NKVD atqan QAZAQTIÑ QAYSAR QIZI
kerey.kz
Stalindik repressiya jıldarında Alaş qayratkerlerimen birge atılğan qazaqtıñ qaysar qızı Şahzada Şonanova atılğan qazaqtıñ üş qızınıñ biri. NKVD jendetterin Şahzadanıñ şıqqan tegi şoşıttı, sondıqtan ayuandıqpen äbden azaptap bolğasın atıp tastadı. Sonımen Şahzada Şonanova kim ?
Şahzada Aronqızı Şonanova-Qarataeva 1903 jılı Batıs Qazaqstan oblısı Sırım (Jımpitı) audanında düniege keldi. Äkesi Aron Qarataev, alaş qayratkeri, Resey Dumasına deputat bolıp saylanğan Baqıtjan Qarataevtıñ inisi. Şahzadanıñ özi Şıñğıshannıi tikeley wrpağı edi. Şahzadanıñ tegi bılay: Şıñğıshan-Joşıhan-Toqay Temir-Öz Temir-Öz Temir hoja Badaqwl wğılan-Orıshan-Qwyırşıq han-Baraq han-Jänibek han-Ösik swltan-Qaratay swltan-Bisäli-Däuletjan-Aron-Şahzada.
Şahzadanıñ anasınıñ da tegi mıqtı, Bökey ordasınıñ hanı Jäñgirdiñ nemeresi Hwsni-Jamal Nwralıhanova. Qazaqtan şıqqan twñğış joğarı bilimdi mwğalima 1894 jılı Bökey ordasında qazaq qızdarına arnalğan alğaşqı mektep aştı, bwl mektepti Alma Orazbaeva, Raziya Meñdişeva, Ämina Mämetova (Mänşüktiñ anası) bitirdi.
1917 jılı bol'şevikter bilik basına kelgende Şahzada 14 jasta edi, 1920 jılı Taşkent qalasındağı Orta Aziya universitetiniñ medicina fakul'tetine oquğa tüsedi, alayda tegi han twqımı bolğasın oqudan şığarıp jiberedi. Sauattı bolğasın Oral guberniyası atqaru komitetinde is-jürgizuşi bolıp qızmetke twradı. Osı Oral gubkomında partiya qızmetkeri bolıp isteytin, joğarı bilimdi zañger Idırıs Mwstanbaevqa 1922 jıl twrmısqa şığadı. Sol kezde partiya men keñes qızmetinde jürgender arasınan tap jauların anıqtau jürgende, Idırıstıñ äyeli han twqımı ekeni belgili bolıp, partiyalıq sögis berin qızmetin Orınbor qalasına auıstıradı, amalsız 1928 jılı ajırasıp ketedi. Qarap otırsañızdar stalindik repressiyadan bwrın, 20 jıldardıñ özinde Ä.Bökeyhanov, M.Dulatov, M.Jwmabaev, A.Baytwrsınov, J.Aymauıtovtarmen qatar alğaşqı qudalauğa wşırağan Şahzada amalsız sol kezdegi astanamız Qızılorda qalasına keledi.
Qızılordada Halıq ağartu komissariatında jay qızmet istep jürgende, belgili alaş qayratkeri, Orınbor qalasındağı mwğalimder institutın bitirgen,belgi ğalım Teljan Şonanovpen tanısıp, ğaşıq bolıp on jas ayırmaşılığına qaramay twrmısqa şığadı. Ne degen jürektilik, ol kezde alaş qayratkerleri qudalauğa wşırap jatqanda, Şahzada oğan twrmısqa şığadı, qanşa qısım körse de teginen bas tartpaydı jäne äkesi ölgesin anası Hwsni-Jamaldı qolına aladı. Almatığa astana köşip kelgesin, osındağı medinstitutqa oquğa tüsedi, osı kezde NKVD-niñ qırağı qırğiları tağı da Şahzada Şonanovağa «küyeuiniñ familiyasına ötip alğasın bizdi wmıtıp ketti dep oylap jürsiñ be?» tağı da teginen bas tart degende bas tartpağasın, medinstitutan şığarıp jiberip, sol kezde Baykal öñirinde süzek epidemiyası bwrıq etken Spassk qalasına jiberedi. Sol jaqtan tiri kelmeydi dep oylasa kerek, biraq Şahzada epidemiyamen küreste jankeşti jwmıs atqaruğa belsene aralasıp, özi de aman qaladı, indet basılğan soñ, Spassk qala äkimşiligi Ş.Şonanovağa jaqsı minezdeme jazıp, medinstitutqa tapsır deydi. Basqaşa jağdayda medinstitut studentin oquğa qabıldar edi, «halıq jauınıñ» qızı bolğasın olar ürkip qabıldamay qoyadı.
Sol kezde Halıq Ağartu narkomı Temirbek Jürgenov Şahzadağa mektepke deyingi jäne negizgi mektep oqulıqtarın şığaratın bölimdi senip tapsıradı. Şahzada mektep oqulıqtarın şığarudı qolğa alıp qıruar jwmıs isteydi, qazaq mektepteriniñ sanın qısqarudan aman alıp qaladı. Alayda, qır soñınan qalmay jürgen NKVD tağı da aralasıp, jaudıñ qızı retinde Şahzadanı jwmıstan şığartıp jiberip, eş jerge jwmısqa alanbasın degen nwsqau beredi, tipti mektepke mwğalim bolıp ta jwmısqa almaydı. Osı kezde küyeui Teljanmen aqıldasıp, tübi diplom kerek bolıp qalar dep, QazGU-diñ biologiya fakul'tetinde üşinşi ret oquğa tüsedi. Alayda, köp wzamay bol'şevikterdiñ: «Tap jaularına qarsı küresti küşeytu turalı» Qaulısı şıqqasın, tağı da oqudan avtomattı türde şığıp qaladı.
Sosın, qanın sorğalatıp 1937 jıl keldi, QazGU-diñ ğimaratındağı ört bolğan kezde, onı wyımdastırğan dep, narkom T.Jürgenov bastağan qazaq ziyalı qauımı twtqındaldı, işinde belgili ğalımdar Qwdaybergen Jwbanov pen Teljan Şonanovta boldı. 1937 jılı Teljan Şonanov twtqandalğan soñ, artınşa Almatıdağı Krasin köşesi № 51 üyge NKVD-niñ «qara qwzğın» atanıp ketken jeñil emka maşinası kelip Şahzidanı twtqındap alıp ketti. Tergeu sol küni bastaldı, «T.Jürgenov astırtın diversiyalıq toptı basqardı, sonıñ tapsırmasımen QazGU-diñ ğimaratı örtelgeniñ rastaymın» dep qol qoy dep sol kezden bastap qıspaqqa aldı, qorqıtudan eşnärse şığara almağasın adam janı türşigerlik azaptau bastaldı, onıñ barlığın moyımay köterdi. Birde T.Jürgenov pen Ş.Şonanovanı bettestiredi. Sol kezde Şahzadanıñ azaptaudan sau-tamtığı qalmağan betin körip Temirbekti wrıp soğudan qwlağınıñ dabıl perdesi jarılıp ketkendikten janwşıra ayqaylap: «Aynalayın qarındasım Şahzada, men bwl jerden endi şığa almaymın, bar kinäni mağan audar, aytqandarına qol qoya ber, rwqsat berdim, sen äli jassıñ aman qaluğa tiissiñ» degende Şahzada: «Ağa ol ne degeniñiz, men sizge qalay jala jabamın» deydi, onı Temirbek estidi me ol jağı belgisiz.
1937 jıldıñ aqpanında T.Jüregenov, Q.Jwbanov, T,Şonanov t. b. atqan soñ, artınşa jalğan qwjatqa qol qoydıra almağan Şahzada Şonanovanı 9 naurızda atıp tastaydı. Keyin ükimdi orındağan soñ, olardıñ denesin otızınşı jıldarı aştıqtan qañırap qalğan auıl şetindegi şwñqırğa aparıp kömetini anıqtaldı. Kuägerlerdiñ aytuınşa sol küni atılğandardıñ mürdelerin şwñqırğa tastap jatqanda, bireui qaşa jönelgen, onı soldattardıñ bireui atıp tastaydı da, şwñqırğa süyrep äkelip tastağanda ol äyel edi deydi. Sol küni atılğan jalğız äyel Şahzada Şonanova edi. «Sodan keyin atılğandardı maşinağa tier kezde siñirlerin qiıp tastaytın boldı» -dep bwrınğı jendet sözin ayaqtağan körinedi. Osılayşa qazaqtıñ tekti äri qaysar qızı otız tört jasında atılıp ketti.
Teljan men Şahzada wstalıp ketken soñ birge twratın anası Hwsni-Jamal Nwralıhanova dalada qaldı, sebebi «halıq jauları» twtqındalğan soñ, otbası müşeleri üyinen küştep şığarılatın. Kezinde Astrahan gubernatorımen aytısıp jürip, qazaq qızdarı üşin alğaşqı mektep aşqan, «Qazaq» gazetiniñ şığaru üşin qarjılandırğan Jäñgir han nemeresi Hwsni-Jamal qayırşı bolıp jürip, 1945 jılı Almatı köşelerinde aştıqtan qwlap qaytıs bolıp ketti, birge tuğan tuıstarı boldı, biraq kömektesse özderi de «halıq jauı» atanıp itjekkenge aydalıp ketetiniñ bilgendikten kömektese almadı…zaman solay boldı ğoy…
Sügirette: Qılmıstıq Kodekstiñ ataqtı 58 babı boyınşa Ş.Şonanovağa qozğalğan NKVD-niñ № 06007 isine tirkelgen soñğı fotosı.
Baqıtjan Abdul-Tümenbay tarihşı.
Qazaqstan Jurnalister Odağınıñ müşesi
Pikir qaldıru