«يسلام مەملەكەتى» (يم) تەررورلىق ۇيىمى جاقىندا تاياۋ شىعىستاعى ءبىر جەردە جاتتىعىپ جۇرگەن ۇيعىرلاردىڭ ۆيدەوسىن تاراتتى. ۆيدەوداعى ۇيعىر جىگىتى قىتايعا قوقان-لوقى جاساعان.

ەكسترەميستىك توپتىڭ قۇرامىندا سوعىسىپ جۇرگەن ۇيعىرلار بۇدان بۇرىن دا قىتايدى قورقىتقان مالىمدەمەلەر جاساعان، دەگەنمەن بۇل جولعى ۆيدەو قىتاي ۇكىمەتىنىڭ نازارىن اۋدارعانى انىق.

وا ەلدەرى مەن قىتاي

قىتاي توراعاسى سي تسزينپين ناۋرىزدىڭ 10-ىندا شىڭجاڭدى قورعاۋ ءۇشىن «ۇلى تەمىر قورعان» تۇرعىزۋعا شاقىردى.

شىڭجاڭنىڭ باتىسىندا، «تەمىر قورعاننىڭ» ار جاعىندا ورتالىق ازيا (وا) ورنالاسقان.

رەسەيدىڭ تاجىكستانداعى اسكەري بازاسى.

قىتاي مەن رەسەيدىڭ وا ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناسىن قاراپايىم تىلمەن سيپاتتاساق، ايماق ەلدەرىنە سوڭعى جىلداردىڭ وزىندە-اق ميللياردتاعان دوللار اقشا جۇمساپ، ينۆەستيتسيا سالىپ، قارىز بەرگەن قىتاي – بانكير بولسا، قىرعىزستان مەن تاجىكستاندا اسكەري بازالارى بار، بۇرىنعى بەس سوۆەت رەسپۋبليكاسىنىڭ بارىنە قارۋ-جاراق ساتۋشى نەگىزگى ەل – رەسەي ايماقتا پوليتسەي ءرولىن اتقارادى.

بىراق ولاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى قايتالايتىن تۇستارى دا جەتەرلىك.

20 جىلدان بەرى قىتاي دا وا ەلدەرىنە اسكەري كومەك كورسەتىپ كەلەدى.

1999 جىلدىڭ قاراشاسىندا قىتاي قىرعىزستان ارمياسىنا كيىم بەرگەن. 2002 جىلى قازاقستانعا ءۇش ميلليون دوللاردىڭ قۇرال-جابدىعىن سىيعا تارتقان. سوناۋ 2003 جىلدان بەرى قىتاي تاجىكستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرىن كيىم-كەشەكپەن، كولىكپەن جانە اسكەري قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى.

بىلتىرعى ناۋرىزدىڭ 30-ى كۇنى تۇركىمەنستاننىڭ مەملەكەتتىك تەلەارناسى ەلدەگى قارۋ-جاراقتىڭ كوبەيگەنىنىڭ دالەلى رەتىندە قىتايدا جاسالعان اۋە قورعانىس جۇيەسىنىڭ ۆيدەوسىن كورسەتتى. كەيبىر اقپاراتتار بويىنشا وزبەكستان دا قىتايدان وسىنداي قورعانىس جۇيەسىن جانە اسكەري دروندار ساتىپ العان.

قىتاي شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ مۇشەسى رەتىندە قازاقستان، قىرعىزستان جانە تاجىكستانمەن تەررورعا قارسى بىرلەسكەن اسكەري جاتتىعۋلارعا قاتىسىپ تۇرادى (وزبەكستان ادەتتە مۇنداي جاتتىعۋلارعا اسكەر جىبەرمەيدى).

مۇنىمەن قوسا، قىتاي وا مەملەكەتتەرىمەن ەكىجاقتى جاتتىعۋلار دا وتكىزەدى. العاشقى جاتتىعۋ 2002 جىلعى قازاندا قىرعىز ساربازدارىمەن وتكىزىلگەن. سوڭعى رەت 2016 جىلدىڭ قازان ايىندا قىتايلار تاجىكستاننىڭ اۋعانستانمەن شەكاراسىندا تاجىك اسكەرىن جاتتىقتىردى. ولار تەك جاتتىعىپ قانا قويماي، تاجىك-اۋعان شەكاراسىندا، قىتاي شەكاراسىنان 200 كيلومەتردەي قاشىقتىقتا ەسىرتكى ساۋداسىنا قارسى وپەراتسيالار دا وتكىزدى.

اۋعان شەكاراسىنداعى تاجىك سولداتتارى. 7 ناۋرىز 2016 جىل.

تاجىكستان، اۋعانستان مەن قىتايدىڭ شەكارالارى ۆاحان سايىنداعى ۇستىرتتە تۇيىسەدى. كەيبىر اقپاراتتارعا قاراعاندا، ۆاحان سايىنىڭ اۋعان جاق بولىگىندە قىتايدىڭ اسكەرى نە پوليتسيا كۇشتەرى جۇرگەن.

پەكين جاعى اۋعانستان مەن قىتاي پوليتسياسىنىڭ «تەررورمەن كۇرەسۋ ءۇشىن شەكارادا قۇقىق قورعاۋ وپەراتسيالارىن جۇزەگە اسىرعانىن» مويىنداعانىمەن، بۇعان اسكەريلەردىڭ ارالاسقانىن جوققا شىعاردى.

جاقىندا شىققان تاعى ءبىر جاڭالىق – قىتاي «شەكارا قىزمەتى توبىمەن» (Frontier Services Group) كەلىسىمگە كەلىپ، ونىڭ قىزمەتىن پايدالانا باستاعان. قىتايدىڭ Global Times گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا وسى ۇيىمنىڭ توراعاسى ەريك پرينس «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» جوباسىنىڭ سولتۇستىك-باتىس جانە وڭتۇستىك-شىعىس تۇستارىندا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە وپەراتسيالىق شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدا قىتايعا كومەكتەسەتىندەرىن ايتقان.

ۇيعىرلارعا قىسىم

پرينس – Blackwater اتتى (قازىر ول Academi دەپ اتالادى) جەكەمەنشىك قاۋىپسىزدىك كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان ادام. بۇل كومپانيا 2003 جىلعى يراكقا قارسى اسكەري وپەراتسياعا قاتىسقان. Global Times باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا ول وزدەرىنىڭ سولتۇستىك-باتىس ءدالىزى ءۇشىن شىڭجاڭدا وپەراتسيالىق بازاسىن ورنالاستىراتىندارىن ايتقان. «سولتۇستىك-باتىس دالىزىنە قازاقستان، وزبەكستان، پاكىستان جانە اۋعانستان كىرەدى» دەيدى ول.

ءۇرىمجى قالاسىنداعى قىتاي سولداتتارى. (كورنەكى سۋرەت)

مۇنىڭ ءبارى يم تەررورلىق توبىنداعى ۇيعىرلاردىڭ ۆيدەوسى جاريالانعانعا دەيىن بولعان. ۆيدەو شىققالى قىتاي باسشىلىعى شىڭجاڭداعى ۇيعىرلارعا قىسىمدى كۇشەيتە تۇسكەن. ناۋرىزدا قىتايدىڭ كۇش-قۋاتىن كورسەتۋ ءۇشىن شىڭجاڭنىڭ ءىرى قالالارىندا ۇلكەن اسكەري پارادتار ءوتتى.

بىرنەشە جىلدان بەرى ۇيعىر ايەلدەرىنىڭ بۋركا كيۋىنە، ەرلەردىڭ ساقال قويۋىنا تىيىم سالىنعان. ال ۇيعىرلاردىڭ قىتاي بيلىگىنە نارازىلىعى كوبىنە ۇلتتىق بولمىستى ساقتاۋ ماسەلەسىنە قاتىستى. ولاردىڭ كوبى قىتاي ساياساتى ۇيعىردىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىن جويىپ جىبەرەدى دەپ الاڭدايدى.

قىتاي ۇكىمەتىنىڭ ءوزى دە ۇيعىرلار نارازىلىعىن يسلاممەن بايلانىستىرعىسى كەلمەيدى. پەكين شىڭجاڭداعى قارسىلىقتاردى «سەپاراتيستىك ارەكەت» دەپ سيپاتتاۋعا بەيىل. الايدا ولار ۇيعىرلاردىڭ ءدىني سالتتارىن شەكتەۋگە كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ كەلەدى.

بۇل ءبىزدى قايتادان وا-عا الىپ كەلەدى. پەكيندەگى ساياساتكەرلەردىڭ ايتۋىنشا، ەكسترەميستەر ءوز يدەيالارىن شىڭجاڭعا تاراتۋ ءۇشىن الدىمەن ورتالىق ازياعا تابان تىرەيدى.

پەكين رەسەيدىڭ وا قاۋىپسىزدىگىنىڭ باستى كەپىلى بولىپ قالا بەرەتىن پوزيتسياسىمەن كەلىسەدى، بىراق جوعارىدا ايتقانىمىزداي، قىتاي باسشىلىعى وا ۇكىمەتتەرىنە اسكەري كومەك بەرۋدەن باس تارتپاق ەمەس.

قىتاي وا-نىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە رەسەيدىڭ ورنىن باسپاعانىمەن، اقش-تىڭ ورنىن الماستىرۋى ابدەن مۇمكىن. امەريكا وا ەلدەرىنە جول تالعامايتىن تەحنيكالار، وزبەكستانعا مينادان قورعايتىن كولىكتەر بەرىپ، كومەكتەسىپ كەلەدى.

قىتاي دا وسىنداي تەحنيكانى بەرە الادى، ونىڭ ۇستىنە ەندى پەكينمەن مۇنداي كولىكتەر مەن قۇرال-جابدىقتاردى الۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر جىلدام ءجۇرۋى مۇمكىن. قىتاي ەكسترەميستەرگە توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن وا ەلدەرىنە كومەك بەرەتىن كەز كەلگەن مۇمكىندىكتى قالت جىبەرمەيتىنى انىق. سونىڭ ارقاسىندا ەكسترەميستەر قىتاي شەكاراسىنان اۋلاق جۇرەدى.

اقش بەرىپ جاتقان تەحنيكانىڭ بارلىعى دەرلىك تەگىن كەلەتىندىكتەن، وا ۇكىمەتتەرى مۇنداي كومەكتەن باس تارتپايدى. دەگەنمەن بۇدان بىلاي ايماقتا قىتايدا جاسالعان كولىكتەر، قۇرال-جابدىقتار بۇرىنعىدان كوبەيە باستاسا، وعان ەش تاڭ قالۋعا بولماس.

بريۋس پاننيەردىڭ بلوگى اعىلشىن تىلىنەن اۋدارىلدى.
مۇحتار ەكەي      ازاتتىق راديوسى