جاقىندا «ەگەمەن قازاقستان» (1 جەلتوقسان، 2022) گازەتىنە تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، اقىن-جازۋشى سۇراعان راحمەتۇلىنىڭ «موڭعولدى مويىنداتقان تۇرار» اتتى ماقالاسى جارىق كوردى. وسى جازبادا، تۇرار كومينترەن وكىلى رەتىندە موڭعولياعا بارىپ، تاعدىردىڭ قالاۋىمەن دۋگارقىزى دەنسماا (1906-1985) ەسىمدى ارۋمەن تانىسقانى جونىندە ايتىلادى. دەنسماا بولسا ترويتسكوساۆسك (حيااگتا حوت) قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. دەنسماانىڭ 12 جاسىندا اكەسى اقتار ينتەرۆەنتسياسى تاراپىنان اتىپ ولتىرىلگەن. سودان دا كۇرە (قازىرگى ۇلانباتىر) قالاسىنا كوشىپ كەلىپ، وسىندا ورىسشا ورتا ءبىلىم العان. 1923 جىلى 17 جاسىندا ماسكەۋدەگى كۋتۆ-قا (كوممۋنيستيچەسكي ۋنيۆەرسيتەت ترۋدياششيحسيا ۆوستوكا) وقۋعا اتتانادى. وسىناۋ جىلدارى موڭعوليانىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگى، حالىقتىق سەرۋەن باعى، قارجى مەكتەبى قاتارلى مەكەمەلەردە قىزمەت اتقارعان.

– قولداعى دەرەككە سۇيەنسەك، -دەيدى اۆتور. – موڭعول ارۋى ماسكەۋدەن كەلە جاتىپ جولاي كومينتەرن وكىلى تۇرار رىسقۇلوۆپەن تانىسادى. بۇل تانىستىق ماحابباتقا دا ۇلاسقان كورىنەدى. ءسويتىپ، 1925 جىلى دەنسماا بوسانىپ، مايا ەسىمدى قىز تابادى. بۇل قىز (مامىر) ايىندا تۋىپتى. ايتپەگەندە بۋددالىق سەنىمدەگى حالىق بۇنداي ەسىمدى قويۋى ەكىتالاي. جارىقتىق مايا 2002 جىلى دۇنيەدەن وتكەن ەكەن. (تاڭدانارلىق جاعداي تۇرار كەيىن ۆەرا دەرگاچەۆا اتتى ايەلىنەن 1929 جىلى تۋعان قىزىنا دا مايا دەپ ات قويعان ەكەن ب.ق)

تۇرار رىسقۇلوۆ 1925 جىلى موڭعولياداعى تاپسىرمالىق مەرزىمى اياقتالىپ، ماسكەۋگە ورالعان تۇستا، دەنسماا موڭعول ارمياسىنىڭ ەكىنشى ورىنباسارى، كورپۋس كومانديرى گونچيگين سامبۋ دەگەن وفيتسەرمەن تۇرمىس قۇرادى. بۇل كىسى دە 36 جاسىندا 1937 جىلى ناۋبەتكە ۇشىراپ، اتىلادى.

مايانىڭ شىنايى ءومىرىن بىلەتىندەر از. دەسە دە جوق ەمەس. سونىڭ ءبىرى – 1924 جىلى تۋعان قازاق ونەرىنىڭ مايتالمانى، موڭعوليانىڭ حالىق ءارتىسى قايجامال باقىشقىزى. قايجامال اپامىز 2020 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. كوزى تىرىسىندە ءاز-اپاعا جولىعىپ مايا تۋرالى اۋىزشا ايتقان ەستەلىگىن سۇراعان راحمەتۇلى جازىپ العان ەكەن.

– 1966-1975 جىلدارى ايماقتىق مدت-ىن باسقاردىم، – دەدى اپامىز. – ءالى ەسىمدە، 1968 جىلى ۇلانباتىردان ءبىر توپ ونەر مايتالماندارى باي-ولكەگە كەلدى. قوناقتاردى مايا ەسىمدى تۇلعاسى عاجاپ، سۇلۋ ايەل باستاپ ءجۇردى. دەلەگاتسيا قۇرامىندا اتاقتى وپەرا ءانشىسى، كەيىن ەڭبەك ەرى اتانعان تسەۆەگجاۆىن پۇرەۆدورج، جازۋشى-دراماتۋرگ چويجيلىن چيمەد بار ەدى. توپ باسشىسى مايا بىزگە ەرەكشە ىقىلاس تانىتتى. كادىمگى باعزى تۋىسقانداي ءبىز ءوزارا تەز ىشتەسىپ كەتتىك. قازاقى ءداستۇر بويىنشا قوناقتارعا قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىن سىيعا تارتىپ، قۇرمەت كورسەتتىك. مايا اجارلى ەدى جانە قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمىن كيگەندە قاتتى تولقىعانىن كوزىم كوردى. ءبىز ەكەۋمىز قاتارلاس، 43-44 جاس شاماسىندامىز. ءدال قوشتاساردا مايا مەنى قاسىنا شاقىرىپ الىپ، ءوزىنىڭ تۋعان اكەسى، تۋرار ەريسكۋلوۆ دەگەن قازاق بولۋى مۇمكىن ەكەنىن سىبىرلاپ ايتتى جانە ول كىسى تۋرالى بىلگىسى كەلەتىنىن مەڭزەپ ەدى. كوپ جىل بۇرىن اناسى ەكەۋى سويلەسسە كەرەك. كەزىندە ماسكەۋدە كومينتەرن قىزمەتكەرى بولعان گۋلسيم گارەەۆنا احمەتزيانوۆا دەگەن تاتار ايەلدىڭ ادىرەسىن تاۋىپ، وعان حات جازىپ رىسقۇلوۆ جايلى سۇراعان ەكەن. ول كىسىدەن جارتىمدى دەرەك، ءجوندى جاۋاپ تا بولماعان.

مايا سامبۋقىزى 1957 جىلى ۇلانباتىردا مۇعالىمدەر جوعارى وقۋ ورنىن موڭعول ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعى بويىنشا بىتىرەدى. جاستايىنان ونەرگە بەيىم ول موڭعوليا سازگەرلەر وداعىنا مۇشەلىككە ءوتىپ، وسى ۇيىمدا جاۋاپتى حاتشىلىق قىزمەتتە بولعان. ءبىرشاما پاتريوتتىق اندەردىڭ اۆتورى. ءبىر قىزىعى، مايانىڭ بايان-ولكەگە ساپارى كەزىندە قازاق تەاترىنىڭ ارتىستەرىمەن بىرگە تۇسكەن مىنا فوتوسى ت.سارانتۋياا دەگەن ىسكەر ايەلدە ساقتالىپتى (مايا دوڭگەلەك اق سىزىقپەن بەلگىلەندى).

ايتپاقشى، جوعارىداعى قايىنجامال باقىشقىزىنا سۇراعان راحمەتۇلى بارىپ جولىققاندا قاسىندا مەندە بىرگە بولعان ەدىم، – دەيدى ايماقتىق ءدىندارلار وداعىنىڭ باستىعى، كوپ جىل ولكە يمامى بولعان ازاتحان مۇقانۇلى: – قايىنجامال ماعان اتالاس اپايىم بولىپ كەلەدى، سەرىك دەگەن بالاسى قايتىس بولعانىن ەستىپ، سۇراعان ەكەۋىمىز كوڭىل ايتۋعا باردىق. قۇران وقىپ، دۇعا باعىشتادىق. داستارحان ۇستىندە اپاي، جوعارىداعى اڭگىمەنى ايتتى. سۇراعان جازىپ الدى. بىراق ءوز باسىم ۇلانباتىردا تۇراردىڭ قىزى تۇراتىن جايلى بۇدان الدەقايدا كوپ بۇرىن دانيال دىكەيۇلى دەگەن اقساقالدان ەستىگەن ەدىم. بۇل كىسى 1916 جىلى تۋعان، جاس كەزىنەن ەل كەزىپ، اندا-مۇندا كوپ جۇرگەن ادام ەدى جارىقتىق. ءتىپتى 1939 جىلعى حالقىن-گول سوعىسىنا قاتىسقان ارداگەر. داكەڭ ءومىرىنىڭ سوڭىندا الماتى قالاسىنا كوشىپ، كەلىپ 97 جاسىندا قايتىس بولدى…