КӨНЕ САҚТАР ҚАЙ ТІЛДЕ СӨЙЛЕГЕН?
kerey.kz
Біраз бауырымыз сақтарды “парсы тектестерге” жатқызып жүр. Олар ескі суреттердегі сақтардың бет-пішіні мен қалың сақалына қарап, осындай келте шешімге келгені байқалады. Қазір де түр-тұрпаты әртүрлі қазақтарды кездестіруге болады ғой. Бір ғана мысал, Қапқаздағы ноғайдың ішіндегі наймандардың бет-пішіні де осындай болып келеді. Тіпті, өткенде қылышын көлденең ұстап отырған алайлық қазақтың суретін берген едім. Оларды қалың сақалына қарап, қазақ емес деуге болмас. Біраз күн бұрын Құбылайдың суретін де жарияладым. Еуропалықтар салғандықтан, оның түрін өздеріне ұқсатып жіберген. Бірақ, киімі мен қалпағы өзіміздің арғы бабаларымыз екенін әйгілеп тұр. Сақтардың да суретін тас бетіне басқа халықтар түсірген. Батыс және Оңтүстік-Азиялықтар салса таңғалмаймын. Олар парсылар ғой. Ескі суреттерге қарап отырсаң, кімді салса да, әркім оны аздап өзіне ұқсатып жібергенін аңғарасың. Сондықтан сақтардың да қазақтың этногенезіне үлкен үлес қосқанын жоққа шығаруға болмайды. Сәветтік және постсәветтік тарих ғылымында сақтардың ирантілдес халық екені туралы тезис айтылып келді. Бар пәле осыдан шықты. Яғни, сақтарды шығыс ирандықтар деп атады. Кейін бұл бұлжымайтын аксиомаға айналып кетті. Ирандықтардың өзін сол заманда түріктер билегені талас тудырмайтын ақиқат. Тіпті “парс” деген атауының өзі біздің “барыс” деге сөзден шыққанын осы тарихқа қатысты топта айтып өттім. Ирандағы жергілікті тайпалар ол кезде соншалықты құдыретті бола қойған жоқ. Тіпті бертінге дейін оларды қызылбастардың (бұл да түрік тайпасы) билеп келгені біраз нәрсені аңғартады. Ал Ұлы Далада өшпес із қалдырып кеткен сақтарды Ираннан асып ешқайда бармаған сол жергілікті аборигендерінің ұрпағы дей салу, тарихқа қиянат деп білемін. Бұл шала тезис туралы орыс оқымыстысы А.П. Смирновтың өзі де: “Егер ашығын айтсақ, скифтердің тарихына қатысты негізгі сауалдардың бәрі әлі басы даулы күйде қалып отыр” деген болатын. Орталық Азиядан аттанған сақ қосындары Қара теңіздің жағалауларын басып өтіп, Солтүстік Қапқазға қарай жылжыған екен. Геродот олардың осы бағытпен шаңдатып өткенін дәлме-дәл жазған. Кейін осы жолмен түріктің қаншама тайпалары қатынады. Інжілде де скифтердің солтүстіктен келген халық екені, аяушылықты білмейтін жауынгер тайпа екені айтылады. Онда: “Иерусалимдегі жөйіттерге хабар жеткізіңдер. Арыстан жолға шықты” дейді. Тағы бір жерінде былай деген: “Мен сендердің, Израильдіктердің үйіне,-дейді Жаратушымыз, алыстағы бір тағы тайпаны әкелемін. Олар өте күшті халық. Байырғы халық. Сендер ол халықтың тілін түсінбейсіңдер, не айтып тұрғанын да ұқпайсыңдар”. Бұны сақтардың түрік тілінде сөйлегенін көрсететін ең алғашқы жазбаша дерек деуге болады. Тағы бір дәлел, Израильдіктерге, сонда мекен ететін иудейлер (жөйіт) үшін иран тілі көрші елдің тілі еді. Сауданың тілі болғандықтан олар бұл тілді жақсы түсінген. Жалпы, сол кезеңде батыс пен оңтүстік-батыс Азия тұрғындарына ирандықтардың тілі таныс тіл болатын. Ал Ұлы Даланың бір түкпірінен шыға келген жауынгер сақтар оларға түсініксіз тілде сөйлеген. Бұл, әрине, түрік тілі! Антикалық авторлар да сақтар мен скифтерді “cиноним” деп қабылдаған. Геродот парсылардың барлық скифтерді “сақтар” деп атағанын жазады. Кейін бұл дәстүр гректерге ауысып келді. Айтпақшы, гректер бұл атауды одан да кеңірек, олардың этникалық бірлігін көрсететін сақтар-скифтер-түріктер деген мағынада қолданған. Мәселен, Византия тарихшысы Менандр түріктерді скифтер деп баяндайды. Византияның түріктердің шапқыншылығына көп ұшырағанын ескерсек, түрік тілін түсінген гректер оларды парсылармен әсте шатастырмаған. Парсының кім екенін, түріктің (скифтің) кім екенін олар өте жақсы білген. Земархтың түрік ханына барған елшілігі туралы жазбада былай дейді: “Скифтер Римдіктердің өздерімен бірге алып келген заттарын бір жерге жинастырып, скиф тілінде күбірлесіп, ол заттарды отпен аластады. Осыдан кейін ғана олар Земархты ханның қабылдауына жіберді”. XIII ғасырда да Византиялықтар түрік-қыпшақтарды скиф деп атайтын әдетінен айныған жоқ. Мысырдағы билік басына қыпшақтардың келгенін баяндаған Византия тарихшысы Пахимер былай дейді: “Патшалық скифтердің қолына өткенде, Мысыр скиф тайпаларына бұрыңғыдан да көбірек мұқтаж болды. Олардан сосын әскер жасақтай бастады”. Түркітілдестер мен ирантілдес халықтардың отқа байланысты түсінігі де бірдей емес еді. Түріктер мен парсылардың отқа табыну дәстүріндегі айырмашылық туралы Гумилевтің өзі былай деп айтқан: “Орталық Азиядағы отқа табынатын культтің Зороастризммен ұқсастығы сырттай ғана. Персияда жалынға жақындап келген адам, отты демімен қорламас үшін бетперде киетін. Ал мына жақтағылар отты қара күштерді қуу үшін пайдаланды. Иранда отқа (діни) табынатын, ал түрік тайпаларында ол магиялық күш қана болды. Яғни, екеуінің арасында асып бара жатқан ешқандай ұқсастық жоқ”. Батыр бабаларымыз отты емес, қылышты қадір тұтқан. Сақтардың қорғанынан әлі күнге дейін семсер табылып жатқаны осыған дәлел. Тіпті, еуропалықтар қылышты сүйіп тұрып серт беретін дәстүрді де біздің бабалардан алған болатын. Бұл жастайынан ат құлағында ойнаған, шауып келе жатып нарды кесіп түсірген мәрт мінезді халықтың мәдениеті. «Серт бұзылса қылыш қанға боялады» деген қазақ мәтелінің түп негізі осы кезеңдерден тамыр тартады. Сонымен… Сақтардың түрік тілінде сөйлегенін, олардың өз бабаларымыз екені туралы қазақ оқырманына ойымдағы жазбаларды там-тұмдап жеткізуге тырыстым. Кең көсіліп жазуға уақыт құрғыр мұрша бермей жатыр. Алла жазса, алдағы күндері тағы бір үлкен жазбамды жариялаймын. Онда сақтарды мүлде басқа қырынан танитын боласыздар. Әзірге осыны қанағат тұта тұрыңыздар..
Жолымбет Мәкіш
Пікір қалдыру