كوز قاراس تاريح

قاشقاريا قازاقتارى نەمەسە التىشار (التىشاھار) قازاقتار تۋرالى

kerey.kz

 |  Oct 16, 2017

بۇل ەكى تاريxي سۋرەتتىڭ ءبىرى قاشقار قالاسىندا ورنالاسقان سوۆەت (سابەت) كونسۋلى. جالپى، شىڭجاڭ ولكەسىندە قىزىل قىتاي بيلىگى ورنىققانعا دەيىن ء(تىپتى 1955كە دەيىن) سوۆەتتىڭ بەس ۇلكەن كونسۋلى بولعان. ونىڭ تورتەۋى قازاقتار جيى قونىس تەپكەن التاي، شاۋەشەك، قۇلجا مەن ۇرىمجىدە ورنالاسقان. سۋرەتتەگىسى قاشقار قالاسىنداعى كونسۋل. ەكىنشى سۋرەت گومينداڭ (国民党) بيلىگى شىڭجاڭعا ورناعان سوڭ جەتى ايماقتا ساياسي قۇرىلتايلار اشىپ ءۇش ايماقتاعى توڭكەرىستىڭ قالعان جەتى ايماققا ء(ۇرىمجى، قۇمىل، اقسۋ، حوتان، قاشقار، تب) قانات جايۋىنا توسقاۋىل بولعان ەدى. سۋرەت گومينداڭ ۇكىمەتىنىڭ التىشار ەلدى مەكەندەگى بەلگىسىز ءبىر جينالىسى. وسىنداي جيىن، قۇرىلتاي كەزىندە جاڭادان رايون (اۋدان) قۇرۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ اكىمشىلىك كارتاسىنداعى كوپ اۋداندار (رايوندار) ءدال وسى كەزەڭدە قالىپتاسا باستادى. سونىمەن بىرگە ۇيعىر ۇلتىنىڭ اتاۋى مەن اتاۋىنىڭ قىتاي يەروگليفىنشە جازۋ نۇسقاسى بىرىزدىلەندىرىلدى. وسى ەكى تاريxي سۋرەتكە قاراپ ۇزاق ويلانامىن دا اۋىر كۇرسىنەم… نەگە دەيسىز عوي؟
ءسوزدىڭ ءبىسمىلداسىن قاشقارداعى سوۆەت كونسۋلىنان باستايىن. بۇنداعى كونسۋل مۇراعاتتارىندا قاشقاريا قازاقتارى تۋرالى مالىمدەمەلەر تولىپ جاتىر. وكىنىشتىسى ءالى كومۋلى كۇيىندە جاتىر… ەشكىم اشپاعان. ءبىز 1916- جىلعى قازاقتار كوتەرىلىسىندە ءجۇز مىڭداعان قازاقتاردىڭ قىتايعا (ىلە وڭىرىنە) وتكەنى تۋرالى جيى ايتامىز، بىراق نەشە ون مىڭداپ قاشقارياعا (التىشارعا) ءوتىپ كەتكەنى تۋرالى ايتا بەرمەيمىز؟. نەگىزى سول جىلدارى (1916, 1931-1932 جج) قاشقاريا اسقان قازاقتاردىڭ ۇزىن سانى نەشە ون مىڭنان اسىپ جىعىلادى. قاشقارياعا (نەمەسە التىشاھارعا) قازاقتار ەكى باعىتتا ءوتىپ كەلگەن: ءبىرى ءتاڭىرتاۋدى قۇلديلاپ ىلەنى قيعاش ءوتىپ قاشقارياعا وتكەن; ەكىنشى توبى، فەرعانادان اينالىپ پامير اسىپ قاشقارياعا سوققان. وسى ەكى توپپەن اۋىپ كەلگەن قاشقاريا قازاقتارى التىشاھاردا قۇمعا سىڭگەن سۋداي “عايىپ” بولىپ كەتكەن.

بىزگە قاشقاريا قازاقتارى دەسە قاتاعان حان تۇرسىننىڭ كەزىندە قاشقاريا اسقان قۇرامالار ەلەستەۋى مۇمكىن نەمەسە “ەل اۋعان، قايىڭ ساۋعان” بوكە باتىردىڭ ەلى مەن 30- جىلدارداعى التاي قازاقتارى كوز الدىنا كەلۋى مۇمكىن. بۇل تۋرالى ماعلىمات جەتەرلىك. ال، 1916,1931-32 جىلدارى التىشاھار اسقان قازاقتار تۋرالى ەش دەرەك جوق. وسى باستامانى كوتەرۋ ارقىلى قازاق تاريxشىلارىنىڭ نازارىن قاشقاريادا كومىلىپ جاتقان قازاق قاسىرەتىنە اۋدارعىم كەلەدى. التىشاھار قازاقتارى تۋرالى مالىمەتتى الۋدىڭ ەكى جولى بار: ءبىرى، قاشقارداعى سوۆەت كونسۋلىنىڭ جەدەلxاتتارى. قاشقار وڭىرىنە سىرتتان بوسىپ كەلۋشى كوشپەلىلەردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى (ورنالاستىرۋ) تۋرالى ديxۋا ء(ۇرىمجى) مەن ماسكەۋگە تالاي جەدەلxات جولداپ نۇسقاۋ سۇراعان، كوشىپ كەلۋشىلەر تۋرالى ءارتۇرلى ماعلىمات بەرگەن، سوندا قازاقتار تۋرالى دەرەك جەتەرلىك. ەكىنشىسى، قاشقارياداعى (التىشاھارداعى) جەرگىلىكتى ورىننىڭ مۇراعاتى. جەرگىلىكتى ورىننىڭ تاريxي دەرەكنامالارىندا سىرتتان كوشىپ كەلۋشىلەر تۋرالى مالىمەت جەتەرلىك، سونداي مالىمەتتەر ىشىندە قازاقتار تۋرالى، ولارعا ۇيعىرلاردىڭ كورسەتكەن كومەگى تۋرالى اقپاراتتار مەن قازاقتاردى جەر بەرىپ ورنالاستىرۋ ماسەلەلەرى تۋرالى تاريxي ماعلىماتتار وتە مول. قاشقاريانىڭ (التىشاھاردىڭ) كەيبىر ەلدى-مەكەندەرىندە “قازاق كەنت” دەگەن اتاۋمەن اتالاتىن جەر-سۋ اتتارى كارتادا ءالى كۇنگە دەيىن تۇر. 
سوسىن تاعى ءبىر قىزىق جايىتتەن بار. قاشقاريادا (التىشاھاردا) مەكىت دەيتىن اۋدان بار. ونى شىڭعىس جورىعى كەزىندە اۋىپ كەتكەن مەركىتتەرمەن بايلانىستىراتىن تاريxي بولجال بار. ودان، ۇيعىر xالقىندا دولان دەگەن بوگەنايى بولەك، وزگە ۇيعىرعا ۇقسامايتىن ءان-كۇيى مەن ءبيى، كيىم-كەشەگىنە دەيىن بولەك xالىقتار تۇرادى. ولاردى دۋلاتتار دەپ ايتادى. تاعى لوبىنۇر دەگەن جەردەگى قازاق-قىرعىزدان اۋمايتىن بىراق ءوزىن ۇيعىر سانايتىن xالىقتار تاعى بار. قاشقاريانىڭ “قۇمعا جاسىرىنعان” قۇپياسى وسىندا!

سوسىن دەكە مۇراعاتىمدا قاشقارياعا (التىشاھارعى) 19-ع سوعى، 20-ع باسىندا اۋعان قازاقتاردىڭ كيگىز ءۇي مەن سىرماقتارىنىڭ بۇشپاقتارى تۇسىرىلگەن سۋرەتتەر بار. ابدەن شىرۋگە اينالسا دا كيگىزدەن باسقان بوگەنايى مەن ويۋ بەدەرى جاقسى ساقتالىپتى. ءوڭ ءتۇسى قازاقتان اۋمايتىن بىراق ءتىلى مەن ءدىلى ۇيعىر باۋىرىمىزعا ءسىڭىپ كەتكەن كونە قازاقتاردىڭ بۇنى بەرتىنگە دەيىن قولدانىپ ساقتاپ كەلگەن ەكەن. ءبىر قىزىعى، قاشقاريانىڭ (التىشاھاردىڭ) كەيبىر ەلدى-مەكەندەرىندەگى جەرگىلىكتى ەتنو مۇراجايدا “قولىنا بۇركىت ۇستاپ سايات قىلعاندار مەن ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ شاۋىپ بارا جاتقاندار جانە ويۋ-ورنەكپەن ناقىشتالعان مالاقاي، بورىك كيگەندەردىڭ پوترەتى” بار دەيدى. (جەكە قورىمدا ءبىر-ەكى دانا سۋرەتى دە بار.)
سوڭىندا مىنا ءبىر قاسىرەتتى قوسقىم كەلەدى. قاشقارياعا (التىشاھارعا) اۋعان قازاقتاردىڭ دەنى وسى ولكەدە قالعان، ءبىرازى الاتاۋ اسىپ قازاق دالاسىنا قايتقان، كەيبىرى قىرعىز تاۋىندا ءسىڭىپ قالىپ قويعان. قايتا كەرى كوشپەي قاشقاريادا نەشە ون مىڭداپ قالىپ قويعانىنىڭ تاعدىرى وتە ايانىشتى xالدە اياقتالعان. 1930-40 جىلدارى شىڭ دۋبان (盛世才) مەن گومينداڭ (国民党) ۇكىمەتى كەزىندەگى ۇلت انىقتاۋ كەزىندە ولاردى (ياعني قازاقتاردى) تۇتاستاي ۇيعىر دەپ جازدىرىپ جىبەرگەن. پەكيندە وقىپ جۇرگەندە ءوڭى مەن بەت ءپىشىنى قازاقتان اۋمايتىن ۇيعىر ستۋدەنتەردى كورىپ تاڭقالۋشى ەدىم. ولاردى ۇيعىر دەپ جازىپ جىبەرگەن سوڭ كوپ ءبولىمى ءسىڭىپ قابىلداپ كەتكەن، كەيبىرى مويىنسال بولماي زامان تۇزەلگەن 80- جىلدارى اۆتونوميا توراعالارى سايپيدەن مەن تەمىر داۋاماتقا ارنايى ارىز جازىپ كىرىپ قازاق اتاۋىن قالپىنا كەلتىرمەك بولعان، بىراق سايپيدەن مەن تەمىر ەكەۋى ماقۇلداماي قويعان دەسەدى. وسى ورايدا قوسا كەتەيىن، 30-40 جىلدارداعى ۇلت انىقتاۋ، بەكىتۋ كەزەڭىندە شىڭجاڭعا اۋعان نوعاي باۋىرلارىمىزدا دا تۇتاستاي تاتار دەپ اتاۋىن وزگەرتىپ بىرىكتىرىپ جىبەرگەن. شىنتۋايتىندا شىڭجاڭعا اۋعان تاتاردىڭ كوبى نوعاي ەدى. كەرەك دەسەڭىز، قۇلجا قالاسىندا “نوعايگرود” دەگەن شاعىن رايون بولعان. مۇنداي جاڭساق قاسىرەتتەر وتە كوپ.
قاشقاريا قازاقتارى تۋرالى زەرتتەۋ تىڭنان باستالسا ەكەن، جاس قازاق عالىمدارى عىلمي ەكسپەدەتسسيا جۇمىسىن ۇيىمداستىرىپ التىشاھار اۋماعىن ارالاپ بايىرعى قازاقتان قۇمعا ءسىڭىپ بارا جاتقان سارقىنشاقتاردى وڭدەپ جيناپ قايتسا ەكەن دەپ ۇمىتتەنەمىز.

ەلدەس وردا