كوز قاراس تاريح تۇلعالار قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

ابىلاي حاننىڭ تەگى جانە تۋعان-ولگەن جىلدارى

kerey.kz

 |  Aug 10, 2017

  قازاقتىڭ داڭقتى حانى، «ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسىنىڭ اتىن باسىن ءبىر كەزەڭگە تەڭەگەن»، «ون سان الاش بالاسىن اۋزىنا قاراتقان» ابىلايدىڭ شىققان تەگىنە، ونىڭ تۋعان-ولگەن جىلدارىنا قاتىستى ءبىرتالاي سۇراقتار بار-دەپ جازدى  e-history.kz.                                                                                                                                                                                                                              بۇل ماسەلە وتە ماڭىزدى، قاي مەملەكەتتە دە  بيلەۋشى اۋلەتكە قاتىستى ءدۇدامال سۇراقتار بولماعانى ءجون، بۇل تاريحشىلار ءۇشىن ۇلكەن سىن. ابىلايدىڭ اتاسىن ءبىز قانىشەر ابىلاي دەپ بىلەمىز، شىن مانىندە ول اۋەلدە جولبارىس ابىلاي اتانعانى انىق. قانىشەر اتانۋى 1718 جىلى قايىپتى ولتىرگەننەن كەيىن. قازاق حاندىعىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياسي ومىرىندە اجەپتەۋىر ورىن الاتىن، يەلىگىندە تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ ءبىرتالاي قالاشىقتارى بار سۇلتانداردىڭ ءبىرى ەكەن. ونىڭ ناسابى جوشى تۇقىمىنان، ياعني قازاق حاندارى شىققان التىن وزەكپەن جالعاسادى. قازاق حاندىعىن قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى ورىس (ورمانبەت) حان شوبەرەسى كىشى جانىبەكتىڭ توعىز ۇلى بولعان، سونىڭ ءبىرى جادىك. جادىكتىڭ ۇلى شىعايدان باستاپ قازاق حاندىعىنىڭ ۇلكەن حاندارى وسى جادىك تۇقىمىنان سايلانىپ وتىردى. شىعايدان ەسىم، ودان سالقام جاڭگىر، ودان ءاز تاۋكە مەن ءۋالي-باقى. وسى ءۋالي-باقى دەرەكتەردە «اباق»، «اۋلا» اتاۋلارىمەن كەزدەسەدى دە ءبىزدىڭ تاريحشىلاردى شاتاستىرادى. ءۋالي-باقى ءاز تاۋكە حانمەن اعالى-ءىنىلى تۋىس، اكەلەرى ءبىر،  انالارى بولەك. ءماشھۇر «سالقام جاڭگىردىڭ ەكىنشى قاتىنى-عايشا حانىم-قاتاعاننىڭ حانى تۇرسىننىڭ قىزى. مۇنان تۋعان –ۋاليباقى» دەيدى. ءۋالي-باقىدان «قانىشەر» اتانعان ابىلاي سۇلتان، ودان كوركەم ءۋالي، ودان ءابىلمانسۇر، ياعني ءوزىمىزدىڭ ابىلاي تۋادى.                                                                                                                                            جولبارىس ابىلايدىڭ قانىشەر اتانۋى                                                                                                                                                                                  جولبارىس ابىلايدىڭ قايىپ حاندى ولتىرۋىنە نە سەبەپ بولدى ؟ قايىپ تا ەسىم حاننىڭ تۇقىمى. ناسابى: ەسىم حان، ودان سىرداق سۇلتان، ودان قىسىراۋ-داتقى، ودان قايىپ حان. قايىپ حان ءاز تاۋكەنىڭ جانىندا ءجۇرىپ كوتەرىلگەن سۇلتانداردىڭ ءبىرى.  1715 جىلدىڭ جازىندا ءاز تاۋكە حان قايتىس بولعانى دەرەكتەردەن بەلگىلى. وسىدان كەيىن ۇلى حانعا اس بەرىلىپ، ەل اعالارى ەندى ۇلكەن حاندىققا قايىپتى دۇرىس كورەدى. قازاق مۇراگەرلىك ءتارتىبى بويىنشا بيلىك اعادان ىنىگە وتەدى. 1715 جىلى رەسەيگە، تۇركياعا، بۇحارعا اتتانعان قازاق ەلشىلەرى قازاق ورداسىندا حان تاعىنا قايىپتىڭ وتىرعانىن راستايدى. قايىپ كەڭسە باسقارۋ، ەلشىلىك  جۇمىسىنا جاقسى، بىراق اسكەري ىسكە جەتىك  بولماعان سياقتى.  قايىپ وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ورىنداي المادى، بيلىك جۇيەسى السىرەدى. 1717 جىلى اياگوز وزەنى بويىندا قايىپ حان مەن ابىلقايىر سۇلتان وتىز مىڭ قولدى باستاپ بارىپ قالماقتان وڭباي جەڭىلدى. قايىپ تۇركىستانعا ەكى نوكەرىمەن قاشىپ كەلدى، ودان كەيىن قالماقتار داندەپ ارىس، بوگەن، شايان وزەندەرىنە دەيىن كەلىپ قازاقتى تاعى دا  جاۋلادى. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا حان بيلىگىن بوساتىپ العان قايىپ رەسەي كومەگىنە ارقا سۇيەنبەكشى بولادى. 1716 جىلى توبىل قالاسىنا كەلگەن قايىپ حاننىڭ ەلشىلەرى بايداۋلەت پەن بەكبولات ەگەر ورىس اسكەرلەرى قولداسا 30 مىڭ اسكەرمەن قالماقتى شابۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزەدى. مەنىڭ ويىمشا وسى كەزدەسۋدەن كەيىن تۇركىستانعا كەلگەن نيكيتا بەلوۋسوۆ ەلشىلىگى قايىپتى كومەكتىڭ بولاتىنىنا ۇمىتتەندىرگەن سياقتى. باسقاشا قايىپتىڭ 1717 جىلى قالماقتى جەتىسۋدان باستاپ شاپپاي، بالقاشتى اينالىپ بارىپ اياگوز تۇبىنەن ىزدەۋى تۇسىنىكسىز بولىپ قالا بەرمەك.                                                                                           ەكىنشىدەن قالماقپەن سوعىستاعى جەڭىلىستەردەن كەيىن ەلدىڭ ءبىرازى قايىپتى تاستاپ تۇركىستاننان ارقاعا قاراي كوشەدى. بۇل دا قازاق داستۇرىندە بار. ەلمەن ساناسپاعان حانداردى تاستاپ كوشىپ كەتۋ بۇرىن دا بولعان، بىراق بۇل جولى قايىپ قازان گۋبەرناتورى پەتر سالتىكوۆقا «وت تاكوگو كالمىتسكوگو رازورەنيا وستالنىە ۋحودتسى پريجاليس ك ۆاشەمۋ ۆلادەنيۋ، ي وني بەدنىە ي ۋبوگيە ليۋدي…پوپادۋتسيا ك ۆام ۆ رۋكي، ي يح پريكاجيتە كازنيت سمەرتيۋ بەز وستاتكۋ…» دەپ جازادى. ارينە، بۇل حاتتاردىڭ مازمۇنى حان سارايىنداعى ادامدار ارقىلى قايىپقا نارازى توپقا بىردەن جەتكەنى انىق. وسىلايشا 1718 جىلى جولبارىس ابىلاي ورتا ءجۇز باتىرلارىنىڭ قولداۋىمەن قايىپتى ولتىرەدى دە «قانىشەر ابىلاي» اتانادى. ەكەۋىنىڭ اراسىندا باس ارازدىق بۇرىن بولماعان. 1717 جىلى تۇركىستانعا قازاننان كەلگەن ف.جيلين باستاعان ەلشىلىك ابىلاي سۇلتاننىڭ ۇستىنەن  ارىز جازعاندا «قارناق قالاسىندا قايىپ حاننىڭ ءىنىسى ابىلاي سۇلتان ءۇش مىلتىقتى وق دارىسىمەن الىپ قويدى» دەيدى.  قارناق قالاشىعىندا تۇركىستانعا كەلگەن ەلشىلىكتەردىڭ ادامدارى ورنالاسادى. تۇركىستان مەن قارناق اراسى 25 شاقىرىمداي. قازاق ساياسي ومىرىندە ءوز حانىن ءولتىرۋ وتە سيرەك بولاتىن وقيعا، كوشىپ كەتۋ ت.ب. بولعان. سول سەبەپتى قانىشەر ابىلايعا سىرداق سۇلتاننان تارايتىن تورەلەر دە، سالقام جاڭگىردىڭ وزگە تۇقىمى دا ت.ب. نارازى بولادى. قازاق ورتاسىندا بۇدان ءارى قالۋ قاۋىپتى بولعاندىقتان قانىشەر ابىلاي ءوزىنىڭ جانىنداعى تولەڭگىتتەرىمەن، وت باسىن الىپ ۇرگەنىشكە قاراي كەتەدى.                                                                                                                                                                             وراز اتالىق جانە ابىلاي                                                                                                                                                                                      ۇرگەنىشتە بولعان ءبىر قىرعىننىڭ كەزىندە قانىشەر ابىلاي اۋلەتى تۇگەل وپات بولىپ تەك ءابىلمانسۇر دەگەن ۇلى عانا عانا وراز اتالىقتىڭ جانقيارلىعى ارقاسىندا امان قالدى دەگەن اڭگىمە بەلگىلى. ون ەكى جاسار ءابىلمانسۇردى تۇركىستانعا قايتا الىپ كەلگەن وراز اتالىق كىم ؟ وراز اتالىق قانىشەر ابىلاي تۇسىنان باستاپ وسى اۋلەتكە قىزمەت جاساعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى.  مەن كوكشەتاۋ ماڭىندا ەسكى سوزدەن حابارى بار قاريالارمەن وسى تاقىرىپتا اڭگىمەلەستىم، ءبارى دە وراز اتالىقتى «جاۋگەرشىلىكتە ابىلايدى جەروشاققا تىعىپ امان الىپ قالعان»  دەيدى. قازاقتىڭ تاريحي روماندارىندا وراز اتالىقتى ابىلاي ولتىرگەن-مىس دەگەن اڭگىمە بار، بۇل ەشقانداي شىندىققا ساي كەلمەيدى.                                                                                                                                                                                                     «اتالىق» دەگەن ءسوز سول زاماندا    بيىك لاۋازىم، مەملەكەتتىك قىزمەتكەر. شەشىپ ايتساق، اتالىق -حانداردىڭ اقىلشىسى، ەلشىلىك قىزمەت اتقارۋشى، حانزادالاردىڭ تاربيەشىسى. ءوزى ءۇشىن جانىن قيىپ، ەتەكتەن قان كەشىپ ۇرگەنىشتەگى قىرعىننان الىپ قاشىپ كەلگەن قامقورىن، اقىلشىسىن ءابىلمانسۇر قالاي ولتىرەدى ؟ بۇل جازۋشىلاردىڭ كەيدە ءبىر قيالعا بەرىلىپ، كۇشتى وبراز جاساۋ ماقساتىنان شىققان جورامال. وراز اتالىق جاسى جەتىپ كوكشەتاۋدا، حان ورداسى اتانعان قىزىلاعاشتان 15 شاقىرىم جەردە ءوز اۋىلىندا، بالا-شاعاسىنىڭ الدىندا قايتىس بولادى. ەرتەدە ول جەر «ورازبۇلاق»، «اتالىقتىڭ اۋىلى» اتالعان ەكەن، قازىرگى ۋاقىتتا «قاراباۋىر» اتانادى. ىزدەگەن ادام بولسا بۋرابايدان تىم الىس ەمەس، تاۋدىڭ تەرىسكەي جاعىنا اسساڭىز 20-25 شاقىرىم. ابىلايدىڭ تۇقىمى «بابامنىڭ اۋىلى»، «بابامنىڭ جۇراعاتى» دەپ اسا قاستەرلەسە كەرەك. بۇل سىي ابىلاي تۇسىنان باستالىپ كەڭەس ۇكىمەتى ورناعانعا دەيىن جالعاسقان.                                                                                              ابىلايدىڭ قامقورلارى                                                                                                                                                                                                                                          قازاقتىڭ اۋىزشا ءداستۇرى ابىلايدىڭ «سابالاق» اتانۋى تۋرالى جاس سۇلتاندى كيىمىنىڭ جالبا-جۇلبا، شاشى وسكەن، ۇسقىنى ناشارلىعىنا قاراپ تولە بي «سابالاق» اتاعان دەگەن جورامالدى عانا بىلەدى. بۇل تىم اسىرەلەنگەن، قارا حالىقتىڭ ءوزىنىڭ تۇسىنىگىنە ىڭعايلاعان جورامالى عانا.                                                                   ابىلايدىڭ تۋعاندا ازان شاقىرىپ قويعان اتى ءابىلمانسۇر. رەسەي مۇراعاتتارىندا «مۋسۋلمانسكوە يميا ابيل-مانسۋر» دەپ جازىلعانى سول سەبەپتى. وراز اتالىق ۇرگەنىشتەگى قىرعىننان كەيىن ءابىلمانسۇردى تۇركىستانعا الىپ كەلگەنىن جوعارىدا ايتتىق. ارينە، اتالىق حانزادانىڭ قاۋىپسىزدىگىن ويلايدى، سول سەبەپتى ونى تورەلەردىڭ قولىنا ەمەس، قارا قازاقتىڭ باسشى ازاماتتارىنىڭ ءبىرى تولە بيگە اپارىپ تاپسىرادى. قازاقتا ەرتەدە كەك قايتارۋ دەگەن جازىلماعان ەرەجە بولعان، تورە تۇقىمدارى اراسىندا ول ەرەجە ءتىپتى قاتال ەكەنى انىق. تولە بي حانزادانى جاۋلارىنان جاسىرىپ ەلدەن الىسقا- تۇيەشىلەرى مەن جىلقىشىلارىنا قوسىپ جىبەرەدى. ول كەزەڭدە جىلقىشىلىق قازاقتىڭ جاۋىنگەرلىك مەكتەبى ەسەبىندە. «سابالاق» ءابىلمانسۇردىڭ وسى كەزەڭدە العان جاسىرىن لاقاب  اتى. قانىشەر ابىلايدان قالعان جالعىز تۇياقتى ساقتاۋدىڭ باسقا امالى بولماعان سياقتى. م-ج. كوپەيۇلى شەجىرەسىنە قاراعاندا ءابىلمانسۇر تۋرالى باس قولباسشى بوگەنباي باتىر مەن بۇقار جىراۋ دا بىلگەن. ەكەۋى دە سول زاماننىڭ وتە ءىرى تۇلعالارى. بوگەنباي اكەسى اقشا باتىر تاۋكە حان كەزىندە باس قولباسشىلىلق قىلعان. «ابىلاي حان» داستانىندا «ءبىر كۇنى جىلقى ىشىندە وتىر ەدى، ەكى باران، ءبىر قىزىل اتتى كەلدى، سويتسە ولار –قانجىعالى قارت بوگەنباي، كەلىپتى تولە ءبيدىڭ اۋىلىن سۇراي» دەلىنەدى. تولە بي ءابىلمانسۇردى ماقتاپ «قاس تورەنىڭ قالىبى ەكەن، پاتشا ىزەتتى ەكەن» دەپ قازاقتىڭ ءۇش كەمەڭگەرى جاس حانزادانىڭ ودان ءارى تاربيەسىمەن اينالىسادى. بۇل 1724 جىلى بولعان وقيعا، قازاقتىڭ بىرلىگى بۇزىلىپ، جان-جاقتان انتالاعان جاۋ قاسقىرداي تارتىپ جاتقان «اقتابان شۇبىرىندى-القاكول سۇلاما» زامانى. قازاق مەملەكەتىنىڭ بولاشاعىن ويلاعان ازاماتتار تورە تۇقىمىنان ەلدىڭ باسىن قۇراپ، ءۇش ءجۇزدىڭ اتىنىڭ باسىن ءبىر كەزەڭگە جەتكىزەتىن تۇلعا ىزدەيدى. ءابىلمانسۇر ەل الدىنداعى جاۋاپتىلىقتى ون ەكى جاسىنان باستاپ ارقالاپ ءوستى دەۋگە بولادى.                         تولە بيدەن كەيىن ابىلايعا قامقورلىق جاساعان داۋلەتباي تۋرالى ورىس-قىتاي  دەرەكتەرىندە ەشقانداي مالىمەت جوق.  قازاق شەجىرەسى بولسا «اقتابان شۇبىرىندىدان» كەيىن ابىلايدىڭ كەلىپ پانالايتىن وسى بايدىڭ اتىن بىردە «داۋلەتكەلدى»، بىردە «داۋلەتباي» دەيدى. ابىلايدىڭ قامقورىنىڭ اتى داۋلەتكەلدى ەمەس، داۋلەتباي، ۇرپاعى جامان جاڭعىزتاۋدىڭ  باۋرايىندا وسكەن دەگەن اۋىلدا تۇرادى. داۋلەتباي ىشىندە اتالارىنان از ماز ءسوز ۇستاپ قالعان قاليتاي دەگەن اقساقالدىڭ اڭگىمەسىنە قاراعاندا «ابىلاي حان تولە ءبيدىڭ قولىندا جەتى جىل مەكەن ەتكەن، سودان ءبىر نارسەدەن سەزىكتەنىپ وسى جاققا قاشادى. ارقاعا كەلگەندە داۋلەتبايدىڭ باس جىلقىشىسىنا كەزدەسىپ، سەندەرگە جۇمىس ىستەيىك دەپ كەلىسكەن ەكەن». داۋلەتبايدىڭ اۋىلىنا ابىلايدى كىم باعىتتاعانى اقساقالدارعا بەلگىسىز، ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز 1731 جىلى جاس تورەنىڭ سارىارقاعا كەلگەنى عانا. ال ەندى داۋلەتبايدىڭ وزىنە كەلسەك ول قاراۋىل ىشىندە جاقسىلىق  دەگەن اتادان، ءبىر قۇلاق قالدامان دەگەن باتىردىڭ بالاسى. قالداماننىڭ «ءبىر قۇلاق» اتالاتىن سەبەبى، ول زاماندا قازاق جىلقىنى ومبى جاقتا ۇلكەن قارا وي، كىشى قارا وي دەگەن  جەرلەرگە قىستاتادى ەكەن دەيدى اقساقالدار. سول جاقتا جىلقى قىستاتىپ جۇرگەندە  ۇلكەن ءبىر توبەلەس بولىپ، توبەلەس ۇستىندە قالداماننىڭ مالاقايى ۇشىپ كەتىپ، سودان ءبىر قۇلاعى ءۇسىپ كەتكەن، «ءبىر قۇلاق» اتاناتانى سول سەبەپتەن-مىس. بولسا بولار دەدىك، قازاقتىڭ ول زاماندا ءىبىر-ءسىبىردىڭ ىشىنە ەندەي كىرىپ، قۇلىندىدا جىلقىسىن ەمىن-ەركىن جايلاتاتىنى تاريحي شىندىق. ول زاماندا قازاقتىڭ سوعىسسىز، توبەلەسسىز جۇرمەيتىنى دە جاسىرىن ەمەس. قويشىباي دەگەن اقساقالدىڭ ايتۋىنشا بىرقۇلاق قالدامان قارا ويدا ءبىر باي جەسىر ايەلگە اياق سالىپ، ودان ءبىر ۇل تۋىپ، سول بالا كەيىن اكەسىن ىزدەپ كەلەدى. بايبىشە جاتسىنباي «داۋلەتىم كەلدى» دەپ قارسى الىپ، سودان داۋلەتباي اتانىپ كەتكەن–مىس. «وسى داۋلەتبايعا زامانىندا جەتى مىڭ جىلقى بىتكەن ەكەن. جامان جاڭعىزتاۋ ماڭىندا ساسىقكول دەگەن كول بار، سول كولگە قامساقتىدان شىققان قاراساي قۇيادى. جىلقىنى سۋارۋعا الىپ كەلىپ، ساسىقكولگە جاپقاندا ءبىر تەسىك قالسا باي: «ءاي، بالالار، ءبىر ءۇيىر جىلقى جوق» دەيدى ەكەن. جىلقىنى وسىلاي تۇگەندەيدى. ابىلاي كەلگەن سوڭ بايدىڭ اۋىلىنا ۇرى دا تيمەدى، مالعا مال، جانعا جان قوسىلدى، ىرىس بولىپ كەلدى. ءبىر كۇنى داۋلەتباي تاڭەرتەڭ اۋىلىنان اتتانىپ شىعىپ جىلقىنىڭ قوسىنا كەلسە ابىلاي ۇيىقتاپ جاتىر ەكەن، ەكى قولى ەكى جاقتا، ەكى اياق ەكى جاقتا، دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن تىرەگەندەي جاتىر. داۋلەتباي وياتپايدى، بىراق ىشىنەن مىناۋ دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن الامىن دەپ جاتىر ەكەن دەپ ىرىم قىلادى. سودان داۋلەتباي ابىلايدى ۇيىنە شاقىرادى، ۇستىندە تۇيە ءجۇن شەكپەنى بار ابىلاي كەلەدى. وتىر دەگەندە، بايدىڭ جانىنا بارىپ وتىرادى. ەكى كوزى جانىپ، جانىنداعىلاردان ارۋاعى ارتىپ، مىسى باسىپ كەتەدى.  سودان داۋلەتباي جاس بوزبالانىڭ تەگىن ەمەسىن سەزىپ، توي جاساپ، قاتىن الىپ بەرىپ، وتاۋ قىلىپ شىعارادى، باس جىلقىشى بولادى. ابىلاي داۋلەتبايدىڭ جىلقىسىنان تاڭداپ بوز شۇبار ايعىردى مىنەدى. بۇل ايعىردىڭ قاسيەتى جەكپە-جەكتە يەسىنە كومەكتەسىپ قارسىلاسىن ومىراۋىمەن پەرىپ قۇلاتادى ەكەن. بۇل شاماسى شوقان ابىلايدىڭ العاشقى جاۋىنگەر اتى دەپ سيپاتتايتىن اتاقتى «جالىن قۇيرىق» بولسا كەرەك.                                                                                                                                                                                                         ءابىلمانسۇردىڭ ابىلاي اتانۋى                                                                                                                                                                                               وسى ەكى ورتادا قازاق پەن قالماق جانجالداسىپ، ءۇش جۇزدەن قول جينالىپ، ابىلاي دا سويىلىن سۇيرەتىپ بارادى. مايدان دالاسىندا قالماقتىڭ شارىش دەگەن باتىرى قازاقتىڭ ەكى باتىرىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن ءولتىرىپ، قازاق داعدارىپ تۇر ەكەن. ابىلاي استىندا ايعىرى، قولىندا سويىلى بار، كەلە قالماققا قارسى شاۋىپ، شارىشتى اتتان تۇسىرەدى. سول جەردە اتىعاي جاپەك باتىر بار ەكەن، ابىلايدىڭ استىنا اق كيگىز توسەپ قارسى الادى». مىنە،  بۇرىڭعىدان قالعان كارى قۇلاقتاردىڭ ءسوزى وسى. تاريحشىلار مەن ادەبيەتشىلەردىڭ كوپشىلىگى ءابىلمانسۇردىڭ «ابىلاي» اتىن الۋى اڭىراقاي شايقاسىنان كەيىن بولدى دەگەن پىكىردى ۇستانادى. بۇل جەردە ءبىر گاپ بار. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن اڭىراقاي شايقاسىنىڭ قاي جىلى بولعانى انىقتالعان جوق. «اڭىراقاي» ءسوزى توپونيم ەسەبىندە ەرتەدەن بەلگىلى، جەل اڭىراپ سوعىپ تۇراتىن جەر. مەن اڭىراقاي شايقاسىن جوققا شىعارايىن دەپ وتىرعان جوقپىن، بۇل جەردە  تالاي سوعىستىڭ، جاۋگەرشىلىكتىڭ بولعان كۇمانسىز، ماسەلە قالماقپەن بولعان شەشۋشى سوعىس  جانە ءابىلمانسۇردىڭ «ابىلاي» اتانۋى تۋرالى. ءابىلمانسۇردىڭ قاشان ابىلاي اتانعانىن انىقتاۋ ءۇشىن الدىمەن ابىلايدىڭ قاي جىلى تۋعانىن انىقتاپ الماق كەرەك. ەگەر ءبىز ابىلاي 1711 جىلى تۋدى دەگەن ادەبيەتتە قالىپتاسقان جورامالدى قولداساق، وندا اڭىراقاي سوعىسىندا جاس تورە 18 جاستا بولماق، ال ابىلاي 1713 جىلى تۋدى دەگەن پىكىردى قولداساق، وندا 16 جاستا بولماق. قازاق دەرەكتەرى ءابىلمانسۇردىڭ «ابىلاي» اتانۋىن قالماقتىڭ اتاقتى قونتاجىسى قالدان سەرەننىڭ تۋىسى  شارىش باتىرمەن جەكپە-جەكپەن بايلانىستىرادى:                               «جيىرماعا جاسىڭ تولعاندا،                                                                                                                                                                  قالماقپەن سوعىس بولعاندا،                                                                                                                                                                                        العاشقى باقتى تاپقاندا،                                                                                                                                                                                      شارىشتىڭ باسىن قاققاندا…». ۇمبەتەي جىراۋ بۇل جەردە «جيىرماعا جاسىڭ تولعاندا» دەپ ناقتى ۋاقىت مەجەسىن نۇسقاپ تۇر. بۇقار جىراۋ ءبىر تولعاۋىندا  «سەن جيىرما جاسقا جەتكەن سوڭ، التىن تۇعىر ۇستىندە اق سۇڭقار قۇستاي تۇلەدىڭ» دەيدى (كوپەيۇلى م.ج. شىعارمالارى. 7 ت. پاۆلودار،2006. -6 ب.). ءبىز ابىلاي 1713 جىلى تۋدى دەگەن پىكىردى قولدايمىز، سوندا ونىڭ شارىش باتىرمەن جەكپە-جەككە شىققان ۋاقىتى 1733 جىل بولماق، ياعني تۋرا 20-عا كەلگەن شاعى. ءبىزدىڭ قولىمىزداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا 1733 جىلى قازاق جاساقتارى جوڭعاريا شەكاراسىنا ەنىپ قونتاجىنىڭ ءوزىنىڭ ۇلىسىنا تيىسەدى. ءسىبىر شەكارا كومانديرى ي.بۋحگولتس 1734 جىلى جوعارىعا تاپسىرعان باياندامالارىندا «…كازاچيا وردا پروشلوگو گودۋ ناپادەنيەم سۆويم نا كونتايشينى ۋلۋسى ۋچينيلي نەمالۋيۋ وبيدۋ» دەپ جازادى (مەجدۋنارودنىە وتنوشەنيا ۆ تسەنترالنوي ازي. ءحۋىى-ءحۋىىى ۆۆ. كن.1,م.،1989. –س.292). ەگەر تاريحتان حابارى بار ادام بولسا ول 1730-1740 جىلدار قالماق-قىتاي اراسىنداعى ءحۋىىى عاسىرداعى ءۇشىنشى سوعىستىڭ بولعانىن بىلەدى. بۇل بىردە باسىلىپ، بىردە ۋشىعىپ كەتەتىن شايقاستاردىڭ كەزىندە قازاقتار دا باتىستان قالماقتاردى تىقسىرا باستاعان. 1731 جىلى شاقشاق جانىبەك باستاعان 6 مىڭدىق قازاق اسكەرى دەربەتتەردى شاۋىپ، قالماقتىڭ قاراۋىل اسكەرى قامار دابان (قازىرگى ۋاقىتتا حابار-اسۋ اتالادى), قالماق تولاعاي تاۋلارىنا دەيىن شەگىندى، 1732 جىلى ورىس ەلشىسى پ.ۋگريموۆ قازاق جەرىنە اتتانعان «قالماق جاساعىنىڭ تۇگەل سوندا قالعانىن» باياندايدى. وسىدان قورىتىندى جاساساق بوگەنباي جاساقتارىنىڭ 1733 جىلى ويرات جەرىنە ىشكەرنەلەي ەنۋى جانە قالدان سەرەننىڭ ءوز ۇلىستارىنا باتىل ءتيىسۋى زاڭدى. قالماق قۇجاتتارىندا ابىلايمەن جەكپە-جەككە شىعاتىن شارىش باتىر قونتاجىنىڭ جاقىن تۋىسى دەلىنەدى. وسى سياقتى تولىپ جاتقان قيسىندار ءبىزدى ءابىلمانسۇر-سابالاق ابىلاي اتاناتىن شايقاس 1733-ءشى جىلى بولدى دەگەن تۇجىرىمعا يتەرمەلەيدى. ءابىلمانسۇر 1733 جىلعى جەكپە -جەكتەن ابىلاي اتىمەن بىرگە ءوز بەتىنە جەكە ۇلىس جانە سۇلتان اتاعىن الىپ شىقتى. قازاقتىڭ «جىگىتتىكتە جاننان بەز دە ءىس قىل، ولسەڭ ولەرسىڭ، ولمەسەڭ كىسى بولارسىڭ» دەگەن ءسوزىنىڭ دالەلى وسى. ابىلايعا ۇلىس ەسەبىندە بەرىلگەن كوكشەتاۋ ماڭىنداعى اتىعاي-قاراۋىل، كەرەي-ۋاق، قانجىعالى رۋلارى. قازاق اۋىزشا داستۇرىندە «سۇراساڭ ابىلايدىڭ تۇرعان جەرىن، حان بولدى 48 جىل كوكشەتاۋدا» دەلىنەتىنى وسىدان. 1740 جىلى ۆ.ۋرۋسوۆتىڭ سۇراعىنا ابىلاي وسى ءۇش ەلدى اتاسا كەرەك: «سالتان وبياۆيل، نازۆاۆ تري يمەيۋششيەسيا ۋ نەگو رودا، يس كوتورىح-دە ۆ پەرۆوم سەمەي س شەست تىسياچ، ۆو ۆتوروم-ز دەسيات تىسياچ، ا ترەتەم- س چەتىرە تىسياچي». سۇلتاندىق اتاقتىڭ «بوز بيەنىڭ سۇتىنە شومىلدىرىپ، اق كيگىزگە وتىرعىزىپ» رەسمي بەكىتىلۋى اۋىز ەكى دەرەكتەرگە قاراعاندا 1734 جىلى باياناۋلا جەرىندە سابىندى كولدىڭ جاعاسىندا بولدى. بەلگىلى اقىن، قوعام قايراتكەرى ولجاباي نۇرالىۇلى «سابالاق» اتتى ۇزاق ولەڭىندە:                                                                                                                                                                                                                          باياناۋلا سابىندى كول باسىندا،                                                                                                                                                                                 ءۇش جۇزگە شىقتى ابىلاي حان سايلانىپ.                                                                                                                                                             مىڭ جەتى ءجۇز وتىز ءتورتىنشى  جىلىندا  ەدى،                                                                                                                                                      ۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان جيىن ەدى،- دەيدى.                                                                                                                                                                                                                       ابىلاي حاننىڭ قايتىس بولعان جىلىنا  كەلسەك…                                                                                 سوڭعى جىلدارى ي.ەروفەەۆا ابىلايدىڭ قايتىس بولعان جىلى 1781 ەمەس 1780 دەپ جاڭالىق اشىپ ءجۇر. رەسەي ول كەزەڭدە قازاق ساياساتى تۋرالى مالىمەتتى تولىق الا المايتىن. حاننىڭ ءولىمى تۋرالى حابار دا رەسەيگە كەش جەتتى، ال  ءۋاليدىڭ اكەسىنىڭ تاعىنا وتىرعانىن ورىستار ابىلايدىڭ اسى وتكەننەن عانا كەيىن بىلگەن. رەسەيدىڭ حان سايلاۋ بارىسىنا ارالاسا الماي قالعانى كوپ ۋايىم بولعان، كەيىننەن وسى ماسەلەنى ورىس كومانديرلەرى  مەن سىرتقى ىستەر كوللەگياسى بىرنەشە رەت تالقىلاعانى بەلگىلى.  سونىمەن قازاقتىڭ ۇلى حانى قاي جىلى قايتىس بولعان ؟ رەسەيدىڭ ارحيۆ قۇجاتتارى ابىلاي حاننىڭ 1781 جىلدىڭ اقپانىندا 68 جاسىندا (نا شەزدەسيات دەۆياتوم گودۋ)  قايتىس بولعانىن كۋالەندىرەدى. بۇل داتا قازاق اۋىزشا تاريحىنىڭ دەرەكتەرىمەن دە تولىق سايكەس. م.ج.كوپەيۇلى جازباسىنا جۇگىنەيىك: «سونان سوڭ ابىلاي سول ارىستىڭ بويىنداعى ءبىر قورعانعا ءتۇسىپ، الپىس سەگىز جاسىندا، جۇما كۇنى دۇنيەدەن قايتىپ، سول جەر وسى كۇندە «حان قورعانى» اتانىپتى. سۇيەگىن تەڭگە سالىپ، تۇركىستان شاھارىنداعى حازىرەت سۇلتان العارفين اۋليەنىڭ كۇمبەزىنە الىپ كەلىپ قويىپتى»(كوپەيۇلى م.ج.شىعارمالارى. 8 ت.پاۆلودار،2006. -194 ب.). 1781 جىلدىڭ جازعى شىلدە-تامىزىندا ابىلايعا قاراوي دەگەن جەردە اس بەرىلىپ، ونىڭ ۇلكەن ۇلى ءۋالي حان سايلاندى. ابىلايدىڭ قاتىسۋىمەن بولعان سارىبەل وقيعاسى، سامارقاندقا جورىق جاساماق بولعانى، تاشكەنت، شىمكەنت، سايرامدى باعىندىرىپ حاندىقتىڭ قۇرامىنا قايتا قوسقانى، ونىڭ قازا بولۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى، تولىق جازساڭ ءبىر كىتاپ شىعادى. قىسقاشا وسى.                                                                                                                                                                                                                                       جامبىل ارتىقباەۆ، ت.ع.د، پروفەسسور

 e-history.kz