ГИТЛЕРИЗМ ҚАЗАҚ САНАСЫНА ЖАТ

گيتلەريزم قازاق ساناسىنا جات

| Apr 21, 2017

مارات توكاشباەۆ

بۇگىن، فەيسبۋكتەن كەيبىر ىنىلەرىمىزدىڭ ادولف گيتلەردى (20-كوكەك تۋعان كۇنى كورىنەدى) اسپەتتەگەن، وعان تامسانعان پىكىرلەرىن كورىپ قالدىم. قاي تاريحي تۇلعانى وزىنە ءپىر تۇتادى بۇل ارينە، اركىمنىڭ ەركىندە. دەگەنمەن قازاق جاستارىنىڭ گيتلەردى جاقسى كورۋى دۇرىس پا؟ وسى تۋرالى ويلارىمدى ورتاعا سالعىم كەلەدى.
گيتلەردىڭ باستى كىناسى نە؟
1. ول نەمىس ۇلتىن وزگەدەن ارتىق ساناپ، بۇكىل الەمگە سولاردىڭ بيلىگىن ورناتقىسى كەلدى. ناتسيزم دەگەن سول.
2. 1939 -1945 جىلدار ارالىعىندا بۇكىل دۇنيە جۇزىنە قارسى اگرەسسيا جۇرگىزدى. سوعىس باستاعان ستالين ەمەس گيتلەر!
3. 1939 جىلى 23-تامىزدا كەڭەس وداعىمەن ءبىر-بىرىنە قارسى شابۋىل جاساسپاۋ تۋرالى پاكتىنى وپاسىزدىقپەن بۇزدى.
4. الەمدەگى بەيبىتشىلىك ىسىنە قارسى وراسان قاستاندىق جاسادى.
5. اسكەري قاجەتتىلىكتەر بولماسا دا ۇلكەن جانە شاعىن قالالاردى، ەلدى مەكەندەردى قيراتتى، ورتەدى. تۇرعىندارىن بوسقىندىققا ۇشىراتتى.
6. اسكەري تۇتقىنداردى ادام ايتقىسىز ازاپتارعا سالدى، سوتسىز، تەرگەۋسىز اتىپ، قىردى. وككۋپاتسيالانعان ايماقتاردا بەيبىت حالىقتى ءولتىرىپ، قورقىنىش پەن ۇرەي سەپتى. بەيبىت تۇرعىنداردى قۇلدىققا سالدى.
7. ناتسيستىك رەجيمگە قارسى شىققاننىڭ ءبارىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتتى، ازاپتاۋلارعا جول بەردى، سوتسىز، تەرگەۋسىز ءولتىردى. مۇنىڭ ءبارى ادامزاتقا قارسى اۋىر قىلمىس بولىپ تابىلادى.

فاشيستەردىڭ جۇزدەگەن كونتسلاگەرلەرىندە ميلليونداعان ادامدار ازاپقا سالىندى، كرەماتوري پەشتەرىندە ورتەلىندى.

نيۋرەنبەرگ پروتسەسىندە اقش تاراپىنان ايىپتاۋ ءسوزىن سويلەگەن روبەرت دجەكسون: «باسقانى بىلاي قويعاندا گيتلەر ءوزى بيلىك جۇرگىزگەن گەرمانياعا قارسى وراسان قىلمىس جاسادى. ونىڭ ءىسى اقىماقتىقپەن پارا پار ەدى، ەشقانداي سەبەپسىز سوعىس باستادى دا ونى ۇتىلىپ جاتقانىنا قاراماستان ەش ماعىناسىز جالعاستىرا بەردى. بيلىك جۇرگىزۋگە دارمەنسىز قالعانىندا دا گەرمانيا تاعدىرى نە بولسا سول بولسىن» دەگەن ۇستانىمدا بولدى»، –دەدى. ول ءتىپتى ءوز وتانىنا دا جانى اشىعان جوق.

گيتلەر تاڭعان ەكىنشى جاھان سوعىسى سالدارىنان بۇكىل الەمدە 60 ميلليون ادام قۇربان بولدى.
ناتسيستەر كوسەمى ۇرىندىرعان سوعىستىڭ سالدارىنان قازاق حالقى كەزەكتى دەموگرافيالىق اپاتقا ۇشىرادى. قازاقستاننان 1,5 ميلليونداي ادام سوعىسقا قاتىسقان بولسا سودان جارتى ميلليونداي ارداقتىلارىمىزدان ايىرىلدىق.

وسىنشاما قىرعىن سالدارىن كورە وتىرىپ، گيتلەردى كىم جاقسى كورسە سول مايداندا قازا تاپقان جارتى ميلليون قازاقتىڭ قانىن موينىنا جۇكتەگەن بولىپ تابىلادى. جالپى گيتلەريزم – قازاق ساناسىنا جات!

facebook پاراقشاسىنان الىندى

Tags گيتلەريزم قازاق ساناسى

ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ارعى بەتتىڭ كورنەكى تۇلعالارى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى

kerey.kz

ارما الەۋمەت! 31 مامىر ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى. وسىعان بايلانىستى ىرگەلەس ەلدەردە سونىڭ ىشىندە شىعىس تۇركىستان وڭىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ ساياسي، الەۋمەتتىك ءھام مادەني تاريحىن تانىپ ءبىلىپ جۇرگەنىمىز ارتىق بولماس. الدىمەن سۋرەتتەرگە تۇسىنىكتەمە: ءبىرىنشى سۋرەت: شىڭجاڭ ولكەسىندە 1934-44 جىلدارى ولكە گۋبەرناتورى بولعان شەن شيتسايدىڭ (盛世才) بەينەسى. ەكىنشى سۋرەت: تايۆان تايپەيدەگى شەن شيتسايدىڭ مازارى. 2024 جىلى ارنايى ىزدەپ تاۋىپ باسىنا بارعانداعى ەستەلىك. ول تۋرالى ەستەلىكتى كەيىن وقيسىزدار. ءۇشىنشى سۋرەت: شىڭجاڭ ولكەسى قۇمىل ايماعىنىڭ ايماق گۋبەرناتورى بولعان جولبارىس بەگ-ءتىڭ مازارى. تايۆان تايپەي قالاسىنداعى مۇسىلماندار زيراتىندا جەرلەنگەن. 2024 جىلى ارنايى ىزدەپ تاۋىپ باسىنا بارىپ قايتتىم. ءتورتىنشى سۋرەت: 1944 جىلى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسشىلەرى قۇلجا قالاسىن ازات قىلعان سوڭ قالا
عالىم بوقاش. «وزىنە ار تۇتقان، جاتتان زار تۇتادى!»

kerey.kz

ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا قازاق رۋحانياتىندا ەرەكشە باسىلىمدار بولدى. اتاپ ايتساق، اتىراۋ شارىندە شىققان «التىن وردا» گازەتى بولسا، ودان كەيىنگىسى الماتى قالاسىندا شىعىپ تۇرعان «جاس قازاق»، سونداي-اق «شەتەل ادەبيەتى» سىندى گازەتتەر ەدى. «التىن وردا» گازەتىنە مەيىرحان اقداۋلەتۇلى، ال قالعان ەكەۋىنە تالعات ەشەن مەن ارداق نۇرعازى ىسپەتتى قازاقتىڭ ينتەللەكتۋال ازاماتتارى باس رەداكتور بولعان ەدى. ءبارى دە ەسىمدەرى ەلگە ءمالىم، عاجايىپ اقىندار. باز بىرەۋلەردىڭ: «جۋرناليست بولماسا، اقىن ەشقاشان جارىتىپ گازەت شىعارا المايدى»، – دەگەن سىپسىڭ سوزدەرىنىڭ اۋىزىنا قۇم قۇيىپ، الگى اپەرباقان تۇسىنىكتىڭ اياعىن كوكتەن كەلتىرگەن دە وسى تالانتتى قالامگەرلەر بولدى. «ادەبيەت پورتالى» «ۋاقىت پەن كەڭىستىك…» ايدارىمەن تەك اتالعان وسى باسىلىمدار عانا ەمەس، جاڭا عاسىردىڭ باسىندا قازاق باسپاسوزىندە جارىق كورگەن نەبىر جىلىكتى جازبالار مەن تانىمدىق
ەل قورعانى – المات ساردار

kerey.kz

ساردار المات توبابەرگەنۇلى – ءوز داۋىرىندە ەل باسقارعان، بەدەلدى تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولعان. ول ىرعىزدا بولىس قىزمەتىن اتقارىپ، حالىق اراسىندا سىيلى ادام رەتىندە تانىلعان. المات توبابەرگەنۇلىنىڭ ەرلىك پەن ەلدىك توعىسقان دارا جولىن كەيىن بالالارى سامىرات پەن تورەمۇراتتا جالعىستىردى. ال ونىڭ شوبەرەسى عالىمجان ءابدىسالاموۆ ەۋروپا مەن ورتا ازياعا تانىمال قازاقتان شىققان تۇڭعىش سكريپكاشى بولعان. ءحىح عاسىردىڭ باسىندا دۇنيەگە كەلىپ، سول عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعىندا ومىردەن وتكەن المات توبابەرگەنۇلى باسىنداعى بيلىگى مەن بەدەلىن ەلىنىڭ يگىلىگىنە، جۇرتىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ارنالعان ءوز زامانىنىڭ ايتۋلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى ەدى. «ارجاعى دا اتاقتى ەر…» تاعى ءبىر ءجۇز جىل ءارى جىلجىپ، ءحVىىى عاسىر تاريحىن پاراقتاساق، ول كەزەڭدە ەل باسىنان وتكەن قايعىلى وقيعالار كوپ بولعانىن كورەمىز، «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» حالقىمىزدى
توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى

kerey.kz

Zhalgas Yertay ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ەش تومەندەتپەدىك، ونىڭ ءبارى كۇڭكىل ءسوز دەگەن ەكەن. قازاق ءتىلىنىڭ دە مارتەبەسى تومەندەدى دەپ بايبالام سالماڭدار دەپ ۇرسىپتى. الدىمەن جاۋابى جوق سۇراقتاردان باستايىق. توقاەۆ مىرزا، ەگەر ەشتەڭە وزگەرمەسە، وندا “تەڭ” ءسوزىنىڭ “قاتارعا” اۋىسۋى جاي كوز الداۋ ارەكەتى مە؟ قوعامداعى گرادۋستى باسۋعا تالپىنىس قانا ما؟ قازىرگى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ ستاتۋس-كۆونى ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋى دەپ باعالاسا بولا ما؟ ەندى توقاەۆ مىرزانىڭ ءار سوزىنە توقتالساق.“جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ رەسمي قۇجات رەتىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانۋى كوپ نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ بۇل جەردە تۇسىنىكتەمە بەرىپ، اقتالۋدىڭ ءوزى ارتىق”يا، قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسى دا سول – قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى كەمسىتىپ تۇر. ويتكەنى بيۋروكراتيا قۇجاتتاردى ورىسشا ازىرلەپ، كەيىن
14 ناۋرىز – ماتەماتيكتەر كۇنى

kerey.kz

كافەدرا پروفەسسورى ماتەماتيكتەر كۇنىنە ارنالعان «تاڭعى Studio» تاڭعى شوۋىندا 15 ناۋرىز، 2025 14 ناۋرىز – ماتەماتيكتەر كۇنىنە وراي «تاڭعى Studio» تاڭعى شوۋىنىڭ قوناعى بەلگىلى عالىمدار: فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور قانگۋجين بالتابەك ەسماتۇلى مەن PhD-دوكتور جۇماباي ءمادىبايۇلى بولدى. ەفيردە ولار ماتەماتيكانىڭ ماڭىزدىلىعىن، مەرەكەنىڭ تاريحىن، قازاق ماتەماتيكتەرىنىڭ عىلىمنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن تالقىلادى. پروفەسسور بالتابەك ەسماتۇلى ماتەماتيكانىڭ عىلىمداردىڭ پاتشايىمى سانالاتىندىعىنا توقتالدى. ول ءبىر جاعىنان عىلىمي ءبىلىمنىڭ شىڭىندا تۇرسا، ەكىنشى جاعىنان باسقا پاندەردىڭ دامۋىنا نەگىز بولاتىن كومەكشى عىلىم ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. عالىم شەكسىزدىك پەن ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋلەردىڭ دالدىگىن بىلدىرەتىن π سانىنىڭ شىعۋ تاريحىنا دا توقتالدى. دوكتور جۇماباي ءمادىبايۇلى بۇل كۇننىڭ 1988 جىلدان باستاپ «π سانى كۇنى» (π – يرراتسيونال سان، شامامەن 3,14142… تەڭ) رەتىندە تويلانا