1933- жылы Қашқар қаласында құрылған Шарқи Түркістан

1933- jılı Qaşqar qalasında qwrılğan Şarqi Türkistan

| Apr 24, 2020

94146862_1687224601441120_4077837900115345408_n

Şaması 1905- jılı belgili bir ğılmi eñbekte körsetilgen qıtay kartası. Qıtayda ol kezde manjurlar bilik qwrıp jatqan kez. Kartada Şıñjañ ölkesin “Şığıs Türkistan” jäne “Joñğariya” dep eki türli äkimşilik aumaqqa bölip körsetken.

1933- jıldıñ qaraşa ayında Qaşqar qalasında qwrılğan Şarqi Türkistan islam respubilikası ükimetiniñ wlttıq armiyası. Ükimet öte qısqa uaqıt ömir sürdi.

Sırtqı sebep: Alpauıt küşterdiñ aymaqtağı sırtqı sayasatı twraqsız boldı; Janjal küşter ımırağa keldi;

İşki sebep: Biriñğay wlttıq twtastıq bolmadı; İşki alauızdıq köp boldı;

Janama sebep: Äskeri quat älsiz; Wlttıq ruhani-sayasi quat tömen; Islamdıq fanatizm basım;

Atalmış uaqıtşa ükimettiñ prezidenti Türkiya, Anlgiya siyaqtı elderge diplomatiyalıq hat joldadı; Auğanıstan ämirliginen sayasi jäne qorğanıs kömegin aldı. İşki wlttıq valyuta aynalımğa salındı. Körşi eldermen vizalıq rejim ornadı. Täuelsiz memleketke tän qanday nışan men belgi bar sonıñ bäri orındalıp jattı, biraq ükimet birer ay ğana ömir sürdi.

1928- jıldan bastap ölke ortalığı Ürimjide sayasi qan tögister bastaldı. 1933- jılğa deyin sayasi twraqsızdıq beleñ aldı. Qaşqariyadağı qıtay, dwñğan äskeri küşteri ölke ortalığı Dihua (Ürimji) men Qwmılğa jetti. Bılayşa aytqanda ölkeniñ oñtüstigi äskeri qorğanıssız qaldı, bwl uaqıtşa ükimetti Qaşqarda jariyalauğa ıñğaylı mümkindikter berdi. Biraq Qaşqariyada wlttıq wyısu 20- ğasırdıñ jaña talaptarına säykes kelmedi. Birtwtas wlttıq qozğalıs, wlttıq jañğıru bayau jürdi. Onıñ ornında dini fanatizm men dini eskişil küşter basım edi. Olar jalañ dini wrandardı tu etti. Nätijede uaqıtşa ükimet mwsılman bauırlas Dwñğandar jağınan tas-talqan küyredi.

Ükimet küyreu kezeñine ayaq bastı, uaqıtşa ükimettiñ twlğaları wlttıq twtastıqtı saqtap qalu üşin ölkeniñ sayasi tizginin wstağan qıtay gubernatorımen ıntımaqtasuğa müddeli boldı. Sonımen ekijaqtı qwpiya kelissöz jürip jattı. Kelissöz qısqaşa mınaday:

* Qaşqariyada bölek provinciya qwru;

* Wyğır provinciyasın Şıñjañ ölkesinen bölu;

* Provinciya ortalığı etip Qaşqar qalasın bekitu;

* Wyğır proviciyasınıñ legitimin qabıldau üşin Mäskeudi ara ağayındıq kuäğa şaqıru;

* Qaşqariya provinciyasınıñ gubernatorı retinde Qojaniyadı bekitu;

Kelissözden soñ Mäskeu-Şıñjañ ölkesi-Qaşqariya üşjaqtı kelsimge qol qoydı. Sonımen Qaşqariyanıñ altı ülken qalası Şıñjañ ölkesinen bölinip wlttıq avtonomiyalı respublika boludıñ az-aq aldında twrdı. Mäskeu delegatı bekitilgen qwjattı qol qoyılğan kelsimşartpen birge Mäskeuge äketudiñ dayındığın körip jattı. Qojaniyaz Qaşqariyanıñ äkimşilik şekarasın bölu jwmısın wyımdastırıp jattı. Şıñjañ ölkelik uaqıtşa ükimeti soltüstik Şıñjañda jappay orın alğan Qazaqtardıñ sayasi tolquın sabırğa şaqırumen äbiger bolıp jattı. Ölke qazaqtarında birqanşa sayasi maqsat boldı, olar:

* At töbelindey az top ölkedegi uaqıtşa ükimetpen otasa almadı, biraq birtwtas wlttıq sayasi revolyuciya da jasay almadı. Sonımen qıtaydağı mwsılmandar elitasın jağalap ölke aumağınan otstavkağa ketti;

* Şäripqan Kögeday bastağan ziyalı sayasi wjım ölkede orın alğan auqımdı jıldam bağamday otırıp wlttıq avtonomiya jariyalaudı közdedi. Sonıñ negizinde Nan' Kinge eki nwsqa hat dayındaldı. Mäskeu Sarsümbe arqılı Nan' Kinmen kelistiretinin ayttı;

Arada bir-eki ay ötken soñ Qaşqariyanı şıñjañ ölkesinen bölu josparı da, Qazaqtardıñ jeke avtonomiya bolu maqsattarı da tas-talqan kül boldı. Alpauıt küşterdiñ aymaqtağı sırtqı sayasatı kürd özgerdi. Qazaqtar da, Qaşqariyalıqtar da ölke ortalığı Ürimjide jaña koaliciyalıq ükimet qwruğa mäjbür boldı. Biraq, Qaşqariya men Qazaqtıñ sayasi liderderi ölke men aymaqtıñ sayasi tizginin özderi aldı. Sonımen barlıq sayasi küşter Ürimjige jinaldı. Bwl 1934-şi jıl edi.

Qaşqariyadağı ükimet qwlağan soñ:

* Wyğırlardıñ sayasi küşi älsiredi, äskeri soqqını qattı aldı, eseñgiregen sayasi erik-jiger 1944- jılğı wlt-azattıqqa dayındıqsız tap keldi. Eger sayasi erik-jigerin bir sätte şığarmay nemese şıqqan sätte joğaltpay saqtasa 1944- jılğı wlt-azattıq küres basqaşa örbitin edi;

* Wlttıñ sayasi twlğaları tas-talqan boldı. Birtwtas wlttıq ideya, birtwtas wlttıq qozğalıs orın almadı. 1933- jılğı ükimet ağzaları jan-jaqqa ketti. Biri bağındı, biri Auğanstanğa astı, biri Indiya, Kaşmirge ketti. Jäne biri işki qıtayğa otstavkağa ketse, keybiri Japoniyağa kömek swrauğa bardı.

Eldes Orda

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi
«Mağınasız jwmıstan şarşadım»: qazirgi Konstituciyanıñ avtorı mälimdeme jasadı

kerey.kz

Qazirgi Ata zañnıñ avtorlarınıñ biri, akademik Maydan Süleymenov Konstituciya reformasın sınadı. Ol zañnıñ mätinin şağın bir top äldeqaşan jazıp qoyğanın, al komissiya jay ğana maqwldaytının aytadı. Onıñ sözinşe, ğalımdar men sarapşılardıñ wsınıstarı eskerilmeydi. Bwl turalı akademik Facebook-te jazdı: Keyingi kezde menen Konstituciyanı talqılap jatqanda, nege ünsiz qalğanımdı jii swrap jatır. Qısqa qayırsam: mağınasız jwmıstan şarşadım. Iä, men qazirgi Konstituciyanıñ avtorlarınıñ birimin. Talqılau kezinde eki mäsele üşin kürestim: Konstituciyalıq sottı saqtau jäne Parlamenttiñ ökilettigin şektemeu. Biraq ekeui de qabıldanbadı. Soğan qaramastan, men bwl Konstituciyadan wyalmaymın. Men Nazarbaev pen onıñ otbasınıñ jeke biligin nığaytuğa bağıttalğan keyingi tüzetulerden wyalamın. Nazarbaevtıñ kezinde-aq osı masqara tüzetulerdiñ barlığın taldap, Konstituciyanı jetildiru boyınşa birqatar wsınıstar engizu turalı