كوز قاراس تاريح قازاق شەجىرەسى

1933- جىلى قاشقار قالاسىندا قۇرىلعان شارقي تۇركىستان

kerey.kz

 |  Apr 24, 2020

شاماسى 1905- جىلى بەلگىلى ءبىر عىلمي ەڭبەكتە كورسەتىلگەن قىتاي كارتاسى. قىتايدا ول كەزدە مانجۋرلار بيلىك قۇرىپ جاتقان كەز. كارتادا شىڭجاڭ ولكەسىن “شىعىس تۇركىستان” جانە “جوڭعاريا” دەپ ەكى ءتۇرلى اكىمشىلىك اۋماققا ءبولىپ كورسەتكەن.

1933- جىلدىڭ قاراشا ايىندا قاشقار قالاسىندا قۇرىلعان شارقي تۇركىستان يسلام رەسپۋبيليكاسى ۇكىمەتىنىڭ ۇلتتىق ارمياسى. ۇكىمەت وتە قىسقا ۋاقىت ءومىر ءسۇردى.

سىرتقى سەبەپ: الپاۋىت كۇشتەردىڭ ايماقتاعى سىرتقى ساياساتى تۇراقسىز بولدى; جانجال كۇشتەر ىمىراعا كەلدى;

ىشكى سەبەپ: بىرىڭعاي ۇلتتىق تۇتاستىق بولمادى; ىشكى الاۋىزدىق كوپ بولدى;

جاناما سەبەپ: اسكەري قۋات ءالسىز; ۇلتتىق رۋحاني-ساياسي قۋات تومەن; يسلامدىق فاناتيزم باسىم;

اتالمىش ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ پرەزيدەنتى تۇركيا، انلگيا سياقتى ەلدەرگە ديپلوماتيالىق حات جولدادى; اۋعانىستان امىرلىگىنەن ساياسي جانە قورعانىس كومەگىن الدى. ىشكى ۇلتتىق ۆاليۋتا اينالىمعا سالىندى. كورشى ەلدەرمەن ۆيزالىق رەجيم ورنادى. تاۋەلسىز مەملەكەتكە ءتان قانداي نىشان مەن بەلگى بار سونىڭ ءبارى ورىندالىپ جاتتى، بىراق ۇكىمەت بىرەر اي عانا ءومىر ءسۇردى. 

1928- جىلدان باستاپ ولكە ورتالىعى ۇرىمجىدە ساياسي قان توگىستەر باستالدى. 1933- جىلعا دەيىن ساياسي تۇراقسىزدىق بەلەڭ الدى. قاشقارياداعى قىتاي، دۇڭعان اسكەري كۇشتەرى ولكە ورتالىعى ديحۋا ء(ۇرىمجى) مەن قۇمىلعا جەتتى. بىلايشا ايتقاندا ولكەنىڭ وڭتۇستىگى اسكەري قورعانىسسىز قالدى، بۇل ۋاقىتشا ۇكىمەتتى قاشقاردا جاريالاۋعا ىڭعايلى مۇمكىندىكتەر بەردى. بىراق قاشقاريادا ۇلتتىق ۇيىسۋ 20- عاسىردىڭ جاڭا تالاپتارىنا سايكەس كەلمەدى. ءبىرتۇتاس ۇلتتىق قوزعالىس، ۇلتتىق جاڭعىرۋ باياۋ ءجۇردى. ونىڭ ورنىندا ءدىني فاناتيزم مەن ءدىني ەسكىشىل كۇشتەر باسىم ەدى. ولار جالاڭ ءدىني ۇرانداردى تۋ ەتتى. ناتيجەدە ۋاقىتشا ۇكىمەت مۇسىلمان باۋىرلاس دۇڭعاندار جاعىنان تاس-تالقان كۇيرەدى.

ۇكىمەت كۇيرەۋ كەزەڭىنە اياق باستى، ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ تۇلعالارى ۇلتتىق تۇتاستىقتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ولكەنىڭ ساياسي تىزگىنىن ۇستاعان قىتاي گۋبەرناتورىمەن ىنتىماقتاسۋعا مۇددەلى بولدى. سونىمەن ەكىجاقتى قۇپيا كەلىسسوز ءجۇرىپ جاتتى. كەلىسسوز قىسقاشا مىناداي:

* قاشقاريادا بولەك پروۆينتسيا قۇرۋ;

* ۇيعىر پروۆينتسياسىن شىڭجاڭ ولكەسىنەن ءبولۋ;

* پروۆينتسيا ورتالىعى ەتىپ قاشقار قالاسىن بەكىتۋ;

* ۇيعىر پروۆيتسياسىنىڭ لەگيتيمىن قابىلداۋ ءۇشىن ماسكەۋدى ارا اعايىندىق كۋاعا شاقىرۋ;

* قاشقاريا پروۆينتسياسىنىڭ گۋبەرناتورى رەتىندە قوجانيادى بەكىتۋ;

تب

كەلىسسوزدەن سوڭ ماسكەۋ-شىڭجاڭ ولكەسى-قاشقاريا ۇشجاقتى كەلسىمگە قول قويدى. سونىمەن قاشقاريانىڭ التى ۇلكەن قالاسى شىڭجاڭ ولكەسىنەن ءبولىنىپ ۇلتتىق اۆتونوميالى رەسپۋبليكا بولۋدىڭ از-اق الدىندا تۇردى. ماسكەۋ دەلەگاتى بەكىتىلگەن قۇجاتتى قول قويىلعان كەلسىمشارتپەن بىرگە ماسكەۋگە اكەتۋدىڭ دايىندىعىن كورىپ جاتتى. قوجانياز قاشقاريانىڭ اكىمشىلىك شەكاراسىن ءبولۋ جۇمىسىن ۇيىمداستىرىپ جاتتى. شىڭجاڭ ولكەلىك ۋاقىتشا ۇكىمەتى سولتۇستىك شىڭجاڭدا جاپپاي ورىن العان قازاقتاردىڭ ساياسي تولقۋىن سابىرعا شاقىرۋمەن ابىگەر بولىپ جاتتى. ولكە قازاقتارىندا بىرقانشا ساياسي ماقسات بولدى، ولار:

* ات توبەلىندەي از توپ ولكەدەگى ۋاقىتشا ۇكىمەتپەن وتاسا المادى، بىراق ءبىرتۇتاس ۇلتتىق ساياسي رەۆوليۋتسيا دا جاساي المادى. سونىمەن قىتايداعى مۇسىلماندار ەليتاسىن جاعالاپ ولكە اۋماعىنان وتستاۆكاعا كەتتى;

* شارىپقان كوگەداي باستاعان زيالى ساياسي ۇجىم ولكەدە ورىن العان اۋقىمدى جىلدام باعامداي وتىرىپ ۇلتتىق اۆتونوميا جاريالاۋدى كوزدەدى. سونىڭ نەگىزىندە نان كينگە ەكى نۇسقا حات دايىندالدى. ماسكەۋ سارسۇمبە ارقىلى نان كينمەن كەلىستىرەتىنىن ايتتى;

تب

ارادا ءبىر-ەكى اي وتكەن سوڭ قاشقاريانى شىڭجاڭ ولكەسىنەن ءبولۋ جوسپارى دا، قازاقتاردىڭ جەكە اۆتونوميا بولۋ ماقساتتارى دا تاس-تالقان كۇل بولدى. الپاۋىت كۇشتەردىڭ ايماقتاعى سىرتقى ساياساتى كۇرد وزگەردى. قازاقتار دا، قاشقاريالىقتار دا ولكە ورتالىعى ۇرىمجىدە جاڭا كواليتسيالىق ۇكىمەت قۇرۋعا ءماجبۇر بولدى. بىراق، قاشقاريا مەن قازاقتىڭ ساياسي ليدەردەرى ولكە مەن ايماقتىڭ ساياسي تىزگىنىن وزدەرى الدى. سونىمەن بارلىق ساياسي كۇشتەر ۇرىمجىگە جينالدى. بۇل 1934-ءشى جىل ەدى.

قاشقارياداعى ۇكىمەت قۇلاعان سوڭ:

* ۇيعىرلاردىڭ ساياسي كۇشى السىرەدى، اسكەري سوققىنى قاتتى الدى، ەسەڭگىرەگەن ساياسي ەرىك-جىگەر 1944- جىلعى ۇلت-ازاتتىققا دايىندىقسىز تاپ كەلدى. ەگەر ساياسي ەرىك-جىگەرىن ءبىر ساتتە شىعارماي نەمەسە شىققان ساتتە جوعالتپاي ساقتاسا 1944- جىلعى ۇلت-ازاتتىق كۇرەس باسقاشا ءوربيتىن ەدى;

* ۇلتتىڭ ساياسي تۇلعالارى تاس-تالقان بولدى. ءبىرتۇتاس ۇلتتىق يدەيا، ءبىرتۇتاس ۇلتتىق قوزعالىس ورىن المادى. 1933- جىلعى ۇكىمەت اعزالارى جان-جاققا كەتتى. ءبىرى باعىندى، ءبىرى اۋعانستانعا استى، ءبىرى ينديا، كاشميرگە كەتتى. جانە ءبىرى ىشكى قىتايعا وتستاۆكاعا كەتسە، كەيبىرى جاپونياعا كومەك سۇراۋعا باردى.

Eldes Orda