ازاتتىق: زاڭدىق تۇرعىدا سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ ءىسى شەشىلدى مە؟ شەشىمىن تاپتى دەپ ايتا الامىز با؟

ابزال قۇسپان: تولىق شەشىلدى دەپ ايتا المايمىز. نازار اۋدارعان بولساڭىزدار، سوت ادەتتە قاراردى عانا وقىپ، تولىعىن كەيىن بەرەتىن ەدى. كەشە سۋديا باسىنان اياعىنا دەيىن سوت ۇكىمىن وقىپ شىقتى. سوت ۇكىمىندە ايتىلعان فاكتىنىڭ ءبارى – ءبىزدىڭ پايدامىزدا. قىتايدا بولىپ جاتقان جاعدايدىڭ ءبارى (شىڭجاڭداعى ەتنيكالىق ازشىلىقتاردىڭ قۋدالانىپ، ساياسي لاگەرلەرگە قامالۋى – رەد.) سوتتىڭ انىقتاماسىندا ناقتى كورسەتىلگەن. زاڭدى كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن، ءبىز ءسوزسىز پايدالاناتىن بولامىز. سايراگۇلدىڭ جەكە باسىنا كەلەتىن بولساق، پايىزدىق تۇرعىدان پروبلەمانىڭ 85 پايىزى شەشىلدى دەپ ايتۋعا بولادى.

ازاتتىق: شەشىمگە ەڭ باستى اسەر ەتكەن فاكتور نە بولدى؟ سىزدەر كەلتىرگەن دالەل-دايەك پە، بيلىكتىڭ ساياسي شەشىمى مە نەمەسە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ءۇن قاتۋى ما؟ باسقا دا فاكتور بار ما؟

ابزال قۇسپان: ۇش فاكتور بۇعان اسەر ەتتى. ءىس باستالىسىمەن حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جۇمىس ىستەدىك. ءبىرىنشى بولىپ بۇۇ جانىنداعى بوسقىندار ءىسى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارىنىڭ الماتى قالاسىنداعى وكىلدىگىنەحابارلاستىم. Human Rights Watch (HRW) قۇقىق قورعاۋ ۇيىمىنىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا وكىلى ميرا ريتتمان حانىم جەكە ءوزى حابارلاستى. حالىقارالىق زاڭنامادا ءبىزدىڭ ادۆوكاتتىق تاجىريبەمىز جەتكىلىكسىز. سول سەبەپتى وسى ۇيىمدار بەرگەن كەڭەستەردىڭ كومەگى بولدى.

ازاتتىق: قاي تۇرعىدا ؟ ولار سوت پروتسەسىنە قاتىستى ۇسىنىس جاسادى ما؟

ابزال قۇسپان: Human Rights Watch پەن ەۋروپاداعى ادام قۇقىقتارىن قورعاۋجونىندەگى ۇيىمدار پرەزيدەنت اتىنا، باس پروكۋروردىڭ اتىنا «سايراگۇل ساۋىتبايدى قىتايعا قايتارماۋ تۋرالى» حات جولدادى. بۇل ساياسي شەشىمگە اسەر ەتتى دەپ ويلايمىن. سەبەبى سۋديا [دينارا قۇيقاباەۆا] «بۇل حاتتار ماعان كەلىپ ءتۇستى» دەدى. دەمەك ءىستى قاراپ جاتقان سۋدياعا قوسا جولدانعان. بۇل – قازاقستان سوتىندا بولماعان قۇبىلىس، بولماعان وقيعا دەپ ويلايمىن. ەكىنشىدەن، سايراگۇل ساۋىتباي تۋرالى شەتەلدىك اعىلشىن ءتىلدى اقپارات قۇرالدارىندا جۇيەلى تۇردە جاريالانىپ تۇردى. تاعى ءبىر اسەر ەتكەن فاكتور – حالىقارالىق شارتتار. سونىڭ ءبىرى – قازاقستان قول قويعان، راتيفيكاتسيالاعان «بالالار قۇقىعىن قورعاۋ تۋرالى» كونۆەنتسيا. سوت ۇكىمىنە اسەر ەتكەن نەگىزگى دايەك وسى بولدى دەسەم ارتىق ەمەس.

ازاتتىق: قازاقستان سوتتارى ۇكىم شىعارۋدا حالىقارالىق شارتتارعا ءجيى سۇيەنە مە، ەسكەرە مە؟

ابزال قۇسپان: ساياسي رەڭكى بار سوتتارعا قاتىسىپ جۇرگەن ادۆوكات رەتىندە ايتارىم – قازاقستاندا حالىقارالىق شارتتاردىڭ نورماسىن بۇزاتىن جاعداي جيىرەك بولادى.

ازاتتىق: سۋديا ۇكىمدە «ادامگەرشىلىك قاعيداتتارى» تۋرالى ايتتى. ال پروكۋرور تۋرالى ءسىز «ماعان ايتۋعا ءسوز قالدىرمادى» دەدىڭىز. وسى تۇرعىدان العاندا سوت ۇكىمى اۋداندىق سوت دەڭگەيىندە عانا قابىلداندى دەگەنگە كەلە مە؟

ابزال قۇسپان: مەنىڭ ويىمشا، جوعارعى دەڭگەيدەگى ساياسي شەشىم قابىلداندى. بىراق قالاي بولسا دا، [بۇل ۇكىم] سۋديا مەن پروكۋرورعا دەگەن حالىقتىڭ شاتقاياقتاپ كەتكەن سەنىمىنىڭ نىعايۋيانا ۇلەس قوستى. بۇل – مەملەكەتكە دەگەن حالىقتىڭ سەنىمىن وياتاتىن فاكتور.

ازاتتىق: ازاماتتىق قوعامنىڭ اسەرى بولدى ما؟ توپ-توپ بەلسەندى الماتىدان 300 شاقىرىم جەردەگى جاركەنتتە وتكەن سوتقا بارىپ ءجۇردى. بىراق جينالعانداردىڭ سوت عيماراتىنىڭ الدىندا كىشىگىرىم ميتينگ وتكىزىپ جىبەرگەنىنە ەشكىم تىيىم سالمادى.

وقي وتىرىڭىز. سايراگۇل ساۋىتباي: “جىلاسام، ءسوزىمنىڭ قۇنى بولماس ەدى”

ابزال قۇسپان: ازاماتتىق قوعامنىڭ العاشقى نىشاندارى دەپ ويلايمىن. مۇنداي پروتسەسس بىزگە كەرەك. تەك الماتىدان ەمەس، اتىراۋدان، قوستانايدان، ورالدان، سەمەيدەن كەلگەندەردى كوردىم. بۇل دا سوت شەشىمىنە اسەر ەتتى دەپ ويلايمىن. ەشقايسىسىنا جەكە شىعىپ، «ءبىزدى قولداڭىز، سوتقا كەلىڭىز» دەپ ءوتىنىش ايتقانىم جوق. كوبى مەنى تاۋىپ الىپ، وسى ماسەلەگە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ جاتتى. الەمنىڭ ءار ەلىندەگى قازاقتار دا حابارلاستى. بۇل پروتسەسس جاپونيادان باستاپ، گەرمانيا، فرانتسيا، تۇركيا مەن ۇلىبريتانيادا تۇراتىن، الەمگە تارىداي شاشىلعان قازاقتاردىڭ دا باسىن بىرىكتىرگەن بولار. مەنى تاڭقالدىردى. مۇنداي دارەجەدە كومەك كۇتكەن جوق ەدىم.

ازاتتىق: كورەرمەندەردىڭ ىشىندە «بۇل سوت شەشىمى قىتايداعى ەتنيكالىق قازاقتارعا جەڭىلدىك اپەرە مە؟» دەپ سۇراپ جاتقاندارى بار.

ابزال قۇسپان: بۇل – كوپشىلىكتى مازالايتىن سۇراق. شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق ولكەسىندەگى قىسپاق 2016 جىلى باستالدى. بۇل جاعداي [وعان دەيىن] تيبەتتە بولدى. بۇل جاعداي شىڭجاڭ ۇيعىرلارىنىڭ باسىندا الدەقايدا بۇرىننان بولىپ جاتتى. اقش-تا بۇل ماسەلەنى ۆيتسە-پرەزيدەنت مايك پەنس پەن مەملەكەت حاتشىسى مايك پومپەو قاداعالاپ وتىر. بىرقاتار سەناتور مەن بۇۇ وكىلدەرى شىلدەنىڭ 26-سىندا ۇلكەن جيىن وتكىزدى (سەناتور ماركو رۋبيو توراعالىق ەتكەن بۇل جيىن «شىڭجاڭداعى ادام قۇقىقتارى داعدارىسى بويىنشا كوميسسيا وتىرىسى» دەپ اتالادى – رەد.). شىڭجاڭداعى ساياسي ۇيرەنۋ لاگەرلەرىندە ەتنيكالىق ازشىلىقتارعا جاسالىپ جاتقان قىسىم تۋرالى ماسەلە ءبىز كوتەرگەن ماتەريالدار نەگىزىندە اقش-تا قارالىپ، قىتايعا قاتىستى بولەك قارار دايىندالىپ جاتىر.

ازاتتىق: سايراگۇل ساۋىتباي ىسىنە قاتىستى قىتايدىڭ ەندىگى تالابى نە بولماق؟

ابزال قۇسپان: قازاقستان «ەلدەن شىعارمايمىز» دەپ ۇكىم شىعاردى. ەندى ەكىنشى ماسەلە، ەكستراديتسيا. [سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ] قىتايدا جاساعان قىلمىسى (شەكارانى زاڭسىز كەسىپ ءوتۋ – رەد.) بويىنشا، قىتاي تارابى سۇراتۋى مۇمكىن. بۇل – بولەك پرودتسەدۋرا. بىراق، سوتتىڭ ۇكىمى زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوڭ جاقسى اسەرى بولۋى كەرەك. ەڭ باستىسى، قۇپيانى بىلەتىن ادامنىڭ [شەتكە] شىعۋعا [قاتىستى] تىيىمى بار. قىتاي زاڭدارىنا سايكەس، شىعىپ كەتكەن جاعدايدا قىلمىستىق ءىس قوزعالادى. بۇل ماسەلەنى الدىن-الا ويلاندىق. كەشەگى «پانا ىزدەۋشى تۇلعا» دەگەن كۋالىگىمىز – حالىقارالىق نورمالارعا سايكەس، ەلدەن شىعارۋعا دا، سۇراتقان ەلگە بەرۋگە دە تىيىم سالادى. ءۇش اي ىشىندە «بوسقىن» دەپ تانۋ نەمەسە تانىماۋ ستاتۋسى بەلگىلى بولۋى ءتيىس. قازاقستان ازاماتتىعىن الۋعا تولىق قۇقىعى بار. ونى ءبىز «بوسقىن» ستاتۋسى بەلگىلى بولعان سوڭ قاراستىرامىز.

ازاتتىق: بۇل وقيعا قىتايدان قازاقستانعا كەلگىسى كەلىپ وتىرعان ەتنيكالىق قازاقتارعا اسەر ەتە مە؟

ابزال قۇسپان: بۇل ولارعا ءۇمىت سىيلايدى. قازاقستان حالقىنا، بيلىگىنە سەنىم ارتادى. ەكىويلى بولىپ جۇرگەندەر «ەلىم، جۇرتىم» دەپ كەلۋگە تىرىسادى. بىراق، سول ەلدىڭ زاڭدارىن وقىپ جۇرگەن ادام رەتىندە ايتارىم، [قىتايدىڭ ەتنيكالىق قازاق ازاماتتارى] شەكارادان زاڭسىز ءوتىپ جاتسا، قىتايدا ۇستالعان جاعدايدا اتۋ جازاسىنا كەسىلۋى مۇمكىن. بۇل [قىتاي بيلىگىنىڭ كوزىمەن قاراعاندا] اۋىر قىلمىس ەكەنىن ەسكەرتكىم كەلەدى.

ەسكەرتۋ: ادۆوكات ابزال قۇسپانمەن ازاتتىق وتكىزگەن ونلاين-كونفەرەنتسيانىڭ تولىق ۆيدەو نۇسقاسىن مىنا سىلتەمەدەن تاباسىزدار.

ازاتتىق