«Islam memleketi» (IM) terrorlıq wyımı jaqında Tayau Şığıstağı bir jerde jattığıp jürgen wyğırlardıñ videosın tarattı. Videodağı wyğır jigiti Qıtayğa qoqan-loqı jasağan.

Ekstremistik toptıñ qwramında soğısıp jürgen wyğırlar bwdan bwrın da Qıtaydı qorqıtqan mälimdemeler jasağan, degenmen bwl jolğı video Qıtay ükimetiniñ nazarın audarğanı anıq.

OA ELDERİ MEN QITAY

Qıtay törağası Si Czin'pin naurızdıñ 10-ında Şıñjañdı qorğau üşin «Wlı temir qorğan» twrğızuğa şaqırdı.

Şıñjañnıñ batısında, «temir qorğannıñ» ar jağında Ortalıq Aziya (OA) ornalasqan.

Reseydiñ Täjikstandağı äskeri bazası.

Qıtay men Reseydiñ OA elderimen qarım-qatınasın qarapayım tilmen sipattasaq, aymaq elderine soñğı jıldardıñ özinde-aq milliardtağan dollar aqşa jwmsap, investiciya salıp, qarız bergen Qıtay – bankir bolsa, Qırğızstan men Täjikstanda äskeri bazaları bar, bwrınğı bes sovet respublikasınıñ bärine qaru-jaraq satuşı negizgi el – Resey aymaqta policey rölin atqaradı.

Biraq olardıñ birin-biri qaytalaytın twstarı da jeterlik.

20 jıldan beri Qıtay da OA elderine äskeri kömek körsetip keledi.

1999 jıldıñ qaraşasında Qıtay Qırğızstan armiyasına kiim bergen. 2002 jılı Qazaqstanğa üş million dollardıñ qwral-jabdığın sıyğa tartqan. Sonau 2003 jıldan beri Qıtay Täjikstannıñ qarulı küşterin kiim-keşekpen, kölikpen jäne äskeri qwraldarmen qamtamasız etip keledi.

Bıltırğı naurızdıñ 30-ı küni Türkimenstannıñ memlekettik telearnası eldegi qaru-jaraqtıñ köbeygeniniñ däleli retinde Qıtayda jasalğan äue qorğanıs jüyesiniñ videosın körsetti. Keybir aqparattar boyınşa Özbekstan da Qıtaydan osınday qorğanıs jüyesin jäne äskeri drondar satıp alğan.

Qıtay Şanhay ıntımaqtastıq wyımınıñ müşesi retinde Qazaqstan, Qırğızstan jäne Täjikstanmen terrorğa qarsı birlesken äskeri jattığularğa qatısıp twradı (Özbekstan ädette mwnday jattığularğa äsker jibermeydi).

Mwnımen qosa, Qıtay OA memleketterimen ekijaqtı jattığular da ötkizedi. Alğaşqı jattığu 2002 jılğı qazanda qırğız sarbazdarımen ötkizilgen. Soñğı ret 2016 jıldıñ qazan ayında qıtaylar Täjikstannıñ Auğanstanmen şekarasında täjik äskerin jattıqtırdı. Olar tek jattığıp qana qoymay, täjik-auğan şekarasında, Qıtay şekarasınan 200 kilometrdey qaşıqtıqta esirtki saudasına qarsı operaciyalar da ötkizdi.

Auğan şekarasındağı täjik soldattarı. 7 naurız 2016 jıl.

Täjikstan, Auğanstan men Qıtaydıñ şekaraları Vahan sayındağı üstirtte tüyisedi. Keybir aqparattarğa qarağanda, Vahan sayınıñ auğan jaq böliginde Qıtaydıñ äskeri ne policiya küşteri jürgen.

Pekin jağı Auğanstan men Qıtay policiyasınıñ «terrormen küresu üşin şekarada qwqıq qorğau operaciyaların jüzege asırğanın» moyındağanımen, bwğan äskerilerdiñ aralasqanın joqqa şığardı.

Jaqında şıqqan tağı bir jañalıq – Qıtay «Şekara qızmeti tobımen» (Frontier Services Group) kelisimge kelip, onıñ qızmetin paydalana bastağan. Qıtaydıñ Global Times gazetine bergen swhbatında osı wyımnıñ törağası Erik Prins «Bir beldeu, bir jol» jobasınıñ soltüstik-batıs jäne oñtüstik-şığıs twstarında qauipsizdikti qamtamasız etu jäne operaciyalıq şaralardı jüzege asıruda Qıtayğa kömektesetinderin aytqan.

WYĞIRLARĞA QISIM

Prins – Blackwater attı (qazir ol Academi dep ataladı) jekemenşik qauipsizdik kompaniyasınıñ negizin qalağan adam. Bwl kompaniya 2003 jılğı Irakqa qarsı äskeri operaciyağa qatısqan. Global Times basılımına bergen swhbatında ol özderiniñ soltüstik-batıs dälizi üşin Şıñjañda operaciyalıq bazasın ornalastıratındarın aytqan. «Soltüstik-batıs dälizine Qazaqstan, Özbekstan, Päkistan jäne Auğanstan kiredi» deydi ol.

Ürimji qalasındağı Qıtay soldattarı. (Körneki suret)

Mwnıñ bäri IM terrorlıq tobındağı wyğırlardıñ videosı jariyalanğanğa deyin bolğan. Video şıqqalı Qıtay basşılığı Şıñjañdağı wyğırlarğa qısımdı küşeyte tüsken. Naurızda Qıtaydıñ küş-quatın körsetu üşin Şıñjañnıñ iri qalalarında ülken äskeri paradtar ötti.

Birneşe jıldan beri wyğır äyelderiniñ burka kiyuine, erlerdiñ saqal qoyuına tıyım salınğan. Al wyğırlardıñ Qıtay biligine narazılığı köbine wlttıq bolmıstı saqtau mäselesine qatıstı. Olardıñ köbi Qıtay sayasatı wyğırdıñ wlttıq mädenietin joyıp jiberedi dep alañdaydı.

Qıtay ükimetiniñ özi de wyğırlar narazılığın Islammen baylanıstırğısı kelmeydi. Pekin Şıñjañdağı qarsılıqtardı «separatistik äreket» dep sipattauğa beyil. Alayda olar wyğırlardıñ dini salttarın şekteuge köbirek köñil bölip keledi.

Bwl bizdi qaytadan OA-ğa alıp keledi. Pekindegi sayasatkerlerdiñ aytuınşa, ekstremister öz ideyaların Şıñjañğa taratu üşin aldımen Ortalıq Aziyağa taban tireydi.

Pekin Reseydiñ OA qauipsizdiginiñ bastı kepili bolıp qala beretin poziciyasımen kelisedi, biraq joğarıda aytqanımızday, Qıtay basşılığı OA ükimetterine äskeri kömek beruden bas tartpaq emes.

Qıtay OA-nıñ qauipsizdigin qamtamasız etude Reseydiñ ornın baspağanımen, AQŞ-tıñ ornın almastıruı äbden mümkin. Amerika OA elderine jol talğamaytın tehnikalar, Özbekstanğa minadan qorğaytın kölikter berip, kömektesip keledi.

Qıtay da osınday tehnikanı bere aladı, onıñ üstine endi Pekinmen mwnday kölikter men qwral-jabdıqtardı alu jönindegi kelissözder jıldam jürui mümkin. Qıtay ekstremisterge tosqauıl qoyu üşin OA elderine kömek beretin kez kelgen mümkindikti qalt jibermeytini anıq. Sonıñ arqasında ekstremister Qıtay şekarasınan aulaq jüredi.

AQŞ berip jatqan tehnikanıñ barlığı derlik tegin keletindikten, OA ükimetteri mwnday kömekten bas tartpaydı. Degenmen bwdan bılay aymaqta Qıtayda jasalğan kölikter, qwral-jabdıqtar bwrınğıdan köbeye bastasa, oğan eş tañ qaluğa bolmas.

Bryus Pannierdiñ blogı ağılşın tilinen audarıldı.
Mwhtar EKEY      Azattıq radiosı