گودفرەي لياس اتتى اعىلشىن ديپلوماتى جانە ءجۋرناليستى 1956 جىلى لوندوندا باسىلىپ شىققان “Kazakh Exodus” ياعنىي “قازاق بوسۋى” اتتى كىتابىندا وسپان باتىردى جاستايىنان سوعىس ونەرى مەن تاكتيكاسىنا بوكە باتىردىڭ باۋلىعانىن كەلتىرەدى.

كىتاپتا وسپان باتىر تۋرالى جان جاقتى مالىمەت بەرىلەدى. بۇل كىتاپتى وسپان باتىر تۋرالى شەتەلدەردە كولەمدى مالىمەت بەرگەن العاشقى ەڭبەك دەپ ايتۋعا بولادى. وندا سونىمەن قاتار تۇركيالىق كوش جەتەكشىلەرى قاليبەك اكىم، حامزا ءشومىشبايۇلى، سۇلتان ءشارىپ ءتايجى، قۇسايىن ءتايجى تۋرالى كوپتەگەن مالىمەتتەر كەلتىرىلەدى.

وسپان باتىردى ەسىمىن العاش رەت تۇركيا قازاقتارىنان ەستىپ بىلگەنىن ايتا كەلىپ گودفرەي لياس وسپان باتىردىڭ تۇركيانىڭ قايسارى قالاسىنا ورنالاسقان قۇسايىن ءتايجى اۋلىنا بارعاندا اقىن قاراموللا سەيىتحانۇلىنىڭ اڭگىمەلەپ بەرگەنىن مالىمدەيدى. قاراموللانىڭ وسى كەزدەسۋدەن از الدىن عانا وسپان باتىر جايىندا ءبىر داستان جازىپ شىققانىن اتاپ وتەدى. وسى داستاندى ماگنەتوفونعا دا جازىپ العان اۆتور وسپان باتىر ءشايىت بولعانىنا جاڭا عانا بەس جىل تولسا دا ول تۋرالى اڭىز-اڭگىمە شەجىرەلەردىڭ بۇل قازاقتار اراسىندا ايتىلا باستاعانىن كەلتىرەدى.

1987 جىلى تۇركيانىڭ ىستامبۇل قالاسىندا قايتىس بولعان قاراموللانىڭ وتباسىنا حابارلاسىپ وسى داستاندى سۇرادىق. وكىنىشكە وراي، قاراموللانىڭ ۇلكەن ۇلى سۇلتان ول داستان قول جازبانىڭ بولعانىن، بىراق 1990 جىلى باركولدەن كەلگەن ناعاشىسىنىڭ قادالا سۇراپ ونى كىتاپ قىپ ۇرىمشىدە شىعاراتىنىن ايتىپ الىپ كەتكەنىن ايتتى.

گودفرەي 1956 جىلى باسىلىپ شىققان ەڭبەگىندە وسپان باتىردىڭ بالالىق شاعىنان تۇتقىنعا تۇسكەن 1951 اقپان ايىنا دەيىنگى ءومىرى مەن كۇرەسىن جان جاقتى باياندايدى. ارينە كىتاپ ول كەزدىڭ، ياعني بۇدان 60 جىلدان اسا ۋاقىت الدىڭعى مالىمەتتەرى تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا قۇندى كىتاپ. ال بۇگىنگى مالىمەتتەر تۇرعىسىنان وندا ءبىر قاتار كەمشىلىكتەر مەن قاتەلىكتەردىڭ بولعانى بايقالادى.

ماسەلەن اۆتور، وسپان باتىردى جاستايىنان سوعىس ونەرى مەن تاكتيكاسىنا بوكە باتىردىڭ باۋلىعانىن كەلتىرەدى. ونىڭ بۇل پىكىرىن تۇرىك زەرتتەۋشىلەرى اراسىندا دا تاراعان. ويتكەنى بۇل كىتاپ 1960 جىلدارى تۇرىك تىلىنە اۋدارىلىپ باسىلادى. سول سەبەپتەن تۇرىك عالىمدارى اراسىندا وسپان باتىردىڭ سوعىس ونەرىن بوكە باتىردان ۇيرەنگەنى جايىندا ۇعىم قالىپتاسقان. بىزدىڭشە بۇل مۇمكىن ەمەس، ويتكەنى بوكە باتىر تيبەتتە 1904 جىلى ىستان قايتىس بولعاندا وسپان باتىر نەبارى بەس-اق جاستا ەدى. بۇل جاستاعى بالانىڭ سوعىس ونەرىن ۇيرەنە الماسى انىق. سوندىقتان قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن كىتاپ اۆتورىنىڭ بوكە باتىر مەن زۋقا باتىردى شاتاستىرعان بولۋى كەرەك. ويتكەنى ەكى ەسىم ايتىلۋ تۇرعىسىنان ۇقساس كەلەدى. ەكى باتىر اراسىنداعى بايلانىستاردى قاراستىرعانىمىزدا ويىمىزدىڭ نەگىزسىز ەمەس ەكەنىن بايقادىق.

زۋقا باتىر

قولدا بار مالىمەتتەر وسپان باتىردى سوعىسقا ۇيرەتكەن، نەمەسە باتىرلىق تۇلعاسىنا ەلىگىپ وسكەن كوتەرىلىسشىنىڭ زۋقا باتىر بولۋىنىڭ ابدەن ىقتيمال ەكەنىن كورسەتەدى. ويتكەنى ولار 1929 جىلى قىتايلار ايلاكەرلىكپەن قولعا ءتۇسىرىپ ءشايىت ەتكەن زۋقا باتىر مەن وسپان باتىر اراسىندا بايلانىس بولعانىن ايعاقتايدى. باي-ماناپتار مەن وكتەم اكىمدەردەن الىپ كەدەيلەر مەن جەتىم-جەسىرلەرگە ۇلەستىرىپ بەرگەن، سوندىقتان قازاقتىڭ روبين گۋدى دەپ اتاۋعا بولاتىن زۋقا باتىردىڭ جاس كەزىنەن وسپاننىڭ تەگىن جىگىت ەمەس، كەيىن ۇلكەن باتىر بولاتىنىن بولجاعانى جونىندە دە دەرەكتەر بارشىلىق.

سونىمەن بىرگە زۋقا باتىر وسپان باتىر اۋىلىمەن قۇداندالى بولىپ كەلەدى. زۋقا باتىردىڭ وسپان باتىردىڭ رۋى مولقىدان بەس كەلىن تۇسىرگەن. ءتىپتى بىرەۋى، اتاپ ايتقاندا ءتورتىنشى ۇلى جانە بۇگىندەرى الماتىدا رايىمبەك اۋلىندا تۇراتىن ارسلان توسىن اعامىزدىڭ اكەسى شادەتكە قۇدا تۇسكەن كەلىنى ساليحا وسپان باتىرعا نەمەرەلەس بولىپ كەلەدى. سوندىقتان، زۋقا نەمەرەسى پازيلا سۇلتانشارىپقىزى جانالتايدىڭ بىزگە بەرگەن مالىمەتىنە قاراعاندا، وسپان باتىر ساليحا اپايىنا بارىپ كەلىپ زۋقا اۋىلىمەن ارالاسىپ جۇرەدى ەكەن. اسىرەسە شادەت بالدىزىم دەپ وسپانمەن ازىلدەسىپ كۇرەسىپ جۇرەدى ەكەن.

وسپان باتىر

ءبىر كۇنى زۋقا باتىر كوكتوعاي كۇرەدە تارى توربالاپ جاتقاندا جاس وسپاندى كورەدى. ونىڭ مىقتىلىعىن ۇلى شادەتتەن ەستىپ جۇرگەن زۋقا باتىر ونى سىناۋ ماقساتىندا ءبىر دوربا تارىنى ارقاسىنا سالۋدى سۇرايدى. سوندا 100 كگ تارىنى وسپان باتىر كوتەرگەن ەكەن. مۇنى كورگەن زۋقا بۇل جىگىت تەگىن ەمەس، كەيىن ۇلكەن باتىر بولادى دەگەن. وسىدان كەيىن ارادا ءبىر نەشە جىل وتكەننەن كەيىن زۋقانىڭ جىگىتتەرى وسپان اۋىلىنىڭ جىلقىلارىن الىپ كەتەدى. وسپان ارتتارىنان قۋىپ جەتىپ زۋقانىن ءۇش – ءتورت جىگىتىن جىعىپ جىلقىلاردى الىپ قالادى. مۇنى ەستىگەن زۋقا باتىر بۇرىنعى ايتقان ءسوزىن ەسكە الىپ “مەن سىزدەرگە باياعىدا ايتىپ ەدىم، بۇل مىقتى جىگىت بولادى دەپ. ونى شاقىرىڭدار” دەپ شاقىرتىپ شاي بەرەدى. شايدان سوڭ وسپانعا باتاسىن بەرگەن زۋقا اۋىل ادامدارىنا “بۇل جىگىتتى قۇرمەتتەپ جۇرىڭدەر” دەپتى.

A Communist delegation at Hami, November, 1949 to demand the surrender of Osman Batur (third from right)

زۋقا باتىردىن الماتىدا تۇراتىن تاعى ءبىر نەمەرەسى ارسلان شادەتۇلى توسۇنمەن اڭگىمەلەسكەنىمىزدە وسپان باتىر مەن زۋقا باتىر اراسىنداعى قاتناستار تۋرالى مالىمەتتەر ايتىپ بەردى. زۋقا 1929 جىلى ۇستالىپ ءشايىت ەتىلگەننەن كەيىن سۇلتان ءشارىپ باستاعان زۋقا ۇرپاقتارى شىنقاي جاققا اۋىپ كەتىپ قالادى. ارادا ون بەس جىلداي ۋاقىت وتكەننەن كەيىن، اتاپ ايتقاندا 1946 جىلى وسپان باتىر التايعا ءۋالي بولعاندا ولارعا حات جىبەرىپ “قايتىڭدار ەل تىنىشتالدى” دەپ التايعا شاقىرادى. سۇلتان ءشارىپ مۇنى حابار الادى، بىراق وزدەرىڭ شاقىرعان وسپاننىڭ قاي وسپان ەكەنىن بىلمەيدى. سوندا جەزدەسى شادەت “بۇل تاق مەنىڭ بالدىزىم وسپان بولۋ كەرەك” دەپ قاسىنا ءۇش جىگىت ەرتىپ التايعا اتتانادى. بۇلار وسپان اۋىلىنا جاقىنداعاندا، وسپان ءبىر توبەدە وتىر ەكەن. الىستان ءۇش – ءتورت اتتى كىسىنىڭ قاراسى كورىنگەندە “الدىندا كەلە جاتقان زۋقانىڭ ءتورتىنشى ۇلى شودەن بولۋى كەرەك” دەيدى. ادام جاقىنداعاندا راسىندا الداعى كىسى شادەت بولىپ شىعادى. سوندا قاسىنداعىلار “ونىڭ شادەت ەكەنىن سوناۋ الىستان قايتىپ ءبىلىپ قويدىڭىز؟” دەپ سۇراعاندا وسپان: “ويتكەنى ول مەنىڭ جاقىن جەزدەم، اتقا مىنگەندە ءبىر اياعىن الدىنا سالىپ وتىرادى.” دەگەن.ءسويتىپ 15 جىلدان كەيىن جەزدەسىن قاراسىنان تانىپ قويعان ەكەن. وسپان ولارعا بەس اتار مىلتىق، ات بەرىپ ەلىنە قايتارادى.

سونىمەن قورىتا ايتقاندا، اعىلشىن ديپلوماتى جانە ءجۋرناليستى گودفرەي لياستىڭ 1956 جىلى لوندوندا باسىلىپ شىققان “Kazakh Exodus” اتتى كىتابىندا ايتقانىنداي، وسپان باتىردى جاستايىنان سوعىس ونەرى مەن تاكتيكاسىنا باۋلىعان بوكە باتىر ەمەس، زۋقا باتىر. جوعارىدا ءبىز ايتقان فاكتيلەردى ەسكە الاتىن بولساق، زۋقا باتىر، وسپان باتىرعا بالكىم ادەيى سوعىس ونەرى تۋرالى ءتالىم-تاربيە بەرمەگەن بولۋى دا مۇمكىن. بىراق، وسپان باتىردىڭ جاستايىنان زۋقا باتىردان باتا العانى جانە وعان ەلىكتەپ وزىنە ۇلگى (رول مودەل) ەتىپ وسكەنى اقيقات. سوندىقتان 1940 جىلى بۇكىل حالىق قارۋلارىن تاپسىرىپ شىڭ شى سايعا بەرىلىپ جاتقاندا، ول قارۋىن الىپ ءوزى جەكە دارا دا بولسا مۇدىرمەي تاۋعا شىعىپ كۇرەسكە بەكىنىپ وتىر. مىنە سوندىقتان بيىل وننان اسا مەملەكەتتە 150 جىلدىعى تويلانىپ جاتقان زۋقا باتىر تەك حالقىن زورلىق-زومبىلىقتان، ادىلەتسىزدىكتەن قورعاعان مىقتى باتىر ەمەس، سونىمەن قاتار باتىستىق تاريحشىلار “قازاقتىڭ التىن انىزى” دەپ جوعارى باعا بەرگەن وسپان باتىرعا سوعىس ونەرىن ۇيرەتكەن نەمەسە وعان حالقىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعاۋ جولىندا كۇرەسكە ۇمتىلۋىندا ۇلگى بولعان ۇلى تۇلعا دا. جانى جانناتتا بولسىن!

ابدىۋاقاپ قارا

ميمار سينان كوركەم ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى

kerey.kz  اقپاراتتىق-تانىمدىق پورتالى