قىتايداعى مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ كۇردەلى تاريحى جانە ونىڭ شىعىس تۇركستانعا ىقپالى
kerey.kz
شىعىس تۇركىستانداعى (新疆) قازاقتار مەن ۇيعىرلاردىڭ ساياسي، مادەني، الەۋمەتتىك-ەكونوميكا تاريxىن كوبىندە ورتالىق ازيانىڭ ساياسي اۋانىمەن تىعىز بايلانىستىرىپ جاتامىز. بالكىم، دۇرىس دا شىعار. بىراق، مەن ونىڭ ىشكى قىتايداعى مۇسىلمان ەليتاسىمەن دە تىعىز قاتىسى بارىن باسا ايتقىم كەلەدى. قىتايلار جالپى مۇسىلمانداردى ھۋي (回) دەپ يەروگليف تاڭبامەن تاڭبالاعان. جالپى مۇسىلمان جۇرتىن ھۋي مين (回民) دەيدى. مىسالى شىڭجاڭنىڭ بۇرىنعى گۋبەرناتورى ياڭ زىڭشين (杨增新) 1918-1922 جىلدارى ورتالىق پەكين ۇكىمەتىنە الاشوردا مەن تۇركىستان اۆتونومياسى تۋرالى جەدەلxات جولداعاندا “ورتالىق ازياداعى ھۋي ميندار (ياعني مۇسىلماندار) بىرىگىپ رەسپۋبيليكا قۇرىپ جاتىر” دەگەن سيتات كەلتىرەدى. سوسىن تيبەت مۇسىلماندارىن- 藏回 (زاڭ ھۋي), قاشقارياداعى ۇيعىرلاردى- 缠回 (چان ھۋي), مونگول مۇسىلماندارىن- 蒙回 (مىڭ ھۋي) دەپ اتاعان. 
وسى ھۋيلاردىڭ (ياعني مۇسىلماندار) ىشىندە سانى مەن ساپاسى، ينتەللەكتۋالدىق دارىنى، ساياسي سالماعى مەن اسكەري كۇشى جاعىنان ەڭ باسىمى- حان مۇسىلماندارى. بىلايشا ايتقاندا ءوزى قىتاي (汉族), بىراق مۇسىلمان. قىتاي كوممۋنيستەرىنە دەيىن (共产党) بۇلاردى قىتاي دەپ جەكە ۇلت ستاتۋسىن بەرىپ ايىرماعان ەدى. قىتاي كوممۋنيستتەرى بيلىككە كەلگەن سوڭ بۇلاردى جەكە ۇلت دەپ تانىپ، ۇلت جانە تەريتوريا ستاتۋسىن بەرىپ ھۋي زۋ (回族) دەپ اتادى. سونىمەن مىڭ جىلدان بەرى ءوز ماعىناسىندا ءدال قولدانىلىپ كەلگەن 回 (ھۋي) يەروگليفىنىڭ ماعىنا ماشتابى تارايدى. قوش، بۇل ۇزاق ءارى قىرتىمبايدىڭ اڭگىمەسى…
مەن بۇل قىتاي مۇسىلمان ەليتاسىن نەگە سونشا ايتىپ وتىرمىن دەگەندە، مىناۋ:
*19-عاسىر سوڭىنداعى قىتاي مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ دامۋى مەن قۇلدىراۋى جانە ونىڭ شىعىس تۇركىستانعا ىقپالى;
*20-عاسىر باسىنداعى قىتاي مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ دامۋى مەن قۇلدىراۋى جانە ونىڭ شىعىس تۇركىستانعا ىقپالى;
*كوممۋنيستتەر داۋىرىندەگى قىتاي مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ دامۋى مەن قۇلدىراۋ جانە ونىڭ شىڭجاڭ (شۋار) قازاق-ۇيعىرلارىنا ىقپالى;
ەندى وسىنى xال-قادىرىمشە تارقاتىپ تۇسىندىرەمىن…
قىتاي مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ مادەني، الەۋمەتتىك ھام ساياسي باقۋاتى شىعىس تۇركىستانمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. قىتاي مۇسىلمان ەليتاسى كۇشەيىپ تۇرعاندا قىتاي وتارشىلدارىنىڭ شىعىس تۇركىستان مەن ورتالىق ازياعا ىقپالى ءالسىز بولدى. ال، قىتاي مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ السىرەگەن كەزىندە قىتايدىڭ شىعىس تۇركىستان مەن ورتالىق ازياعا ىقپالى كىرپىك قاققانشا عانا ۇلعايىپ شىعا كەلدى. سول سەبەپتى، قىتاي شىعىس تۇركىستان مەن ورتالىق ازياعا ءوتۋ ءۇشىن وسى ەكى اراداعى تابيعي قامال-قالقان بولعان قىتاي مۇسىلماندارىنىڭ ەليتا شوعىرىن قۇلاتۋى كەرەك بولعان.
ءسىز ويلاڭىز، تسين ۇكىمەتى (清朝) 19-عاسىردىڭ سوڭىن الا شىعىس تۇركىستاندى اتاپ ايتقاندا ياقۇپبەكتىڭ 30 مىڭ اسكەرى بار التىشاھار مەملەكەتىن نەگە نەبارى 2 مىڭ اسكەرمەن جاۋلاپ الا سالدى؟ بۇعان، بىرىنشىدەن ياقۇپبەكتىڭ ىشتەن ءشىرۋى سەبەپ بولسا ەكىنشىدەن جانە نەگىزگى سەبەپ ىشكى قىتايداعى مۇسىلمان ەليتا شوعىرىنىڭ 19-عاسىردا تاس-تالقان بولىپ قيراۋى سەبەپ بولعان. وسى كۇردەلى كەزەڭدە تسين اسكەرى قىتايدىڭ بەس ۇلكەن ايماعىنا (省 نەمەسە پروۆينتسسيا) تازالاۋ جۇرگىزىپ نەشە ميلليون قىتاي مۇسىلماندارىنا گەنوتسيت جاساعان. گەنوتسيتتان امان قالعان از ساندى مۇسىلماندار قاشا سوعىسا ءجۇرىپ ياقۇپبەكتىڭ التىشاھار مەملەكەتىنەن ءوتىپ بۇگىنگى قازاق پەن قىرعىز شەكاراسىندا تۇراقتاعان. وسى قيلى تاريx تۋرالى قىتادا كەيىن كوپ جازىلدى، كوپ ايتىلدى. بۇل دا ءبىز ءۇشىن قىتايتانۋدىڭ ءبىر بولىگى.
19-عاسىردا تسين ۇكىمەتى نە ءۇشىن قىتاي مۇسىلماندارىمەن (回民) قاندى ەسەپ ايىرىسادى؟ قىتاي مۇسىلماندارى تسين ساياساتىنا قالاي ىقپال جاسادى؟ نە ءۇشىن شىعىس تۇركىستانعپ تابيعي قورعان بولعان قىتاي مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ دۋالى قۇلاپ ەدى، تسين نەبارى بىرەر جىلدا تۇتاس شىعىس تۇركىستاندى جاۋلاپ ورتالىق ازيا مەن اۋعانىستان، يندياعا سۇقتانا باستادى؟ بۇل دا عاجاپ تاقىرىپ.
قىتاي مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ ەكىنشى رەت كۇشەيگەن ۋاقىتى 20-عاسىر باسى. ءبىز كەنەسارىدان سوڭ الاش ەلى ساياسي تاۋەلسىزلىكتى قارۋدان كورى قالامعا سۇيەنىپ ياعني وقۋ-بىلىمگە سۇيەنە ىزدەدى دەپ ايتامىز عوي، ءدال سوعان ۇقساس قىتاي مۇسىلماندارىنىڭجاڭا بۋىن ەليتاسى رۋxاني-مادەني جاڭارۋعا اياق باستى. جاپپاي گازەت-جۋرنال اشىپ، وقۋلىقتار مەن كىتاپتار اۋدارىپ سانا رەۆولۋتسسياسىن باستاپ كەتتى. قىسقا عانا وتىز جىلدىڭ ىشىندە ولار جەكە اسكەري ارمياسى بار، جەكە اكىمشىلىك اۋماعى بار ميليتاريست جەكە ساياسي كنازعا اينالىپ تاريx ساxىناسىنا شىعا كەلدى. ونى قىتاي تاياۋ زامان تاريxىندا 西北三马 ياعني “باتىس-تەرىستىكتىڭ ءۇش ما اۋلەت شونجارى” دەيدى. ولاردىڭ ىقپال-كۇشى قىتايدىڭ قازىرگى يۋننان (云南), تسينxاي (青海), گانسۋ (甘肃), نين شيا (宁夏) قاتارلى ءتورت ۇلكەن پروۆيتسسياسىنا شوعىرلاندى. بۇدان تىس قىتايدىڭ ون ۇلكەن پروۆينتسسياسى مەن قازىرگى شىعىس تۇركىستانعا تىكەلەي ىقپالى ءجۇرىپ تۇردى. شىعىس تۇركىستان مەن قىتاي بيلىگى اراسىندا بۇلار قامال ءرولىن اتقاردى. بۇل شونجارلاردى ما فاميلياسى (اۋلەتى) جەكە بيلەپ-توستەپ تۇردى. بۇل شوعىر كۇشەيىپ تۇرعاندا شىعىس تۇركىستاندى بيلەپ تۇرعان ياڭ زىڭشين (杨增新) مەن جين شۋرندار (金树仁) قىتايدىڭ ورتالىق ۇكىمەتىمەن تىكە بايلانىسا الماي نە مۇڭعوليانى نە رەسەيدى باسىپ ءوتىپ ورتالىق ۇكىمەتكە قاتىنايتىن بولعان. سونىمەن قاتار ىشكى قىتايدىڭ جۇمىسسىز اقپا بوسقىندارى شىعىس تۇركىستانعا اعىلىپ وتە الماي سونىمەن شىعىس تۇركىستانداعى قىتايدىڭ تابيعي ءوسىم مولشەرى قۇلدىراپ كەتتى. قىتاي مۇسىلماندارىنىڭ ساياسي ەليتاسى كۇشەيگەنى سونشا شىعىس تۇركىستانعا بىرقانشا پولك اتتى اسكەر جىبەرىپ ءۇرىمجى، سانجى مەن شونجى ءوڭىرىن ءوز مەڭگەرۋىنە الىپ ورتالىق ازيامەن ساۋدا-بيزنەس جول تورابىن مونوپولداي باستاعان. شىعىس تۇركىستاندا مۇسىلمان مەملەكەت قۇرۋدى ويلاعان قوجانياز ەڭ اۋەلى قاشقاريانىڭ ميلليون مۇسىلماندارىنان كورى قىتاي مۇسىلمان ەليتاسىن ءابزال كورىپ ما اۋلەتىنەن ارنايى ما جۋڭيىڭ (马仲英)-دى شاقىرتقانىن بىلەمىز. كەيىن ما مەن قوجانياز ەكەۋى جەمسارىدا كەلىسپەي ما بۇكىل اسكەري كۇشىن شەگىندىرىپ بولىسپاي قويادى دا قوجانياز قىتايدان ويسىراي جەڭىلەدى. ەندى قاراڭىز، اكەسىنىڭ باسى شىبىلعان ەلىسقان باتىر شىڭ دۋباننان (盛世才) كەك الۋ ءۇشىن 500 تۇتىندەي قازاقتى كوشىرىپ نە سەبەپتى قىتاي مۇسىلماندارىنىڭ شوعىرلى ءوڭىرى گانسۋ (甘肃) مەن تسينحاي-عا (青海) قاراي بارادى؟ نە ءۇشىن ما اۋلەتىمەن اسكەري كەلسىمشارت جاساسادى؟ نە ءۇشىن بىرەۋلەر ما اۋلەتى مەن قازاقتاردىڭ اراسىنا ىرىتكى سالادى؟ جالپى شىعىس تۇركىستاننان قىتاي مۇسىلماندار زوناسىنا كوشكەن قازاقتىڭ ۇزىن سانى 3000 تۇتىننەن اسادى. بۇنىڭ بارلىعى تىڭنان زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن قيلى دۇنيەلەر.
حوش، قىتاي مۇسىلماندارىنىڭ ساياسي ەليتاسىندا 100 مىڭ سايلاۋىتتى اسكەرى بولعان جانە ولار 40- جىلدارى كوممۋنيستتەرمەن قيان-كەسكى شايقاستار جاساعان. قىتايدىڭ ميلليون بوسقىندارى مەن ءجۇز مىڭداعان اسكەرىن شىعىس تۇركىستانعا وتكىزبەي توسقاۋىل بولعاندىقتان بۇنىڭ سوڭى شىعىس تۇركىستانداعى قازاق ۇلت-ازاتتىق كوتەرلىسىنىڭ تەز ءارى قىسقا ۋاقىتتا جەڭىسكە جەتۋىنە تاريxي مۇمكىندىك جاساعان. قىتاي مۇسىلمان ساياسي ەليتاسى باتىس-تەرىستىك بەس پروۆينتسسياعا مىعىم ورنالاسىپ كوممۋنيست قىتايدىڭ نەگىزگى بازاسىن تالقانداپ وتىرعاندىقتان جانە قىتاي كوممۋنيستتەرىنىڭ 70 مىڭ اسكەري قوسىنىن (3 مىڭى كىلەڭ ايەل اسكەر بولعان دەيدى) قورشاپ جويىپ كوممۋنيستتەردىڭ شىعىس تۇركىستانعا جورىعىن بىت-شىت عىپ ەسەڭگىرەتكەندىكتەن سوۆەت اسكەري كۇشتەرىنىڭ ارالاسۋى كەرەك بولدى. سوۆەتتەر جاپونيانىڭ مانجۋرياداعى 3 ميلليون كانتون اسكەرىن جويىپ ولاردان قالعان اسكەري قارۋ تەتىكتەرىن قىتاي كوممۋنيستتەرىنە بەرگەندىكتەن جانە نان كيندەگى (南京) قىتاي ۇكىمەتى سەرگەلدەڭ عۇمىر كەشىپ تايۆانعا (台湾) بوسقاندىقتان قىتاي مۇسىلماندارىنىڭ ساياسي ەليتاسى قىتاي-ورىس كوممۋنيستتەرىنىڭ قورشاۋىندا قالادى. سونىمەن جارتى عاسىر شىعىس تۇركىستانعا قورعان بولىپ گەو-ساياسي، گەو-ستراتەگيالىق جاقتان دەمەۋ ءرولىن اتقارعان مۇسىلماندار شوعىرى قاندى قىرعىنمەن جويىلادى. بىرقانشا ەليتا اراپ ەلدەرىنە قاشادى، ءبىرازى تايۆانعا قاشادى. تابيعي قورعانىنان ايرىلعان شىعىس تۇركىستان ۇلت-ازاتتىق كوتەرلىسى قىسقا ۋاقىتتا تىپ-تيپىل بولادى. ءتىپتى، شىعىس تۇركىستان ۇلتتىق ارمياسى كوممۋنيستەرگە ءبىر تال وق اتپاي اق بەرىلە سالدى. التاي، ەرەنقابىرعانىڭ ءبىراز قازاعى قاشا سوعىسىپ ينديا-كاشمير اسىپ كەتەدى. عالامدىق ساياساتتان بەيعام قاشقاريانىڭ ميلليون ۇيعىرى ەشقانداي قارسىلىق-نارازىلىقسىز بەرىلە سالدى.
سونىمەن، قىتاي كوممۋنيستتەرى بيلىككە كەلگەن سوڭ مۇسىلمان قىتايعا قىرعيداي ءتيدى، ەڭ اۋەلى ولاردى ءبولىپ جەكە ۇلت ستاتۋسىن بەردى. بۇرىنعى بەس ۇلكەن پروۆينتسسياسىن ءبولىپ پارشالاپ نەبارى قۋىقتاي نيڭشيا-دا (宁夏) جەكە اۆتونوميالى رەگيون قۇرىپ بەردى.
كوممۋنيست بيلىكتىڭ العاشقى ون جىلدىقتارىندا قىتاي مۇسىلماندارى (ارى قاراي ھۋيلار نەمەسە ھۋيزۋلار) ەسەڭگىرەپ ەس جيا المادى. وقۋ-ونەر قۇلدىرادى، 20-ع باسىنداعى جەتىستىكتەرى “كاپيتاليزم” سارقىنشاعى سانالىپ الاستاتىلدى، جاپپاي ساۋاتسىز بۋىن قالىپتاسا باستادى. قىتاي مۇسىلماندارى ءۇشىن ەندى كوممۋنيستتەرمەن جاعالاسا ءجۇرىپ ءوزىن ساقتاپ قالعىسى كەلەتىن جاڭا ساياسي بۋىن جارىققا شىعا باستادى. 1976-78 جىلداردان سوڭ اسىرەسە ماو-دىڭ دارا بيلەۋىنەن ابدەن شارشاعان قىتاي دەموكراتتارىنىڭ قىتايدى قايتا قۇرۋ كەزەڭىن جاقسى پايدالانىپ قىتاي مۇسىلمان ەليتاسى ياعني ھۋي زۋلار (回族) جاڭا مادەني-ادەبي، ەكونوميكالىق ھام اعارتۋشىلىق قوزعالىسىن باستاپ كەتتى. قىسقا عانا ون-ون بەس جىل ىشىندە قىتايدىڭ پرەمەر ءمينيستىردىڭ ورىنباسارلىعىنا دەيىن كوتەرىلىپ ساياسي ەليتانىڭ جاڭا شوعىرىن قالىپتاستىردى. قىتايدىڭ ءدىن ىستەر ءمۇفتياتىن، ۇلت ىستەر كوميتەتىن، مۇسىلمان ەلدەرىمەن (اراپ-يران) ديپلوماتيالىق قاتىناستاعى وكىلەتتى ەلشى قاتارلى سىرتقى ساياسي ينستيتۋتىن جانە قىتايدىڭ كەيبىر وڭىرلىك بيزنەس-ساۋدا بۋرجۋازياسىن ۋىسىنا الا باستادى. بۇنىڭ سوڭى قىتايدىڭ كوممۋنيست ۇلتشىلدارى مەن قىتاي كاپيتاليستتەرىنىڭ مۇسىلمان ەليتا شوعىرىن قايتا قۇرىقتاۋ، جويۋ ۇردىسىنە اكەپ سوقتى. قىتاي كوممۋنيستتەرى مۇسىلمان ەليتاسىن السىرەتۋ ءۇشىن ولارمەن يدەيالوگيالىق جاقتان كەرەعار اعىم سالافيزم مەن ۋاxابيزمگە استىرتىن قولداۋ ءبىودىرىپ نەشە مىڭ مۇسىلمان قىتايلاردى 80-جىلداردىڭ سوڭىنان باستاپ ساۋد ارابيا باستاعان بىرقانشا ەلدەرگە جىبەرە باستادى. سونىمەن 90-جىلدار مەن 2000-جىلدار باسىندا مۇسىلمان ەليتاسى ءدىني تاقىرىپتا ءبىر-بىرىمەن كۇرەسىپ كەتتى. بۇنىڭ سوڭى جەكەلەگەن ءدىني تۇلعالاردى، ساياسي ليدەرلەردى استىرتىن قاستاندىقپەن ولتىرۋگە اكەپ سوقتى. قىتاي كوممۋنيستتەرى ءدىني الاۋىزدىقتى سىلتاۋراتىپ بۇكىل قىتايداعى مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ زاڭدى قۇزىرەتتەرىنە تيسە باستادى. پرەمەر مينيستىردەن باستاپ قىتايدىڭ نەگىزگى ساياسي جۇيەسىنەن مۇسىلمان قىتايلاردى تازالاپ ورنىنان الىپ تاستادى. ساياسي بيلىكتە قورعانسىز، باسشىسىز، ۇلت ىستەر كوميتەتى مەن ورتالىق بيۋرودا، كونگرەدە جانە بۋرجۋازيالىق ەليتادان قاعىلعان قىتاي مۇسىلماندارىنىڭ سوڭعى ون بەس جىلدان بەرگى تراگەدياسى مىنە بۇگىن شىڭجاڭعا (شۋار) جانامالاي ساياسي ىقپال جاساپ وتىر. شىڭجاڭ مۇسىلماندارىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق كۇشى، زياتكەرلىك دارىنى مەن ساياسي ەليتا كۇشى ءالسىز بولعاندىقتان ىشكى قىتايدىڭ بەس ۇلكەن پروۆينتسسياسىنداعى قىتاي مۇسىلماندارىنىڭ ەليتا شوعىرىنا يەك ارتاتىنى راس ەدى. بۇل تاريxي فاكتى ەدى. سوڭعى ون بەس جىلدى ارقا تىرەگى- مۇسىلمان قىتاي ەليتاسى شەكسىز السىرەگەندىكتەن شىڭجاڭ وسى كۇندە توقىراۋ مەن ساياسي كۇيزەلىستى باستان كەشۋدە.
قازاقستاندا قىتايتانۋدىڭ “الاشتىق” نەمەسە تۇتاس ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ “تۇركىستاندىق” ۇلگىسى مەن مودەلى تەزدەن قالىپتاسۋى كەرەك. قازاقستاندا قىتايتانۋ ەل امان، جۇرت تىنىشتا وزەكتى ماسەلەلەردى قوزعاپ قىتاي مۇسىلماندارىنىڭ كۇردەلى كەزەڭىن وسىدان ون جىل ەرتە زەرتتەپ ونىڭ شىڭجاڭ (شۋار) مەن ورتالىق ازياعا ستراتەگيالىق ىقپالىن الدىن-الا بولجاي العاندا بۇگىن قىتاي قازاقتارى كوپ زارداپتان باس اۋلاق بولار ەدى. ەندى بىزگە قىتايتانۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى مەن ساۋاتتى مەxانيزمى كەرەك!
ەلدەس وردا
25/03/2018
پىكىر قالدىرۋ