نكۆد اتقان قازاقتىڭ قايسار قىزى
kerey.kz
ستاليندىك رەپرەسسيا جىلدارىندا الاش قايراتكەرلەرىمەن بىرگە اتىلعان قازاقتىڭ قايسار قىزى شاحزادا شونانوۆا اتىلعان قازاقتىڭ ءۇش قىزىنىڭ ءبىرى. نكۆد جەندەتتەرىن شاحزادانىڭ شىققان تەگى شوشىتتى، سوندىقتان ايۋاندىقپەن ابدەن ازاپتاپ بولعاسىن اتىپ تاستادى. سونىمەن شاحزادا شونانوۆا كىم ؟
شاحزادا ارونقىزى شونانوۆا-قاراتاەۆا 1903 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسى سىرىم (جىمپيتى) اۋدانىندا دۇنيەگە كەلدى. اكەسى ارون قاراتاەۆ، الاش قايراتكەرى، رەسەي دۋماسىنا دەپۋتات بولىپ سايلانعان باقىتجان قاراتاەۆتىڭ ءىنىسى. شاحزادانىڭ ءوزى شىڭعىسحاننىى تىكەلەي ۇرپاعى ەدى. شاحزادانىڭ تەگى بىلاي: شىڭعىسحان-جوشىحان-توقاي تەمىر-ءوز تەمىر-ءوز تەمىر حوجا باداقۇل ۇعىلان-ورىسحان-قۇيىرشىق حان-باراق حان-جانىبەك حان-وسىك سۇلتان-قاراتاي سۇلتان-ءبيسالى-داۋلەتجان-ارون-شاحزادا.
شاحزادانىڭ اناسىنىڭ دا تەگى مىقتى، بوكەي ورداسىنىڭ حانى جاڭگىردىڭ نەمەرەسى حۇسني-جامال نۇرالىحانوۆا. قازاقتان شىققان تۇڭعىش جوعارى ءبىلىمدى مۇعاليما 1894 جىلى بوكەي ورداسىندا قازاق قىزدارىنا ارنالعان العاشقى مەكتەپ اشتى، بۇل مەكتەپتى الما ورازباەۆا، رازيا مەڭدىشەۆا، ءامينا مامەتوۆا (مانشۇكتىڭ اناسى) ءبىتىردى.
1917 جىلى بولشەۆيكتەر بيلىك باسىنا كەلگەندە شاحزادا 14 جاستا ەدى، 1920 جىلى تاشكەنت قالاسىنداعى ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى، الايدا تەگى حان تۇقىمى بولعاسىن وقۋدان شىعارىپ جىبەرەدى. ساۋاتتى بولعاسىن ورال گۋبەرنياسى اتقارۋ كوميتەتىندە ءىس-جۇرگىزۋشى بولىپ قىزمەتكە تۇرادى. وسى ورال گۋبكومىندا پارتيا قىزمەتكەرى بولىپ ىستەيتىن، جوعارى ءبىلىمدى زاڭگەر ىدىرىس مۇستانباەۆقا 1922 جىل تۇرمىسقا شىعادى. سول كەزدە پارتيا مەن كەڭەس قىزمەتىندە جۇرگەندەر اراسىنان تاپ جاۋلارىن انىقتاۋ جۇرگەندە، ىدىرىستىڭ ايەلى حان تۇقىمى ەكەنى بەلگىلى بولىپ، پارتيالىق سوگىس بەرىن قىزمەتىن ورىنبور قالاسىنا اۋىستىرادى، امالسىز 1928 جىلى اجىراسىپ كەتەدى. قاراپ وتىرساڭىزدار ستاليندىك رەپرەسسيادان بۇرىن، 20 جىلداردىڭ وزىندە ءا.بوكەيحانوۆ، م.دۋلاتوۆ، م.جۇماباەۆ، ا.بايتۇرسىنوۆ، ج.ايماۋىتوۆتارمەن قاتار العاشقى قۋدالاۋعا ۇشىراعان شاحزادا امالسىز سول كەزدەگى استانامىز قىزىلوردا قالاسىنا كەلەدى.
قىزىلوردادا حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىندا جاي قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە، بەلگىلى الاش قايراتكەرى، ورىنبور قالاسىنداعى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىن بىتىرگەن،بەلگى عالىم تەلجان شونانوۆپەن تانىسىپ، عاشىق بولىپ ون جاس ايىرماشىلىعىنا قاراماي تۇرمىسقا شىعادى. نە دەگەن جۇرەكتىلىك، ول كەزدە الاش قايراتكەرلەرى قۋدالاۋعا ۇشىراپ جاتقاندا، شاحزادا وعان تۇرمىسقا شىعادى، قانشا قىسىم كورسە دە تەگىنەن باس تارتپايدى جانە اكەسى ولگەسىن اناسى حۇسني-جامالدى قولىنا الادى. الماتىعا استانا كوشىپ كەلگەسىن، وسىنداعى مەدينستيتۋتقا وقۋعا تۇسەدى، وسى كەزدە نكۆد-ءنىڭ قىراعى قىرعيلارى تاعى دا شاحزادا شونانوۆاعا «كۇيەۋىنىڭ فاميلياسىنا ءوتىپ العاسىن ءبىزدى ۇمىتىپ كەتتى دەپ ويلاپ ءجۇرسىڭ بە؟» تاعى دا تەگىنەن باس تارت دەگەندە باس تارتپاعاسىن، مەدينستيتۋتان شىعارىپ جىبەرىپ، سول كەزدە بايكال وڭىرىندە سۇزەك ەپيدەمياسى بۇرىق ەتكەن سپاسسك قالاسىنا جىبەرەدى. سول جاقتان ءتىرى كەلمەيدى دەپ ويلاسا كەرەك، بىراق شاحزادا ەپيدەميامەن كۇرەستە جانكەشتى جۇمىس اتقارۋعا بەلسەنە ارالاسىپ، ءوزى دە امان قالادى، ىندەت باسىلعان سوڭ، سپاسسك قالا اكىمشىلىگى ش.شونانوۆاعا جاقسى مىنەزدەمە جازىپ، مەدينستيتۋتقا تاپسىر دەيدى. باسقاشا جاعدايدا مەدينستيتۋت ستۋدەنتىن وقۋعا قابىلدار ەدى، «حالىق جاۋىنىڭ» قىزى بولعاسىن ولار ۇركىپ قابىلداماي قويادى.
سول كەزدە حالىق اعارتۋ ناركومى تەمىربەك جۇرگەنوۆ شاحزاداعا مەكتەپكە دەيىنگى جانە نەگىزگى مەكتەپ وقۋلىقتارىن شىعاراتىن ءبولىمدى سەنىپ تاپسىرادى. شاحزادا مەكتەپ وقۋلىقتارىن شىعارۋدى قولعا الىپ قىرۋار جۇمىس ىستەيدى، قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانىن قىسقارۋدان امان الىپ قالادى. الايدا، قىر سوڭىنان قالماي جۇرگەن نكۆد تاعى دا ارالاسىپ، جاۋدىڭ قىزى رەتىندە شاحزادانى جۇمىستان شىعارتىپ جىبەرىپ، ەش جەرگە جۇمىسقا الانباسىن دەگەن نۇسقاۋ بەرەدى، ءتىپتى مەكتەپكە مۇعالىم بولىپ تا جۇمىسقا المايدى. وسى كەزدە كۇيەۋى تەلجانمەن اقىلداسىپ، ءتۇبى ديپلوم كەرەك بولىپ قالار دەپ، قازگۋ-ءدىڭ بيولوگيا فاكۋلتەتىندە ءۇشىنشى رەت وقۋعا تۇسەدى. الايدا، كوپ ۇزاماي بولشەۆيكتەردىڭ: «تاپ جاۋلارىنا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ تۋرالى» قاۋلىسى شىققاسىن، تاعى دا وقۋدان اۆتوماتتى تۇردە شىعىپ قالادى.
سوسىن، قانىن سورعالاتىپ 1937 جىل كەلدى، قازگۋ-ءدىڭ عيماراتىنداعى ءورت بولعان كەزدە، ونى ۇيىمداستىرعان دەپ، ناركوم ت.جۇرگەنوۆ باستاعان قازاق زيالى قاۋىمى تۇتقىندالدى، ىشىندە بەلگىلى عالىمدار قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ پەن تەلجان شونانوۆتا بولدى. 1937 جىلى تەلجان شونانوۆ تۇتقاندالعان سوڭ، ارتىنشا الماتىداعى كراسين كوشەسى № 51 ۇيگە نكۆد-ءنىڭ «قارا قۇزعىن» اتانىپ كەتكەن جەڭىل ەمكا ماشيناسى كەلىپ شاحزيدانى تۇتقىنداپ الىپ كەتتى. تەرگەۋ سول كۇنى باستالدى، «ت.جۇرگەنوۆ استىرتىن ديۆەرسيالىق توپتى باسقاردى، سونىڭ تاپسىرماسىمەن قازگۋ-ءدىڭ عيماراتى ورتەلگەنىڭ راستايمىن» دەپ قول قوي دەپ سول كەزدەن باستاپ قىسپاققا الدى، قورقىتۋدان ەشنارسە شىعارا الماعاسىن ادام جانى تۇرشىگەرلىك ازاپتاۋ باستالدى، ونىڭ بارلىعىن مويىماي كوتەردى. بىردە ت.جۇرگەنوۆ پەن ش.شونانوۆانى بەتتەستىرەدى. سول كەزدە شاحزادانىڭ ازاپتاۋدان ساۋ-تامتىعى قالماعان بەتىن كورىپ تەمىربەكتى ۇرىپ سوعۋدان قۇلاعىنىڭ دابىل پەردەسى جارىلىپ كەتكەندىكتەن جانۇشىرا ايقايلاپ: «اينالايىن قارىنداسىم شاحزادا، مەن بۇل جەردەن ەندى شىعا المايمىن، بار كىنانى ماعان اۋدار، ايتقاندارىنا قول قويا بەر، رۇقسات بەردىم، سەن ءالى جاسسىڭ امان قالۋعا ءتيىسسىڭ» دەگەندە شاحزادا: «اعا ول نە دەگەنىڭىز، مەن سىزگە قالاي جالا جابامىن» دەيدى، ونى تەمىربەك ەستىدى مە ول جاعى بەلگىسىز.
1937 جىلدىڭ اقپانىندا ت.جۇرەگەنوۆ، ق.جۇبانوۆ، ت،شونانوۆ ت. ب. اتقان سوڭ، ارتىنشا جالعان قۇجاتقا قول قويدىرا الماعان شاحزادا شونانوۆانى 9 ناۋرىزدا اتىپ تاستايدى. كەيىن ۇكىمدى ورىنداعان سوڭ، ولاردىڭ دەنەسىن وتىزىنشى جىلدارى اشتىقتان قاڭىراپ قالعان اۋىل شەتىندەگى شۇڭقىرعا اپارىپ كومەتىنى انىقتالدى. كۋاگەرلەردىڭ ايتۋىنشا سول كۇنى اتىلعانداردىڭ مۇردەلەرىن شۇڭقىرعا تاستاپ جاتقاندا، بىرەۋى قاشا جونەلگەن، ونى سولداتتاردىڭ بىرەۋى اتىپ تاستايدى دا، شۇڭقىرعا سۇيرەپ اكەلىپ تاستاعاندا ول ايەل ەدى دەيدى. سول كۇنى اتىلعان جالعىز ايەل شاحزادا شونانوۆا ەدى. «سودان كەيىن اتىلعانداردى ماشيناعا تيەر كەزدە سىڭىرلەرىن قيىپ تاستايتىن بولدى» -دەپ بۇرىنعى جەندەت ءسوزىن اياقتاعان كورىنەدى. وسىلايشا قازاقتىڭ تەكتى ءارى قايسار قىزى وتىز ءتورت جاسىندا اتىلىپ كەتتى.
تەلجان مەن شاحزادا ۇستالىپ كەتكەن سوڭ بىرگە تۇراتىن اناسى حۇسني-جامال نۇرالىحانوۆا دالادا قالدى، سەبەبى «حالىق جاۋلارى» تۇتقىندالعان سوڭ، وتباسى مۇشەلەرى ۇيىنەن كۇشتەپ شىعارىلاتىن. كەزىندە استراحان گۋبەرناتورىمەن ايتىسىپ ءجۇرىپ، قازاق قىزدارى ءۇشىن العاشقى مەكتەپ اشقان، «قازاق» گازەتىنىڭ شىعارۋ ءۇشىن قارجىلاندىرعان جاڭگىر حان نەمەرەسى حۇسني-جامال قايىرشى بولىپ ءجۇرىپ، 1945 جىلى الماتى كوشەلەرىندە اشتىقتان قۇلاپ قايتىس بولىپ كەتتى، بىرگە تۋعان تۋىستارى بولدى، بىراق كومەكتەسسە وزدەرى دە «حالىق جاۋى» اتانىپ يتجەككەنگە ايدالىپ كەتەتىنىڭ بىلگەندىكتەن كومەكتەسە المادى…زامان سولاي بولدى عوي…
سۇگىرەتتە: قىلمىستىق كودەكستىڭ اتاقتى 58 بابى بويىنشا ش.شونانوۆاعا قوزعالعان نكۆد-ءنىڭ № 06007 ىسىنە تىركەلگەن سوڭعى فوتوسى.
باقىتجان ابدۋل-تۇمەنباي تاريحشى.
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
پىكىر قالدىرۋ