ساتباەۆ نەگە قۋعىندالدى؟
kerey.kz
قازاق جەرىندەگى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قۇرۋ يدەياسى ۇلى وتان سوعىسى ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا پايدا بولعان ەدى. كورنەكتى عالىم سوعىستىڭ قيىنشىلىعىنا مويىنسۇنباي، قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىن ۇيىمداستىرۋ ءىسىن تاباندى تۇردە قولعا الدى. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرىلۋى رەسپۋبليكامىزدىڭ عىلىمي تۇرعىدا دالەلدى شەشىمدەرىن تۇجىرىمداۋعا، ەل ەكونوميكاسىنىڭ، عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشتى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرامىنا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى، كىتاپحانالار مەن مۇراجايلار، لابوراتوريالار، سونىمەن بىرگە بازالار مەن فيليالدار قارايدى، سونداي-اق، بۇل مەكەمەلەردەگى ءتيىستى سالالاردى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار جانە قىزمەتكەرلەرمەن قامتاماسىز ەتەدى.
قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى اشىلعاننان كەيىن دەربەس عىلىم سالالارىندا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ اشىلۋى ەتەك الا باستايدى. قوعامدىق جانە جاراتىلىستانۋ عىلىم سالالارىندا كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى، ولاردىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. سونداي-اق، ولاردىڭ اشقان جاڭالىقتارى مەن جەتكەن جەتىستىكتەرى دە ەلىمىزدىڭ عىلىمي كەشەندى دامۋ بەلەستەرىن ايقىنداي ءتۇستى. ينستيتۋتتاردىڭ اشىلۋى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. سەبەبى ول كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى توقىراۋدا بولدى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى بارلىق ونىمدەر مايدانعا ارنالدى، ال سوعىستان كەيىنگى اۋىلدىڭ جاعدايى مۇشكىل ەدى. 1947-1948 جىلدارى اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىسشى قولىنىڭ تاپشىلىعى نەمەسە تەحنيكالىق جەتىسپەۋشىلىكتەر ورىن الدى. ەگىستىك ايماقتاردا تەك قول ەڭبەگى ءونىمى بولعاندىقتان جۇمىس ونبەدى. كەيبىر ايماقتاردا عانا كارىستەردى كوشىرىپ اكەلگەنىنە بايلانىستى كۇرىش القاپتارى بولدى. ەگىس القاپتارى تەك 1952-54 جىلدارى تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ كەزىندە كوبەيىپ، اۋىل ايماقتارىنداعى حالىق نانعا سول كەزدەن كەيىن عانا تويا باستادى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ جاڭا عىلىمي- زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى ەلىمىزدىڭ عىلىمى مەن مادەنيەتىنە، قوعامدىق ومىرىنە ەرەكشە اسەر ەتە باستادى.
دەسەك تە، رەسپۋبليكامىزدىڭ مۇنداي جەتىستىكتەرىمەن قاتار اكادەميانىڭ جانىنداعى قوعامدىق عىلىم بولىمدەرىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى سىنعا ۇشىراپ، باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلدى. 40-جىلداردىڭ سوڭى مەن 50-جىلداردىڭ باسىنداعى قوعامدىق ساياسي ءومىر قازاق كسر عا-نىڭ 200-گە جۋىق قىزمەتكەرلەرىن جۇمىستان شىعارىپ، ايىپتاپ ۇلگەردى. ونىڭ ىشىندە قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىندە بولعان ق.ساتباەۆقا جۇكتەلگەن مىندەت تاريحي شىندىقتى وتكەن كەزەڭنىڭ باستى وقيعالارى رەتىندە دالەلدى جازعاندارى ءۇشىن قۋدالاۋعا ۇشىراعان قازاق زيالىلاردىڭ ەكىنشى توبىن جۇمىستان قۋ ەدى. نەگىزسىز ايىپتاۋدان باس تارتقان قانىش ساتباەۆ تا وسى قۋدالاۋدىڭ جولىنا ءتۇسىپ كەتەدى.
نۇربول قاناتبەكۇلى
قازاق جەرىندەگى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قۇرۋ يدەياسى ۇلى وتان سوعىسى ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا پايدا بولعان ەدى. كورنەكتى عالىم سوعىستىڭ قيىنشىلىعىنا مويىنسۇنباي، قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىن ۇيىمداستىرۋ ءىسىن تاباندى تۇردە قولعا الدى. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرىلۋى رەسپۋبليكامىزدىڭ عىلىمي تۇرعىدا دالەلدى شەشىمدەرىن تۇجىرىمداۋعا، ەل ەكونوميكاسىنىڭ، عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشتى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرامىنا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى، كىتاپحانالار مەن مۇراجايلار، لابوراتوريالار، سونىمەن بىرگە بازالار مەن فيليالدار قارايدى، سونداي-اق، بۇل مەكەمەلەردەگى ءتيىستى سالالاردى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار جانە قىزمەتكەرلەرمەن قامتاماسىز ەتەدى. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى اشىلعاننان كەيىن دەربەس عىلىم سالالارىندا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ اشىلۋى ەتەك الا باستايدى. قوعامدىق جانە جاراتىلىستانۋ عىلىم سالالارىندا كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى، ولاردىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. سونداي-اق، ولاردىڭ اشقان جاڭالىقتارى مەن جەتكەن جەتىستىكتەرى دە ەلىمىزدىڭ عىلىمي كەشەندى دامۋ بەلەستەرىن ايقىنداي ءتۇستى. ينستيتۋتتاردىڭ اشىلۋى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. سەبەبى ول كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى توقىراۋدا بولدى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى بارلىق ونىمدەر مايدانعا ارنالدى، ال سوعىستان كەيىنگى اۋىلدىڭ جاعدايى مۇشكىل ەدى. 1947-1948 جىلدارى اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىسشى قولىنىڭ تاپشىلىعى نەمەسە تەحنيكالىق جەتىسپەۋشىلىكتەر ورىن الدى. ەگىستىك ايماقتاردا تەك قول ەڭبەگى ءونىمى بولعاندىقتان جۇمىس ونبەدى. كەيبىر ايماقتاردا عانا كارىستەردى كوشىرىپ اكەلگەنىنە بايلانىستى كۇرىش القاپتارى بولدى. ەگىس القاپتارى تەك 1952-54 جىلدارى تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ كەزىندە كوبەيىپ، اۋىل ايماقتارىنداعى حالىق نانعا سول كەزدەن كەيىن عانا تويا باستادى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ جاڭا عىلىمي- زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى ەلىمىزدىڭ عىلىمى مەن مادەنيەتىنە، قوعامدىق ومىرىنە ەرەكشە اسەر ەتە باستادى.
دەسەك تە، رەسپۋبليكامىزدىڭ مۇنداي جەتىستىكتەرىمەن قاتار اكادەميانىڭ جانىنداعى قوعامدىق عىلىم بولىمدەرىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى سىنعا ۇشىراپ، باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلدى. 40-جىلداردىڭ سوڭى مەن 50-جىلداردىڭ باسىنداعى قوعامدىق ساياسي ءومىر قازاق كسر عا-نىڭ 200-گە جۋىق قىزمەتكەرلەرىن جۇمىستان شىعارىپ، ايىپتاپ ۇلگەردى. ونىڭ ىشىندە قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىندە بولعان ق.ساتباەۆقا جۇكتەلگەن مىندەت تاريحي شىندىقتى وتكەن كەزەڭنىڭ باستى وقيعالارى رەتىندە دالەلدى جازعاندارى ءۇشىن قۋدالاۋعا ۇشىراعان قازاق زيالىلاردىڭ ەكىنشى توبىن جۇمىستان قۋ ەدى. نەگىزسىز ايىپتاۋدان باس تارتقان قانىش ساتباەۆ تا وسى قۋدالاۋدىڭ جولىنا ءتۇسىپ كەتەدى.
نۇربول قاناتبەكۇلى
Kazakh-tv.kz
پىكىر قالدىرۋ