بايباتىرۇلى ىقىم.
kerey.kz
بايباتىرۇلى ىقىم الماتى وبلىسى ( 1940-جىلعا دەيىن شۇبارتاۋ الماتى وبلىسىنا قاراعان) شۇبارتاۋ اۋدانى، قوساعاش اۋىلىندا 1876 -جىلى قوي تولدەگەن ۋاقىتتا اۋقاتتى وتباسىندا دۇنيەگە كەلەدى. جاستايىنان ءوزىنىڭ پىسىقتىعى مەن اكەسى بايباتىردىڭ قولداۋىمەن شۇبارتاۋ وڭىرىنە تانىمال ناقىسقوجادان ارابشا، كەيىننەن لاتىنشا وقىپ حات تانيدى. كوپتەگەن شىعىستىڭ حيسسا- جىرلارىن وقىپ جاتقا ايتاتىن. ءوزىنىڭ پاراساتى مەن بىلىمدىلىگىنىڭ ارقاسى شىعار ول سەمەي وبلىسى، شۇبارتاۋ اۋدانى، مادەنيەت اۋىلدىق وكرۋگى، باقاناس وزەنىنىڭ بويىنا (اقۇشكەل اتالعان) 1923-جىلى تويعارين بەيسەنبايمەن بىرىگىپ، العاشقى مەكتەپ سالدىرادى. ىنتاسى بار اۋىل بالالارىن تاشكەنتككە اپارىپ وقۋ ورىندارىنا ورنالاستىرادى. سولاردىڭ ءبىرى – يبراەۆ كارىمدى تاشكەنتكە اپارىپ ساگۋ-ءدىڭ (سرەدنەازياتسكي گوسۋدارستۆەنىي ۋنيۆەرسيتەت) مەديتسينا فاكۋلتەتىنە تۇسىرەدى. اۋىل تۇرعىندارىنا قامقورلىق كورسەتىپ، ەڭبەككە تارتىپ، وتىرىقشىلىق ومىرگە بەيىمدەۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. ەگىستىك جەرلەردى سۋعارۋ ءۇشىن باقاناس وزەنىنەن توعان تارتىپ تارى ەككىزەدى. 1931-جىلعى ناۋرىزدا بولعان شۇبارتاۋ كوتەرىلىسىنە قاتىسادى. بۇل شارۋالار كوتەرىلىسىنە 600-گە جۋىق ادام قاتىسقان. توتاليتارلىق جۇيە قىسپاعىنا قارسى بولعان وسى ءىرى كوتەرىلىس جويقىن كۇشپەن باسىلادى. ىقىم بايباتىرۇلى شۇبارتاۋ اۋدانىنداعى بولعان كوتەرىلىسكە قاتىسقانى ءۇشىن «بانديتتىك باس كوتەرۋلەرگە قاتىستى» دەگەن ايىپپەن تۇتقىندالىپ 5-جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. تۇرمەدەن قاشىپ شىعىپ، قۋعىندالعان تۋىستارىمەن بىرگە شاۋەشەككە قونىستانىپ باس ساۋعالايدى. شىڭجاڭعا اۋعان حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ءبولىسىپ، زايسان مەن نارىنقول اراسىنداعى شەكارا بەكەتتەرىنەن وتكىزۋگە ات سالىسادى. سويتىپ، 1932-1933 جىلدارى سوۆەت وكىمەتىنەن قاشىپ قىتاي جەرىنە وتكەن قازاقتاردى جۇمىسقا ورنالاستىرىپ، تۇرمىس جاعدايلارىن كوتەرۋ ءۇشىن اش-جالاڭاشتارعا بارىنشا ايانباي كومەك جاساپ، قامقورلىق كورسەتەدى.
XX-عاسىردىڭ باسىندا شاۋەشەك قالاسى ۇلت-ازاتتىق يدەيالاردىڭ وشاعىنا اينالادى. وعان تۇرتكى 1918-جىلى كوكتەمدە الاش قايراتكەرلەرى ءاليحان بوكەيحانوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ، رايىمجان مارسەكوۆتەر شاۋەشەك قالاسىنا بارىپ از ۇلتتارمەن كىشى قۇرىلتاي وتكىزىپ قايتقان بولاتىن. ونداعى الاش ارىستارىنىڭ نەگىزگى ماقساتى شىعىس تۇركىستانداعى قازاقتارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ، سول جاقتاعى ەل اراسىنا «الاش قوزعالىسى» يدەياسىن تاراتۋ ەدى. كەيىن 20-30 جىلدارى باستارىنا ەكى تالاي كۇن تۋعاندا الاش قايراتكەرلەرى رايىمجان مارسەكوۆ، ىبىرايىم جايناقوۆ، زيات شاكىرىمۇلى، تۇرسىن مۇستافين سياقتى وكىلدەرى قىتاي اسىپ، شىڭجاڭعا بارىپ، ازاتتىق-اعارتۋ باعىتتاعى «الاش قوزعالاسىنىڭ يدەياسىنىڭ ورىستەۋىنە قاجىرلى ەڭبەك ەتەدى. ولار ەڭ الدىمەن اعارتۋشىلىق ۇرانىن تۋ ەتىپ، حالىقتىڭ كوزىن اشۋعا كۇش سالادى. ءار ايماقتا مەكتەپتەر اشىپ، «قازاق ۇيىمى» اتالاتىن مادەنيەت ورتالىقتارىن قۇرادى. بۇل ۇيىمنىڭ نەگىزگى قىزمەتى – قازىرگى شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانى ايماعىنداعى قازاق-قىرعىزداردىڭ اراسىندا اعارتۋ جۇمىسىنا باعىتتالعان بولاتىن. سول كەزدە ىقىم بايباتىرۇلى ءوزى دە، تۋىستارى دا قۋعىنداىققا ۇشىراپ، سولارمەن بىرگە باس ساۋعالاپ، شاۋەشەككە قونىس اۋدارادى. ىقىم بايباتىرۇلى شاۋەشەككە كەلگەن بەتتە «قازاق ۇيىمىنا» مۇشەلىككە كىرەدى. بۇل ۇيىمعا مۇشە بولا ءجۇرىپ، رايىمجان مارسەكوۆ، تۇرسىن مۇستافيندەرمەن تانىسىپ، سولارمەن قارىم-قاتىناستا بولادى. شاۋەشەك قالاسىندا تۇرسىن مۇستافينمەن بىرگە مەكتەپتە بالالارعا ساباق بەرەدى. 1935-جىلى تاعدىردىڭ جازۋىمەن شۇبارتاۋعا قايتىپ كەلەدى. 1937-جىلى 29-شىلدەدە نكۆد-ءنىڭ قىزمەتكەرلەرى ۇستاپ اكەتەدى. 1937-جىلدىڭ 17-ءششى قازانىندا «حالىق جاۋى، ۇلتشىل» – دەگەن ايىپ تاعىلىپ، 1937-جىلدىڭ 14-قاراشاسىندا اتىلادى. ( شقو، پوليتسيا دەپارتامەنتى، اقپاراتتاندىرۋ جانە بايلانىس باسقارماسىنىڭ ارنايى مەملەكەتتىك مۇراعاتى، №3135-ءىس)
پىكىر قالدىرۋ