كوز قاراس تاريح قازاق شەجىرەسى
توعىز وعىز-توعىز يتەلى-توعىز تورعاۋىت
kerey.kz
ءبورىلى بايراق استىندا —
بوگەلىپ كورگەن جان ەمەن!
بورىدەي جورتىپ كەتكەندە،
ءبولىنىپ قالعان جان ەمەن!
-ءسۇيىنباي ارونۇلى
يتەلى شەجىرەسىنىڭ ءسابيت داموللادان قالعان نۇسقاسىندا : ورمانبەت حاننىڭ تورعاۋىت، ءدوربىت، تيبەت، تاڭعىت، قالقا، احمەت، ونسان دەگەن ۇلدارى بولدى. احمەت الاپەس بولىپ اۋىرىپ ەلدەن شەتتەتىلەدى دە، احمەتتى يەن جەرگە ولتىرۋگە اپارا جاتقاندا قۇتقارىلىپ، امان قالادى. احمەت ارقاردىڭ باۋىرىن جەپ، قانىن ءىشىپ ساۋىعىپ كەتكەنسوڭ ارقاردى كيە تۇتىپ، تۇڭعىش ۇلىنىڭ اتىن ارقارشى قويادى. احمەت جاساق قۇرىپ، ءبورى باستى تۋ كوتەرىپ ورمانبەت حانعا قارسى شابۋىلعا وتەدى. تورعاۋىت، ءدوربىت، تاڭعىت، قالقا، ءسارىۇيسىن، بەكەجان، ءتايتى، ونسان ءبورىلى تۋ استىنا بىرىكتى. ءبورى باستى تۋىنا قاراتىلىپ توعىز يتەلى اتانىپتى- دەگەن اڭىزدى كەلتىرەدى.. [1]
ءسابيت داموللا- التاي بەتىندە العاش مەكتەپ-مەدىرەسە اشقان ءدىني قايراتكەر[1].
شەجىرەلىك اڭىزدا ايتىلعان ء‘’بورى باستى تۋ استىنا بىرىككەن توعىز يتەلىنى’’تالداپ كورسەك.
ونسان-ون سان نوعايلى، تاريحتا ساق، عۇن، ءۇيسىن، تۇرىكتىڭ عانا اتا-تەگى كوكبورى سانالىپ، ۇلىس اتى
كوبورىگە بايلانىستى اتالعان جوق، ولاردىڭ سوڭعى ۇرپاقتارىندا دا بورىگە (يتكە)
بايلانىستى ات كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلەدى: باشقۇرت، نوعاي (نوحاي), اداي،
ارعۇن، يتەلى (رۋ), يتەمگەن (رۋ) تاعى باسقا ۇلتتار مەن رۋلاردىڭ اتى مولىنان
جولىعادى.
الكەي حاقانۇلى مارعۇلان: «ء…بورىنىڭ ەتىنە جەرىك بولىپ تۋعان بالانى
جۇرتشىلىق ماقتان قىلىپ، وعان «ماڭعىس» (ماڭعىت), «نوعاي» دەگەن ات بەرەدى.
مۇنداعى «ماڭعىس»، «نوعاي» دەگەن سوزدەر ءبىر كەزدە «ءبورى» (كوك اسپان) ماعىناسىن
بىلدىرگەن. ەرتە زامانداعى «ءبورى قۇس»، «ماڭعىت» بەرگى كەزدە «يت-قۇس»، «كوكتىڭ
قۇسى» دەگەن ماعىنادا تۋعان. »، – دەپ جازدى[2] .
يتەلى- يتەلى كەرەي. كەرەي ەلىنىڭ “نوقتا اعاسى” اتالادى.
تورعاۋىت- كەرەي تۇعۇرىلحان ۇرپاقتارى يەلىگىندەگى اسكەري بىرلەستىك.
تاڭعىت- الاشقا قىزمەت ەتكەن كەرەي ۋاڭحاننىڭ اعاسى جاقا كانبۋ ۇرپاقتارى[6].
ءسارىۇيسىن- باتىس تۇرىك قاعاناتىنداعى بەس ارىس ەل دۋلۋدىڭ بەلدى تايپاسى. تاڭباسى اباق كەرەيدىڭ تاڭباسىمەن بىردەي. كەرەيلەرمەن تۋىستىق جاقىندىعى بار[4].
احمەت- سەيد-احمەد (16 عاسىردىڭ 2-جارتىسى) ءسىبىر حاندىعىنىڭ باسشىسى، اسكەري قولباسشى بولۋىدا، نوعايلى حاندارىنىڭ ءبىر قىزىل ارىستاننىڭ بالاسى احمەت بولۋىدا مۇمكىن.
تاعى ءبىر اڭىزدا: قىرىق سان قىرىم، وتىز سان رۋم، ون سان ويماۋىت، توعىز سان تورعاۋىت، ون سان نوعايلى ءبولىنىپ، ورمانبەت بي ولگەندە نوعايلى قوعام، قوبان جانە مايقى ەسىمدى بەلگىلى اتالار بولىپتى. مايقى توعىز حاندى قولىنان وتىرعىزعان باس بي ەكەن[7].
وسى اڭىزدا ايتىلعان توعىز تورعاۋىت-توعىز يتەلى التىن وردانىڭ سوڭعى كەزىندەگى ساياسي داعدارىستا بىرىككەن تۋىستاس، ورتاق ساياسي كوزعاراس ۇستانعان، ءبورىلى تۋ استىنا جينالعان كونەدەن كەلە جاتقان تايپالىق وداق. قازاق شەجىرەسىندەگى الاش اڭىزىدا وسى تۇجىرىمعا سايادى.
VI عاسىرداعى باتىس تۇرىك قاعاناتىنداعى ون وق ەلىندەگى ەكىنشى ءىرى قويلاۋ(يتەلى) تايپاسىن كۇلىگ چور باسقاردى.
اشىنا اۋلەتىنىڭ سوڭعى كەزدەرىندە تۇرگەش ۇشەلىكتىڭ مەملەكەت بيلىگىن ءوزىنىڭ قولىنا الدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، وسى ۇشەلىكتىڭ بۇرىنعى چور لاۋازىمىندا تۇرگەشتەردى باسقارىپ جۇرگەن تۇستاعى اتى الاش بولعان. ۇشەلىك ەسىمى وعان قاعان تاعىنا وتىرعان سوڭ قوسىمشا بەرىلگەن دەۋگە نەگىز بار. ۇشەلىكتىڭ بۇرىنعى الاش ەكەندىگىنە تاعى ءبىر دالەل – الاش چور بەس تۇرىك دۋلۋ قۇرامىنداعى تۇرگەش ۇلىسىن بيلەپ تۇرعان كەزدە، وسى بەس تۇرىك دۋلۋعا كىرەتىن كورشى قويلاۋ ۇلىسىن كۇل چور باسقاراتىن[4]. ابىلعازىنىڭ تۇرىك شەجىرەسىندە كەرەيلەردى ون وق ەلىن بيلەگەن اشينا قارا يابعۋدىڭ قاراۋىنداعى شەپ، سەپ وداعىنا تاراتادى. اشينا قارا -ىستەمي قاعاننىڭ جۇرەجاتى.
وسى شەپ تايپاسىنان كەيىن كەرەيلەردى بيلەگەن قاعاندار شىققان. قىتايلار مەن ۇيعىرلاردىڭ بىررككەن جورىقتارىنان كەيىن شەپ، شيمويىن، قويلاۋ(يتەلى) ءتارىزدى ۇلكەن رۋلار جەتىسۋدان شىعىسقا ويىسىپ تەلەكتەردىڭ ءسىر-ەندا قاعاناتىنىڭ ورىنىنا ورناعان توعىز وعىز بىرلەستىگىنە قوسىلادى[5]. جوعارى كەلتىرىلگەن تاريحي دەرەكتەردەگى تايپالىق وداق اتاۋلارى قازىرگى يتەلى شەجىرەسىندە رۋ اتاۋلارىمەن ساقتالعان.
ءسابيت داموللا شەجىرەدە
«قارابي دەن احمەت،
احمەتتەن ارقارشى،
ارقارشىدان سەيدالى، جاباي، ەرمەن.
ەرمەننەن الدابەردى.
الدابەردىدەن باعانالى، جاپپاس.
باعانالىدان قويلاۋ، بايلاۋ.
قويلاۋدان كوكبۇلاق،شىمىر.(شىمىر اعاسىنا وكپەلەپ باتىسقا كوشىپ كەتكەن)
كوكبۇلاقتان اقباقتى، تىنىبەك، كۇيىك.
اقباقتى، اقمەرگەن (تىنىبەك), اقمالاي (كۇيىك) اتالارىنا بولىنەدى. اقباقتى 9 اتاعا بولىنەدى. تىنىبەك 4 اتاعا بولىنەدى. كۇيىك 5 اتاعا بولىنەدى.
اقباقتى: قازەكە، ءداۋىت، تاز، سۇلتانقۇل، ەسەنقۇل، اقمالاي، كەنجەباي،داۋىتقالاي،قوجانقۇل. تىنىبەك: اتاناس، قاراقۇل، قارامبەت، جادىگەر.
كۇيىك: ەلتوق، داۋلەت، توقتاعۇل، بەسشال(ەدىگە), قالماتاي.
احمەت، قويلاۋ، ارقارشى، كۇيىك، جادىگەر، ەدىگە، داۋلەت، قالماتاي، توعىز توقتاعۇل.
قارا بي- كەرەي حانى قاراحان.
قويلاۋ- باتىس تۇرىك قاعاناتىنداعى بەس ارىس ەل دۋلۋدىڭ بەلدى تايپاسى.
احمەت- سەيداحمەت بەكبولاتۇلى، تايبۇعا (سەيتەك، سەيتەن) – 1583 – 1585 ج.ج. بولۋى مۇمكىن.
جادىگەر- ءسىبىر حانى تايبۇعا اۋلەتىنەن. تۇرعاق كەرەي[3].
ەدىگە- ماڭعىت بەكتەرى بولۋى مۇمكىن.
داۋلەت- ءسىبىر حانى تايبۇعا اۋلەتىنەن. تۇرعاق كەرەي[3].
قالماتاي- قالماق اتانعانتورعاۋىت تۇرعاق كەرەي بولۋى مۇمكىن.
توعىز توقتاعۇل- تورعاۋىت تۇرعاق كەرەي بولۋى مۇمكىن.
كۇيىك- باتىس تۇرىك قاعاناتىنداعى قويلاۋ ۇلىسىنىڭ باسشىسى كۇلگ چور بولۋى مۇمكىن.
قورتا كەلگەندە تاريىحتا ايتىلاتىن توعىز وعىز-توعىز تاتار-توعىز يتەلى-توعىز تورعاۋىت ەرتەدەن ساباقتاسىپ كەلە جاتقان قانداستىق-تۋىستىق جاقىندىعى بار ساياسي بىرلەستىك ، توعىز سانى دا قازاقتىڭ ەسكى سالتىنان ورىن تەپكەن قاسيەتتى سان.
پايدالانىلعان ادەبيەتتەر
- ب. جۇمابايۇلى “يتەلى شەجىرەسى”(5شى باسىلىم).
-
ياسين قۇمارۇلى: ەجەلگى تۇركى تايپالارىنداعى توتەمدىك اڭ – قۇستاردىڭ اڭىزدىق نەگىزدەرى
- تۇرعاق شەجىرەسى
- تۇرگەش-الاش ەگەمەن ەلى- تالاس وماربەكوۆ
- قازاقستان (قازاق ەلى) تاريحى: 4 كىتاپتان تۇراتىن وقۋلىق. قازاقستان اۋماعى ب.ز.ب. مىڭجىلدىقتاردان ءحىىى عاسىردىڭ باسىنا دەيىنگى داۋىرلەردە. 1-كىتاپ
- “كەرەيلەردىڭ XIV-XVII عاسىرداعى تاريحى”(الاش تاريحي زەرتتەۋ ورتالىعى. الماتى، 2014 جىل).
- «قازاق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ» باس رەداكتسياسى، «اتامۇرا» باسپاسى.https://kk.wikipedia.org/wiki/مايقى_بي
جۇماباي ءمادىبايۇلى
PhD دوكتورانت
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ
پىكىر قالدىرۋ