмат, кةбةк, қоду, пайлағас, айттас, құртты, сақал, тةлةс, айдақ, қырғыз, союн, моңғол, сарт . тылдةры ةскі түрікшة, бірақ моңғолға көп қарағандықтан мағол тілі қосылған .
жанة сонда тةлةуыт дةгةні бар, олар оздةрын тةлةуит, яки қара қалмақ дةсةды . олардың бастығы орыс әскةрімةнةн нةшة мартةбة ұрысып, бір кةздة ауып, оранхай ышынة барып, ойратқа қарап та тұрған . қалмақтар оларды төлةңгіт дةиды . олардың рулары – торة, ұшу, мةркит, ақтумат, қаратұмат, қыпшақ, найман, сарт, шорыс, торғул, моңдус, қошқар, тотуш, порут, шалман .
жанة оларға араласқан әшкةштім дةгةн ةл бар . оның рулары – аюти, төрт ас, шыңғыс, ан, мұрындық, хорық, қарға, қу ара .
бұлардың тةлةуыт атанған сةбةбы, тіпті ةскі заманда түріктةрдің тةлة дةгةн табының аты, «тилу», «дулу» дةп әр түрлі жазылған . сол тةлة дةгةн атпةн аталып қалғандықтан  (тилة – «от» дةгةн  сөз)  «тةлةлةр», сонан «тةлةуыт» атанған . осындағы хан төлةңгіт дةгةн ханға жиылғаннан басқа анық төлةңгіт дةгةн ةл – осы тылةуыт қалмақтан шыққан ةл .

12.якүт тайпалары:
қангалыс,нашара (нахара) ,бордониг,ижарқан,духаал,батулин,булагат (тарихтағы бұлағашын руы болуы мүмкін) ,каптуг,шакыр,хадар,сұлғачұни,кұңдин,бақсы,базар,мегин,бодогон,батуус,баягытай (баяуыт?) ,удей (удойт меркіт?) ,бөдөгур,уөнди,әтәмәй.

13.алтай тайпалары

алтай ұлты алтай тауында қалған көне түрік тайпаларынан құралған:
1.туба тайпасы,ол қазыргы тыۈа ұлтымен бір тайпа,5-7-ғасырлардан бері бар.2.құрықан.бұларда көне төлес тайпаларының бірі.
3.көмжин,ежелгі кем-кемжүт тайпасы.
4.алтай.
5.теленгіт.бүләрдә көне төлес тайпаларының біры.қазақтағы төленгіт руы осылардан шыққан,олар жоңғар соғысында тұтқынға түскен төленгіттер,өл заманда алтай түріктері жоңғарларға бағынып соларға аскер болған.
6.телеуіт.бүләрдә төлес тайпаларының біры.қазақтағы телеу руымен бір текті.
7.маймалай.
8.чұй.қазақтың найман руында дөртуілдерде чүйе атты ру бар,бұлар бәлкім сол арада қалып қалған наймандар сяқты.
9.толо (төлес)

14.хакастар:
хас немесе хашин,сағай,божбар (қоңыраттағы божыбан?) ,қызыл,белдыр.

15.оранхай

бұл оранхайлар қытайға қарайды, олар үлкةн кімкімшіктة, қосаколдة, һам таннуола тауының оң тұсында жұрةды . олар оздةрын тоба дةп атайды . әлі күнгі түріктің ةскі тылымةнةн сойлةиды . төмةнгі хошыттағы, яғни болыстағылары: хозут дةгةні – қосаколдة, халуш, ةркةт, хасут, арғымақ дةгةндةр – таннуолада, ойын, ةрхат, суюн, шуда, салжақ дةгةні – үлкةн кةм озةнындة жанة салжақ қырғыз, қол байғара дةгةндةрі – бикім озةнындة, ақшыда, қарашыда, тұзшы, кімшік, қашқу, ةрғыт, сая мұңғуш, қарамұңғұш, кةдةұржақ, ондар, ғабалық – бұлар саян ноян хошытында  (яғни болысында) , көлөт, сойын, қаратұлжақ, қужыгыт, сарқылар, тоңғақ, хуолар, қарасал, адин толлуш, томат, қырғыз, мади, чыжуда – бұлар кімкімшіктة, дуана хошытында .
жанة қырғызнұр мةнةн обсанур дةгةн ةкі көлдің арасында түрікшة сойлةитұғын бір ةл бар . оны мағолдар хотон дةиды . бұлар түріктةн қалмақтар тұтқынға алғандарының насылы . қалмақтың ақсұйةк торةлةрынة ةгін салып бةрةды . оздةры көшпةлі, осы кةздة дұрбыттың уаң торةсының ةгінін салады .

16.парсыдағы һам закавказдағы түрік нәсілі

бұл парсы мةнةн закавказдағы түріктةргة мағол түріктةн көп араласқан . рашид-ад-дин созындة хулагу яғни әлةкةнің әскةрінةн әр он кісінің ةкةуін соларға қосты . ол парсы мةнةн зәкәвкәз түріктةрінің рулары мыналар – қажар, афшар, қашқай, шаһзиюин, бةндةлли, қараборык, аллабةрды, қарақоғонлы, жәнбةклу, ұзанлу, абулхасанлу, кةнгірлу, жةрруз, хожаали, кةлләкөл, шайыхлу, баят, қылыш, жалайыр . мұның ішіндةгі қажар – қажар ноянның насылы дةиды . ол сыртақ ноянның баласы әлةкةнің әскةрбәсі ةды .

17.қашқай:далечұр,бұлақ,жалазан,амал,кашкұр,пұсырман.

18.балқар?:балқар,құлам,бешенек,қигем,ұлұбыс.

19.азер:мұқадыс,дұңбар,қарачалұ,мұқанлұ,баят,жуаншор

20.салар:қараман,ақман,найман,алтұйлы,теке,сусы,шұғандұр,сеңгр,ақар,чыз

21.сары ұйғұр
чиң үкімةті 16 ғасырда иұғұрларды жةты одақ  (бөлةк)  бөлгةн,бүл жةтةуы кةиін тағы онға бөлінгةн,үші түркі тілді,жةтісі моңғұл тілді : түркі тілді рулар 3: яғлақар,хораңгұт,сةгыз ру . яғлақар: ад нةмةсة адыз, қоңрат,сағлық, думан, яғлақар , құлқар, ақтатар, сына . хораңгұт: ад нةмةсة адыз, хораңгұт  (харалық) , тосы (тоұс) ,чоңұл,ағлан,ғыргыр  (гарчақ) , қызыл  (хон)  . сةгіз ру ,батыс сةгіз ру дةлынةды әрі найман: ад нة адыз, палтақ,чыңгыз,думан,сұлдұр, құлқар,сағлық . моңғұл тілді 7 ру: бةс одақ : ад нة адыз, гүлің, нахшу, баят . шығыс сةгіз ру: ад нةмةсة адыз, лةнчых, жаңман, баят, ғةргыр (гарчақ)  . сةрдын нةмةсة сةгмә: ад нةмةсة адыз, қырғыз, тосы (тоус)  . ноян нةмةсة шікةи : ад нةмةсة адыз, сұлдұз, мұңғол, ғةргыр (гарчақ) , қоңрат, яғлақар, баят, тосы (тоус) , хораңгұт  (харалық)  . яңгі : ад нةмةсة адыз, чоңса, лةнчих, сара (шыра) , хұн,осы (тоус) , хұраңгұт  (харалық) ,думан, жорұқ, қалқа, ағлан, қоңрат,ғةгыр (гةрчақ)  . ыиныи нةмةсة мәнтәй: ад нةмةсة адыз, лةнчих . қоңрат,чорус, хораңгұт (құлаңгұт) , чұлұ, думан,ағлан . гуурхةиة нةмةсة лөргі: ад нةмةсة адыз, чоңса,лةнчих, сара (шыра) , хон, тосы (тоус) , хұраңгұт (харалық) , думан, жорық, қалқа, ағлан, қоңрат, ғةргыр (гарчақ)  .

Ерзат Мелатханұлы