الاش زيالىلارىنىڭ ۇرىمشىدەن قايتىپ كەلە جاتقاندا
kerey.kz
بولعان وقيعا ىزىمەن
بولعان وقيعانىڭ ىزىمەن…
الاش جۇرتىنىڭ ءبىر ەمەس، بىرنەشە سەزى ءوتىپ، ءاليحاننىڭ كولچاكتان بەتى قايتىپ، “ەندى قايتىپ تاۋەلسىز ەل بولامىز” دەپ جۇرگەن كەز ەدى.
سەمي الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ورداسى ەدى. سەمەيدە جۇرگەن احمەت بايتۇرسىنوۆ باستاعان ءبىر توپ الاشورداشىلار قىتاي شەكاراسىنداعى ءۇرىمشى قالاسىنا بارىپ، ونداعى قازاق جۇرتىنىڭ حال جاعدايىن ءبىلىپ قايتۋعا جولعا شىققوان. ول كەزدە ءۇرىمشىنىڭ كوبى قازاق ەدى ۇيلەرى نەگىزىنەن سازدان قۇيىلعان. ورتا ازيانىڭ كوپ قالالارىن ەسكە سالعانداي. ءبىراز ۇلكەن كىسىلەر مەن جاستار احاڭنىڭ توتە الىپبيىمەن كىتاپ گازەت وقيدى. ەكەن. احاڭدى بۇرىن كورگەن ادامدار دا كەزدەستى. دەگەنمەن، احاڭ ءۇرىمشى قازاقتارىنىڭ تاەلسىز اۆتونوميا قۇرۋ تۋرالى ويلارى دا جوقتىعىن بايقاعان.
سونىمەنگ، ءۇرىمشى قازاعىنىڭ جانە قىتايعا جاقىن باسقا ۇلتتاردىڭ باستى تۇرمىسى ساۋداعا بايلانىستى ەكەنىن بايقاعان الاش زيالىلارى ەلگە، سەمەيگە قايتا جولعا شىققان. ۇرىمشىدەن كەلە جاتقان ون شاقتى اتتىنىفڭ الاكولدىڭ ارعى بەتىنە شىققانى سول ەدى، الدىندا دۋلىعا كيگەن ەر ادامى بار، ىلعا اقبوز ون ەكى اتقا مىنگەن التىن زەرلى اقجاۋلىقتى جاس كەلىنشەكتەر جورعالاتىپ وتىرىپ، جولاۋشىلاردىڭ الدىن وراپ توقتاي قالدى.ۇزىن ەتەكتى جەلبىرشەكتى اق كويلەكتى كەلىنشەكتەر اقۋدىڭ كوگىلدىرىندەي سارى دالاعا ەرەكشە ءوڭ بىتىرگەندەي ەدى. كەلىنشەكتەردىڭ الدىندا كەلە جاتقان دۋلىعالى ەر ادام اتىنان سەكىرىپ ءتۇسىپ، تىزەرلەپ ( جولااۋشىلاردىڭ ۇلكەنى احمەت بايتۇرسىنوۆ ەكەنىن سەزگەن بولۋى كەرەك) بايتۇرسىنوۆتىڭ الدىندا بار جولاۋشىلارعا ارناپ، سالەم بەردى.”اۋ اسىل اعالار! ءبىزدىڭ ەل سىزدەردى سىرتارىڭىزدان جاقسى بىلەدى. باسشىمىز شوبان بي سىزدەردىڭ ۇرىمشىدەن كەلە جاتقاندارىڭىزدان دا جاقسى حاباردار.. ءبىز سوناۋ بايقال كولىنىڭ بەر جاعىنداعى ماڭقاراعاي دەگەن التاي جەرىنەن قىتايعا قاراي كوشىپ بارا جاتقان ەل ەدىك.تۋعان جەرىمىزدە شىعىسقا لاعىپ بارا جاتقان كولساك اسكەرى ەلدىڭ جارىمىن قىرىپ، جىلقىمىزدى ايداپ اكەتتى.. ءبىز كەزىندە التى الاشقا ەسىمى ايگىلى بولعان اقتۇيىن ءبيدىڭ ۇرپاعىەدىك. سول اقتۇيىن ءبميدىڭ ۇرپاعى شوبان بي سوناۋ قىردىڭ استىندا ون ەكى كيىز ءۇي تىگىپ، “سىزدەرگە ارناپ قوناقاسى اسى بەرەم” دەپ كۇتىپ وتىر” دەدى دە، دۋلىعالى جىگىت اتىنا قارعىپ ءمىندى. جولاۋشىلار كۇتپەگەن جاعداي. ءبارى “نە ىستەيمىز” دەگەندەي، اراسىنداعى ۇلكەنى احمەت بايتۇرسىنوۆقا قارادى. بايتۇرسىنوۆ قانا ەمەس، باسقالارى دا الىس جولدان شارشاپ كەلە جاتقان. بايتۇرسىنوۆ سوسى دۋلىعالى جىگىتكە ” اۋىلىڭ باستا” دەگەندەي يەگىن قاقتى. اق بوز اتقا مىنگەن ونەكى اق جاۋلىقتى كەلىنشەكتەر قورشاعان الاش زيالىلارى شوبان ءبيدىڭ اۋىلىنا بەتتەدى. رسىندا، الاكولدەن ءبىر قىر اسقاندا جاسىل جايلاۋعا تىگىلگەن اق جۇمىرتقاداي اپپاق ون ەكى كيىز ۇيلەر جولاۋشىلارعا جۇماقتىڭ قالاشىعىنداي بوپ كورىندى.دۋلىعالى جىگىت قوناقتاردى ورتاداعى ون ەكى قاناتتى ءسانى كەلىسكەن اق بوز ۇيگە ءتۇسىردى.
ءاپ ساتتە قوناقتاردىڭ الدىنا شىلتەرلى ۇلكەن اق داستاحان جايىلىپ، ون شاقتى كەلىنشەك ماسىمەن ءجۇرىپ، التىن زەرلى ۇلكەن توستاعانمەن قوناقتارعى قىمىز تاراتا باستادى. ابدەن ساپىرىلىپ ، ءدامدى قىمىزدىڭ ءيىسى مۇرىن جارعانداي ءۇي ىشىنە تاراي باستادى. قاشاننان قىمىزقۇمار قوناقتاردىڭ كوبى ءبىر توستاعان قىمىزدى ءبىر ىشكەندە اق، توستاعاندى توڭكەىپ تاستادى. احاڭ ءداامدى قىمىزدان ەرەكشە تامسانىپ، اسىقپاي، ءۇزىپ ،ءۇزىپ ءىشىپ وتىردى. ءبىر كەزدە اق داستارحان جيىلىپ، ون قوناققا ون قوناققا ارناپ ون قوي سويىلعان ەكەن، ون قويدىڭ بۋى بۇرقىراعان ەتى ون تاباققا سالىنىپ، ون قوناقتىڭ الدىنا جەكە تاباقپەن قويىلدى . ءبىر باس كۇمىس تارەلكەگە سالىنىپ ءار قوناقتىڭ سىباعاسى رەتىندە الدارىن قويىلدى. بۇرىن ءىر قازاق بەلىنە كىسە بايلاپ، ءوز پىشاقتارىن الىپ جۇرەتىن. . قواق بولىپ وتىرقىن كىسىلەر ونداي سالتتى ۇمىتقان. سوندىقتان ون تاباق ەتتى ون اۋىلدىڭ جىگىتتەرى تۋرادى. قوناقاسى بەرەر الدىندى اۋىلدىڭ يەسى شوبان بي ۇيگە كىرىپ، احاڭنىڭ جانىنا وتىرىپ، اماندىق ساۋلىق سۇراسقان. شوبان بي الاش قايراتكەرلەرىن سىرتىنان بىلەتىنىن، الاش يدەياسىنىڭ قۇپتاۋشىسى، قولداۋشىسى ەكنىن دە ايتىپ وتكەن.قوناقاسى قوناقتاردىڭ كوڭىلىنەن شىققانداي، جىلى اڭگىمەلەرمەن جالعاستى ءىزىل قالجىڭدار دا ايتىلدى. شوبان بي قوناقتارىنا ريزا پەيىلىن تانىتىپ وتىردى. قوناقاسى اياقتالعاننان كەيىن قوناقتار ايا جازباقشى بولعانىن سەزگەندەي شوبان بي قوناقتاردى دالاعا شاقىردى. قوناقتار دالاعا شىقسا، اۋىلدىڭ الدىنا جيىرما شاقتى اتتى بالالار جينالعان. شوبان بي سوندا قوناقتارعا قاراپ، “سىدەرگە ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قىزىعىن كورسەتپەك ويمەن، ءبىر جارىم ساعاتقا سوزىلاتىن ات بايگەسىن ۇيىمداستىرعالى وتىرمىز. بايگەگە قاتىساتىن اتتار وزىموسىرگەن اسىل تۇقىمداس جىلقىلار. بۇل جولعى جارىس ءبىر جارىم ساعاتتاي ۋاقىتتا اياقتالىپ قالادى، مارەگە دەيىن 25 شاقىرىم.” دەدى شوبان بي. ءا، دەگەنشە شوبان ءبيدىڭ قامشى كوتەرۋىمەن باستالىپ تا كەتكەن. الاقانداي جايلاۋدى جيىرما شاقتى جۇيرىك تۇلپارلاردىڭ شاڭى بۇرقىراتىپ بارا جاتتى. ءبىر جارىم ساعاتتاي ۋاقىت وتكەندە ۇزىن قۇلاقتى قاراكۇرەڭ قالعاندارىنان 5000 مەتردەي قارا ءۇزىپ، مارەگە جەتتى. بايگەدەن وزىپ كەلگەن بالاعا شوبان بي التىن اقشا سىيلادى. بايگەنىڭ قوناقتار ءۇشىن ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانىن ەسكەرىپ، احاڭ ەرتەدە شەبەر زەرگەرگە ارنايى جاساتقان كۇماسپەن ويۋلانعان قۇندى باكىسىن بايگەدە جەڭىسكە جەتكەن بالاعا سىيعا تارتتى.
(جالعاسى بار)
بايگەدەن كەيىن، قوناقتار ۇيگە كىردى. تاعىدا ۇلكەن اق داستاحان جايىلىپ، 20 ليترلىك سار ساماۋرىنمەن ءشاي كەلدى. اق فارفور كەسەگە قۇيىلا باستاعاننان ءۇندى ءشايىنىڭ جۇپار ءيىسى كيىز ءۇيدىڭ ءىشىن شارلاپ كەتتى. ەسىك الدىندا وسى اۋىلدىڭ كۇيشىسى مەن جىرشىسى وتىر ەكەن، ەكۋىنىڭ ءبىرى كۇي ورىنداپ، جىرشى ;
“تۋعان جەردەن كوشىپ كەتتىك قايران،التاي،
قازاقتىڭ كەڭ جەرىنە سيماي، سيماي… جىر باستاپ، “قوناق كادەسى” دەپ دومبىراسىن قوناقتاردىڭ بىرىنە ۇسىندى. دومبىرانى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ الىپ:
“ۇستاز بولدىم التايدا ، شىقتى اتاعىم،
شاكىرتىم بار مىڭداعان ماقتاناتىن،
“ويان قازاق” ولەڭىمدى جاتتاپ الىپ،
ەل الدىندا شىرقاتىپ، ماقتاناتىن” دەپ ءبىر توقتاسا، احاڭدا ولەڭ دەسە، قومداناتىن.
ول دا دومبىرانى قولىنا الىپ:
“التاي دەسە، ەسىمە تۇسەدى اقكول،
باتىرلاردان كەندە ەمەس ەد مەن مەن تۋعان جەر.
شاقشاق باتىر، شوشاق باتىر تۋ كوتەرگەن،
ساعىنىشىم باسىلمايدى اۋ،اققۇم، اقكول….! دەپ ءبىر جىرلاپ، سوسىن شوبان بيگە قاراپ:
“شوكە، ءوزىڭىز ايتقانداي قازاق جەرى كەڭ. التايمەن تاۋسىلمايدى قازاق جەرى. قازاق جەرى سوناۋ استارحانعا دەيىن سوزىلىپ جاتىر سول كاسپي تەڭىزى ماڭىن مەكندەگەن ەلدەن قۇرمانعازى اتتى كۇيشى شىققان، سونىڭ “سارىارقا اتتى كۇيىن ورىنداپ بەرەيىن دەپ، احاڭ دومبىرانىڭ شەگىڭ ءبىر قاعىپ الادىد دا كۇيدى اڭقىتا جونەلەدى. كۇيدىڭ جۇرتقا اسەر ەتكەنى سونداي، ەسىكتىڭ الدىندا، كيىز ءۇيدىڭ سىرتىندا تىڭداپ تۇرعان جۇرتتىڭ سالماعى ون ەكى قانات كيىز ءۇيدى قۇلاتىپ جىبەرە جازدادى.. شوبان بي جۇرتتى تىنىشتاندىرىپ، احمەت بايتۇرسىنوۆقا قاراپ; بۇل ءبىر مەن اڭساعان تاماشا كەزدەسۋ بولدى. ءبىراز اڭگىمە ايتىلىپ، رۋحاني جاقىنداسىپ قالدىق. دەدى . ال، ەندى ءشاي ءىشىلىپ، ءان كۇيىمىز اياقتالعانمەن، ءبىزدىڭ نەگىزگى قوناقاسىمىز ءالى بىتكەن جوق، سىزدەردىڭ قۇرمەتتەرىڭىزگە تاي سويىلعان، قازىر الدارىڭىزعا سول تايدىڭ ەتى تارتىلادى دەدى. اق داستارحان جيىلىپ، كوك داستاحان جايىلىپ، ۇلكەن ۇلكەن بىرنەشە اعاش تاباققا سالىنعان تاي ەتى اكەلىندى. تايدىڭ باسىن شوبان بي وسى داستاحاننىڭ ۇلكەنى دە، ەلدىڭ ۇلكەنى دە ءسىزسىز “دەپ احاڭنىڭ الدىنا قويدى. احاڭ باستان ءدام تاتىپ، شوبان بيگە قاراپ:
“شوكە،، جاڭا سوزحىنەن بايقاعان شىعارسىز، جاستابولسا، ەل باستاپ كەلە جاتقان مىرجاقىپ دۋلاتوۆ ىنىڭىزگە وسى باستى ۇستاتام” دەدى. قويدىڭ ەتىن جەپ، ءشاي ىشكەن قوناقتار ءدامدى بولعاسىن با، ونى دا ورتالاپ تاستادى.
قوناقتاردىڭ ەرتەرەك جولعا شىقساق” دەگەن دەرىن مانادان ۇعىپ وتىرعان شوبان بي قوناقتاردىڭ جولعا شىعۋىنا رۇقسات بەردى. قوناقتار جينالىپ دالاعا شىققاندا، ەسىك الدىندا ۇستىنە اسەم ەر سالىنعان كەرىلىپ ءبىر سۇلۋ كەرقۇلا ات تۇر ەكەن. جۇگەنىن ماناعى دۋلىعالى جىگىت ۇستاپ تۇر ەكەن. شوبان بي احمەت بايتۇرسىنوۆقا بۇرىلىپ، “الدارىڭىزدا ءالى ءبىراز جول بار. ءسىز سەمەيگە شارشاماي جەتسىن دەپ، مىنا كەرقۇلا جورعانى سىزگە سىيعا تارىپ وتىرمىن.ءوز اتىڭىزدى قوسارلاپ الىڭىز، ۇيرەنىسكەنشە كەرەك بولىپ قالار. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تۋىستاي بوپ كەتتىك. بىزدە الىس جەرگە كوشىپ بارا جاتقان ەلمىز. سىرتتاي بولسادا بىزگە تىلەكتەس بولىپ ءجۇرىڭىز.بارشاڭىزعا امندىق ساۋلىق تىلەيمىن. اماندىقپەن كەزدەسۋگە جازسىن، اللا! جولدارىڭىىز بولسىن دەپ،قوشتاسامىز دەدى شوبان بي. .
كۇن ساسكەدەن اسىپ، ەڭكەيگەن كەزى. جولاۋشىلار اۋىلدان الىستاعان سايىن، قارايعان سۇلبەلەرى عان كورىنىپ كۇننىڭ قىزىل شۇعىلاسىنا ءسىڭىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى.
جۇمات انەسۇلى، اقىن جازۋشى، تاريحشى
جۇمات انەسۇلى، اقىن، جازۋشى
بولعان وقيعانىڭ ىزىمەن…
الاش زيالىلارىنىڭ ۇرىمشىدەن قايتىپ كەلە جاتقاندا
№№№№№№№№№№№№№
الاش جۇرتىنىڭ ءبىر ەمەس، بىرنەشە سەزى ءوتىپ، ءاليحاننىڭ كولچاكتان بەتى قايتىپ، “ەندى قايتىپ تاۋەلسىز ەل بولامىز” دەپ جۇرگەن كەز ەدى.
سەمي الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ورداسى ەدى. سەمەيدە جۇرگەن احمەت بايتۇرسىنوۆ باستاعان ءبىر توپ الاشورداشىلار قىتاي شەكاراسىنداعى ءۇرىمشى قالاسىنا بارىپ، ونداعى قازاق جۇرتىنىڭ حال جاعدايىن ءبىلىپ قايتۋعا جولعا شىققوان. ول كەزدە ءۇرىمشىنىڭ كوبى قازاق ەدى ۇيلەرى نەگىزىنەن سازدان قۇيىلعان. ورتا ازيانىڭ كوپ قالالارىن ەسكە سالعانداي. ءبىراز ۇلكەن كىسىلەر مەن جاستار احاڭنىڭ توتە الىپبيىمەن كىتاپ گازەت وقيدى. ەكەن. احاڭدى بۇرىن كورگەن ادامدار دا كەزدەستى. دەگەنمەن، احاڭ ءۇرىمشى قازاقتارىنىڭ تاەلسىز اۆتونوميا قۇرۋ تۋرالى ويلارى دا جوقتىعىن بايقاعان.
سونىمەنگ، ءۇرىمشى قازاعىنىڭ جانە قىتايعا جاقىن باسقا ۇلتتاردىڭ باستى تۇرمىسى ساۋداعا بايلانىستى ەكەنىن بايقاعان الاش زيالىلارى ەلگە، سەمەيگە قايتا جولعا شىققان. ۇرىمشىدەن كەلە جاتقان ون شاقتى اتتىنىفڭ الاكولدىڭ ارعى بەتىنە شىققانى سول ەدى، الدىندا دۋلىعا كيگەن ەر ادامى بار، ىلعا اقبوز ون ەكى اتقا مىنگەن التىن زەرلى اقجاۋلىقتى جاس كەلىنشەكتەر جورعالاتىپ وتىرىپ، جولاۋشىلاردىڭ الدىن وراپ توقتاي قالدى.ۇزىن ەتەكتى جەلبىرشەكتى اق كويلەكتى كەلىنشەكتەر اقۋدىڭ كوگىلدىرىندەي سارى دالاعا ەرەكشە ءوڭ بىتىرگەندەي ەدى. كەلىنشەكتەردىڭ الدىندا كەلە جاتقان دۋلىعالى ەر ادام اتىنان سەكىرىپ ءتۇسىپ، تىزەرلەپ ( جولااۋشىلاردىڭ ۇلكەنى احمەت بايتۇرسىنوۆ ەكەنىن سەزگەن بولۋى كەرەك) بايتۇرسىنوۆتىڭ الدىندا بار جولاۋشىلارعا ارناپ، سالەم بەردى.”اۋ اسىل اعالار! ءبىزدىڭ ەل سىزدەردى سىرتارىڭىزدان جاقسى بىلەدى. باسشىمىز شوبان بي سىزدەردىڭ ۇرىمشىدەن كەلە جاتقاندارىڭىزدان دا جاقسى حاباردار.. ءبىز سوناۋ بايقال كولىنىڭ بەر جاعىنداعى ماڭقاراعاي دەگەن التاي جەرىنەن قىتايعا قاراي كوشىپ بارا جاتقان ەل ەدىك.تۋعان جەرىمىزدە شىعىسقا لاعىپ بارا جاتقان كولساك اسكەرى ەلدىڭ جارىمىن قىرىپ، جىلقىمىزدى ايداپ اكەتتى.. ءبىز كەزىندە التى الاشقا ەسىمى ايگىلى بولعان اقتۇيىن ءبيدىڭ ۇرپاعىەدىك. سول اقتۇيىن ءبميدىڭ ۇرپاعى شوبان بي سوناۋ قىردىڭ استىندا ون ەكى كيىز ءۇي تىگىپ، “سىزدەرگە ارناپ قوناقاسى اسى بەرەم” دەپ كۇتىپ وتىر” دەدى دە، دۋلىعالى جىگىت اتىنا قارعىپ ءمىندى. جولاۋشىلار كۇتپەگەن جاعداي. ءبارى “نە ىستەيمىز” دەگەندەي، اراسىنداعى ۇلكەنى احمەت بايتۇرسىنوۆقا قارادى. بايتۇرسىنوۆ قانا ەمەس، باسقالارى دا الىس جولدان شارشاپ كەلە جاتقان. بايتۇرسىنوۆ سوسى دۋلىعالى جىگىتكە ” اۋىلىڭ باستا” دەگەندەي يەگىن قاقتى. اق بوز اتقا مىنگەن ونەكى اق جاۋلىقتى كەلىنشەكتەر قورشاعان الاش زيالىلارى شوبان ءبيدىڭ اۋىلىنا بەتتەدى. رسىندا، الاكولدەن ءبىر قىر اسقاندا جاسىل جايلاۋعا تىگىلگەن اق جۇمىرتقاداي اپپاق ون ەكى كيىز ۇيلەر جولاۋشىلارعا جۇماقتىڭ قالاشىعىنداي بوپ كورىندى.دۋلىعالى جىگىت قوناقتاردى ورتاداعى ون ەكى قاناتتى ءسانى كەلىسكەن اق بوز ۇيگە ءتۇسىردى.
ءاپ ساتتە قوناقتاردىڭ الدىنا شىلتەرلى ۇلكەن اق داستاحان جايىلىپ، ون شاقتى كەلىنشەك ماسىمەن ءجۇرىپ، التىن زەرلى ۇلكەن توستاعانمەن قوناقتارعى قىمىز تاراتا باستادى. ابدەن ساپىرىلىپ ، ءدامدى قىمىزدىڭ ءيىسى مۇرىن جارعانداي ءۇي ىشىنە تاراي باستادى. قاشاننان قىمىزقۇمار قوناقتاردىڭ كوبى ءبىر توستاعان قىمىزدى ءبىر ىشكەندە اق، توستاعاندى توڭكەىپ تاستادى. احاڭ ءداامدى قىمىزدان ەرەكشە تامسانىپ، اسىقپاي، ءۇزىپ ،ءۇزىپ ءىشىپ وتىردى. ءبىر كەزدە اق داستارحان جيىلىپ، ون قوناققا ون قوناققا ارناپ ون قوي سويىلعان ەكەن، ون قويدىڭ بۋى بۇرقىراعان ەتى ون تاباققا سالىنىپ، ون قوناقتىڭ الدىنا جەكە تاباقپەن قويىلدى . ءبىر باس كۇمىس تارەلكەگە سالىنىپ ءار قوناقتىڭ سىباعاسى رەتىندە الدارىن قويىلدى. بۇرىن ءىر قازاق بەلىنە كىسە بايلاپ، ءوز پىشاقتارىن الىپ جۇرەتىن. . قواق بولىپ وتىرقىن كىسىلەر ونداي سالتتى ۇمىتقان. سوندىقتان ون تاباق ەتتى ون اۋىلدىڭ جىگىتتەرى تۋرادى. قوناقاسى بەرەر الدىندى اۋىلدىڭ يەسى شوبان بي ۇيگە كىرىپ، احاڭنىڭ جانىنا وتىرىپ، اماندىق ساۋلىق سۇراسقان. شوبان بي الاش قايراتكەرلەرىن سىرتىنان بىلەتىنىن، الاش يدەياسىنىڭ قۇپتاۋشىسى، قولداۋشىسى ەكنىن دە ايتىپ وتكەن.قوناقاسى قوناقتاردىڭ كوڭىلىنەن شىققانداي، جىلى اڭگىمەلەرمەن جالعاستى ءىزىل قالجىڭدار دا ايتىلدى. شوبان بي قوناقتارىنا ريزا پەيىلىن تانىتىپ وتىردى. قوناقاسى اياقتالعاننان كەيىن قوناقتار ايا جازباقشى بولعانىن سەزگەندەي شوبان بي قوناقتاردى دالاعا شاقىردى. قوناقتار دالاعا شىقسا، اۋىلدىڭ الدىنا جيىرما شاقتى اتتى بالالار جينالعان. شوبان بي سوندا قوناقتارعا قاراپ، “سىدەرگە ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قىزىعىن كورسەتپەك ويمەن، ءبىر جارىم ساعاتقا سوزىلاتىن ات بايگەسىن ۇيىمداستىرعالى وتىرمىز. بايگەگە قاتىساتىن اتتار وزىموسىرگەن اسىل تۇقىمداس جىلقىلار. بۇل جولعى جارىس ءبىر جارىم ساعاتتاي ۋاقىتتا اياقتالىپ قالادى، مارەگە دەيىن 25 شاقىرىم.” دەدى شوبان بي. ءا، دەگەنشە شوبان ءبيدىڭ قامشى كوتەرۋىمەن باستالىپ تا كەتكەن. الاقانداي جايلاۋدى جيىرما شاقتى جۇيرىك تۇلپارلاردىڭ شاڭى بۇرقىراتىپ بارا جاتتى. ءبىر جارىم ساعاتتاي ۋاقىت وتكەندە ۇزىن قۇلاقتى قاراكۇرەڭ قالعاندارىنان 5000 مەتردەي قارا ءۇزىپ، مارەگە جەتتى. بايگەدەن وزىپ كەلگەن بالاعا شوبان بي التىن اقشا سىيلادى. بايگەنىڭ قوناقتار ءۇشىن ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانىن ەسكەرىپ، احاڭ ەرتەدە شەبەر زەرگەرگە ارنايى جاساتقان كۇماسپەن ويۋلانعان قۇندى باكىسىن بايگەدە جەڭىسكە جەتكەن بالاعا سىيعا تارتتى.
(جالعاسى بار)
بايگەدەن كەيىن، قوناقتار ۇيگە كىردى. تاعىدا ۇلكەن اق داستاحان جايىلىپ، 20 ليترلىك سار ساماۋرىنمەن ءشاي كەلدى. اق فارفور كەسەگە قۇيىلا باستاعاننان ءۇندى ءشايىنىڭ جۇپار ءيىسى كيىز ءۇيدىڭ ءىشىن شارلاپ كەتتى. ەسىك الدىندا وسى اۋىلدىڭ كۇيشىسى مەن جىرشىسى وتىر ەكەن، ەكۋىنىڭ ءبىرى كۇي ورىنداپ، جىرشى ;
“تۋعان جەردەن كوشىپ كەتتىك قايران،التاي،
قازاقتىڭ كەڭ جەرىنە سيماي، سيماي… جىر باستاپ، “قوناق كادەسى” دەپ دومبىراسىن قوناقتاردىڭ بىرىنە ۇسىندى. دومبىرانى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ الىپ:
“ۇستاز بولدىم التايدا ، شىقتى اتاعىم،
شاكىرتىم بار مىڭداعان ماقتاناتىن،
“ويان قازاق” ولەڭىمدى جاتتاپ الىپ،
ەل الدىندا شىرقاتىپ، ماقتاناتىن” دەپ ءبىر توقتاسا، احاڭدا ولەڭ دەسە، قومداناتىن.
ول دا دومبىرانى قولىنا الىپ:
“التاي دەسە، ەسىمە تۇسەدى اقكول،
باتىرلاردان كەندە ەمەس ەد مەن مەن تۋعان جەر.
شاقشاق باتىر، شوشاق باتىر تۋ كوتەرگەن،
ساعىنىشىم باسىلمايدى اۋ،اققۇم، اقكول….! دەپ ءبىر جىرلاپ، سوسىن شوبان بيگە قاراپ:
“شوكە، ءوزىڭىز ايتقانداي قازاق جەرى كەڭ. التايمەن تاۋسىلمايدى قازاق جەرى. قازاق جەرى سوناۋ استارحانعا دەيىن سوزىلىپ جاتىر سول كاسپي تەڭىزى ماڭىن مەكندەگەن ەلدەن قۇرمانعازى اتتى كۇيشى شىققان، سونىڭ “سارىارقا اتتى كۇيىن ورىنداپ بەرەيىن دەپ، احاڭ دومبىرانىڭ شەگىڭ ءبىر قاعىپ الادىد دا كۇيدى اڭقىتا جونەلەدى. كۇيدىڭ جۇرتقا اسەر ەتكەنى سونداي، ەسىكتىڭ الدىندا، كيىز ءۇيدىڭ سىرتىندا تىڭداپ تۇرعان جۇرتتىڭ سالماعى ون ەكى قانات كيىز ءۇيدى قۇلاتىپ جىبەرە جازدادى.. شوبان بي جۇرتتى تىنىشتاندىرىپ، احمەت بايتۇرسىنوۆقا قاراپ; بۇل ءبىر مەن اڭساعان تاماشا كەزدەسۋ بولدى. ءبىراز اڭگىمە ايتىلىپ، رۋحاني جاقىنداسىپ قالدىق. دەدى . ال، ەندى ءشاي ءىشىلىپ، ءان كۇيىمىز اياقتالعانمەن، ءبىزدىڭ نەگىزگى قوناقاسىمىز ءالى بىتكەن جوق، سىزدەردىڭ قۇرمەتتەرىڭىزگە تاي سويىلعان، قازىر الدارىڭىزعا سول تايدىڭ ەتى تارتىلادى دەدى. اق داستارحان جيىلىپ، كوك داستاحان جايىلىپ، ۇلكەن ۇلكەن بىرنەشە اعاش تاباققا سالىنعان تاي ەتى اكەلىندى. تايدىڭ باسىن شوبان بي وسى داستاحاننىڭ ۇلكەنى دە، ەلدىڭ ۇلكەنى دە ءسىزسىز “دەپ احاڭنىڭ الدىنا قويدى. احاڭ باستان ءدام تاتىپ، شوبان بيگە قاراپ:
“شوكە،، جاڭا سوزحىنەن بايقاعان شىعارسىز، جاستابولسا، ەل باستاپ كەلە جاتقان مىرجاقىپ دۋلاتوۆ ىنىڭىزگە وسى باستى ۇستاتام” دەدى. قويدىڭ ەتىن جەپ، ءشاي ىشكەن قوناقتار ءدامدى بولعاسىن با، ونى دا ورتالاپ تاستادى.
قوناقتاردىڭ ەرتەرەك جولعا شىقساق” دەگەن دەرىن مانادان ۇعىپ وتىرعان شوبان بي قوناقتاردىڭ جولعا شىعۋىنا رۇقسات بەردى. قوناقتار جينالىپ دالاعا شىققاندا، ەسىك الدىندا ۇستىنە اسەم ەر سالىنعان كەرىلىپ ءبىر سۇلۋ كەرقۇلا ات تۇر ەكەن. جۇگەنىن ماناعى دۋلىعالى جىگىت ۇستاپ تۇر ەكەن. شوبان بي احمەت بايتۇرسىنوۆقا بۇرىلىپ، “الدارىڭىزدا ءالى ءبىراز جول بار. ءسىز سەمەيگە شارشاماي جەتسىن دەپ، مىنا كەرقۇلا جورعانى سىزگە سىيعا تارىپ وتىرمىن.ءوز اتىڭىزدى قوسارلاپ الىڭىز، ۇيرەنىسكەنشە كەرەك بولىپ قالار. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تۋىستاي بوپ كەتتىك. بىزدە الىس جەرگە كوشىپ بارا جاتقان ەلمىز. سىرتتاي بولسادا بىزگە تىلەكتەس بولىپ ءجۇرىڭىز.بارشاڭىزعا امندىق ساۋلىق تىلەيمىن. اماندىقپەن كەزدەسۋگە جازسىن، اللا! جولدارىڭىىز بولسىن دەپ،قوشتاسامىز دەدى شوبان بي. .
كۇن ساسكەدەن اسىپ، ەڭكەيگەن كەزى. جولاۋشىلار اۋىلدان الىستاعان سايىن، قارايعان سۇلبەلەرى عان كورىنىپ كۇننىڭ قىزىل شۇعىلاسىنا ءسىڭىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى.
جۇمات انەسۇلى، اقىن جازۋشى، تاريحشى
جۇمات انەسۇلى، اقىن، جازۋشى
بولعان وقيعانىڭ ىزىمەن…
الاش زيالىلارىنىڭ ۇرىمشىدەن قايتىپ كەلە جاتقاندا
№№№№№№№№№№№№№
الاش جۇرتىنىڭ ءبىر ەمەس، بىرنەشە سەزى ءوتىپ، ءاليحاننىڭ كولچاكتان بەتى قايتىپ، “ەندى قايتىپ تاۋەلسىز ەل بولامىز” دەپ جۇرگەن كەز ەدى.
سەمي الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ورداسى ەدى. سەمەيدە جۇرگەن احمەت بايتۇرسىنوۆ باستاعان ءبىر توپ الاشورداشىلار قىتاي شەكاراسىنداعى ءۇرىمشى قالاسىنا بارىپ، ونداعى قازاق جۇرتىنىڭ حال جاعدايىن ءبىلىپ قايتۋعا جولعا شىققوان. ول كەزدە ءۇرىمشىنىڭ كوبى قازاق ەدى ۇيلەرى نەگىزىنەن سازدان قۇيىلعان. ورتا ازيانىڭ كوپ قالالارىن ەسكە سالعانداي. ءبىراز ۇلكەن كىسىلەر مەن جاستار احاڭنىڭ توتە الىپبيىمەن كىتاپ گازەت وقيدى. ەكەن. احاڭدى بۇرىن كورگەن ادامدار دا كەزدەستى. دەگەنمەن، احاڭ ءۇرىمشى قازاقتارىنىڭ تاەلسىز اۆتونوميا قۇرۋ تۋرالى ويلارى دا جوقتىعىن بايقاعان.
سونىمەنگ، ءۇرىمشى قازاعىنىڭ جانە قىتايعا جاقىن باسقا ۇلتتاردىڭ باستى تۇرمىسى ساۋداعا بايلانىستى ەكەنىن بايقاعان الاش زيالىلارى ەلگە، سەمەيگە قايتا جولعا شىققان. ۇرىمشىدەن كەلە جاتقان ون شاقتى اتتىنىفڭ الاكولدىڭ ارعى بەتىنە شىققانى سول ەدى، الدىندا دۋلىعا كيگەن ەر ادامى بار، ىلعا اقبوز ون ەكى اتقا مىنگەن التىن زەرلى اقجاۋلىقتى جاس كەلىنشەكتەر جورعالاتىپ وتىرىپ، جولاۋشىلاردىڭ الدىن وراپ توقتاي قالدى.ۇزىن ەتەكتى جەلبىرشەكتى اق كويلەكتى كەلىنشەكتەر اقۋدىڭ كوگىلدىرىندەي سارى دالاعا ەرەكشە ءوڭ بىتىرگەندەي ەدى. كەلىنشەكتەردىڭ الدىندا كەلە جاتقان دۋلىعالى ەر ادام اتىنان سەكىرىپ ءتۇسىپ، تىزەرلەپ ( جولااۋشىلاردىڭ ۇلكەنى احمەت بايتۇرسىنوۆ ەكەنىن سەزگەن بولۋى كەرەك) بايتۇرسىنوۆتىڭ الدىندا بار جولاۋشىلارعا ارناپ، سالەم بەردى.”اۋ اسىل اعالار! ءبىزدىڭ ەل سىزدەردى سىرتارىڭىزدان جاقسى بىلەدى. باسشىمىز شوبان بي سىزدەردىڭ ۇرىمشىدەن كەلە جاتقاندارىڭىزدان دا جاقسى حاباردار.. ءبىز سوناۋ بايقال كولىنىڭ بەر جاعىنداعى ماڭقاراعاي دەگەن التاي جەرىنەن قىتايعا قاراي كوشىپ بارا جاتقان ەل ەدىك.تۋعان جەرىمىزدە شىعىسقا لاعىپ بارا جاتقان كولساك اسكەرى ەلدىڭ جارىمىن قىرىپ، جىلقىمىزدى ايداپ اكەتتى.. ءبىز كەزىندە التى الاشقا ەسىمى ايگىلى بولعان اقتۇيىن ءبيدىڭ ۇرپاعىەدىك. سول اقتۇيىن ءبميدىڭ ۇرپاعى شوبان بي سوناۋ قىردىڭ استىندا ون ەكى كيىز ءۇي تىگىپ، “سىزدەرگە ارناپ قوناقاسى اسى بەرەم” دەپ كۇتىپ وتىر” دەدى دە، دۋلىعالى جىگىت اتىنا قارعىپ ءمىندى. جولاۋشىلار كۇتپەگەن جاعداي. ءبارى “نە ىستەيمىز” دەگەندەي، اراسىنداعى ۇلكەنى احمەت بايتۇرسىنوۆقا قارادى. بايتۇرسىنوۆ قانا ەمەس، باسقالارى دا الىس جولدان شارشاپ كەلە جاتقان. بايتۇرسىنوۆ سوسى دۋلىعالى جىگىتكە ” اۋىلىڭ باستا” دەگەندەي يەگىن قاقتى. اق بوز اتقا مىنگەن ونەكى اق جاۋلىقتى كەلىنشەكتەر قورشاعان الاش زيالىلارى شوبان ءبيدىڭ اۋىلىنا بەتتەدى. رسىندا، الاكولدەن ءبىر قىر اسقاندا جاسىل جايلاۋعا تىگىلگەن اق جۇمىرتقاداي اپپاق ون ەكى كيىز ۇيلەر جولاۋشىلارعا جۇماقتىڭ قالاشىعىنداي بوپ كورىندى.دۋلىعالى جىگىت قوناقتاردى ورتاداعى ون ەكى قاناتتى ءسانى كەلىسكەن اق بوز ۇيگە ءتۇسىردى.
ءاپ ساتتە قوناقتاردىڭ الدىنا شىلتەرلى ۇلكەن اق داستاحان جايىلىپ، ون شاقتى كەلىنشەك ماسىمەن ءجۇرىپ، التىن زەرلى ۇلكەن توستاعانمەن قوناقتارعى قىمىز تاراتا باستادى. ابدەن ساپىرىلىپ ، ءدامدى قىمىزدىڭ ءيىسى مۇرىن جارعانداي ءۇي ىشىنە تاراي باستادى. قاشاننان قىمىزقۇمار قوناقتاردىڭ كوبى ءبىر توستاعان قىمىزدى ءبىر ىشكەندە اق، توستاعاندى توڭكەىپ تاستادى. احاڭ ءداامدى قىمىزدان ەرەكشە تامسانىپ، اسىقپاي، ءۇزىپ ،ءۇزىپ ءىشىپ وتىردى. ءبىر كەزدە اق داستارحان جيىلىپ، ون قوناققا ون قوناققا ارناپ ون قوي سويىلعان ەكەن، ون قويدىڭ بۋى بۇرقىراعان ەتى ون تاباققا سالىنىپ، ون قوناقتىڭ الدىنا جەكە تاباقپەن قويىلدى . ءبىر باس كۇمىس تارەلكەگە سالىنىپ ءار قوناقتىڭ سىباعاسى رەتىندە الدارىن قويىلدى. بۇرىن ءىر قازاق بەلىنە كىسە بايلاپ، ءوز پىشاقتارىن الىپ جۇرەتىن. . قواق بولىپ وتىرقىن كىسىلەر ونداي سالتتى ۇمىتقان. سوندىقتان ون تاباق ەتتى ون اۋىلدىڭ جىگىتتەرى تۋرادى. قوناقاسى بەرەر الدىندى اۋىلدىڭ يەسى شوبان بي ۇيگە كىرىپ، احاڭنىڭ جانىنا وتىرىپ، اماندىق ساۋلىق سۇراسقان. شوبان بي الاش قايراتكەرلەرىن سىرتىنان بىلەتىنىن، الاش يدەياسىنىڭ قۇپتاۋشىسى، قولداۋشىسى ەكنىن دە ايتىپ وتكەن.قوناقاسى قوناقتاردىڭ كوڭىلىنەن شىققانداي، جىلى اڭگىمەلەرمەن جالعاستى ءىزىل قالجىڭدار دا ايتىلدى. شوبان بي قوناقتارىنا ريزا پەيىلىن تانىتىپ وتىردى. قوناقاسى اياقتالعاننان كەيىن قوناقتار ايا جازباقشى بولعانىن سەزگەندەي شوبان بي قوناقتاردى دالاعا شاقىردى. قوناقتار دالاعا شىقسا، اۋىلدىڭ الدىنا جيىرما شاقتى اتتى بالالار جينالعان. شوبان بي سوندا قوناقتارعا قاراپ، “سىدەرگە ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قىزىعىن كورسەتپەك ويمەن، ءبىر جارىم ساعاتقا سوزىلاتىن ات بايگەسىن ۇيىمداستىرعالى وتىرمىز. بايگەگە قاتىساتىن اتتار وزىموسىرگەن اسىل تۇقىمداس جىلقىلار. بۇل جولعى جارىس ءبىر جارىم ساعاتتاي ۋاقىتتا اياقتالىپ قالادى، مارەگە دەيىن 25 شاقىرىم.” دەدى شوبان بي. ءا، دەگەنشە شوبان ءبيدىڭ قامشى كوتەرۋىمەن باستالىپ تا كەتكەن. الاقانداي جايلاۋدى جيىرما شاقتى جۇيرىك تۇلپارلاردىڭ شاڭى بۇرقىراتىپ بارا جاتتى. ءبىر جارىم ساعاتتاي ۋاقىت وتكەندە ۇزىن قۇلاقتى قاراكۇرەڭ قالعاندارىنان 5000 مەتردەي قارا ءۇزىپ، مارەگە جەتتى. بايگەدەن وزىپ كەلگەن بالاعا شوبان بي التىن اقشا سىيلادى. بايگەنىڭ قوناقتار ءۇشىن ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانىن ەسكەرىپ، احاڭ ەرتەدە شەبەر زەرگەرگە ارنايى جاساتقان كۇماسپەن ويۋلانعان قۇندى باكىسىن بايگەدە جەڭىسكە جەتكەن بالاعا سىيعا تارتتى.
(جالعاسى بار)
بايگەدەن كەيىن، قوناقتار ۇيگە كىردى. تاعىدا ۇلكەن اق داستاحان جايىلىپ، 20 ليترلىك سار ساماۋرىنمەن ءشاي كەلدى. اق فارفور كەسەگە قۇيىلا باستاعاننان ءۇندى ءشايىنىڭ جۇپار ءيىسى كيىز ءۇيدىڭ ءىشىن شارلاپ كەتتى. ەسىك الدىندا وسى اۋىلدىڭ كۇيشىسى مەن جىرشىسى وتىر ەكەن، ەكۋىنىڭ ءبىرى كۇي ورىنداپ، جىرشى ;
“تۋعان جەردەن كوشىپ كەتتىك قايران،التاي،
قازاقتىڭ كەڭ جەرىنە سيماي، سيماي… جىر باستاپ، “قوناق كادەسى” دەپ دومبىراسىن قوناقتاردىڭ بىرىنە ۇسىندى. دومبىرانى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ الىپ:
“ۇستاز بولدىم التايدا ، شىقتى اتاعىم،
شاكىرتىم بار مىڭداعان ماقتاناتىن،
“ويان قازاق” ولەڭىمدى جاتتاپ الىپ،
ەل الدىندا شىرقاتىپ، ماقتاناتىن” دەپ ءبىر توقتاسا، احاڭدا ولەڭ دەسە، قومداناتىن.
ول دا دومبىرانى قولىنا الىپ:
“التاي دەسە، ەسىمە تۇسەدى اقكول،
باتىرلاردان كەندە ەمەس ەد مەن مەن تۋعان جەر.
شاقشاق باتىر، شوشاق باتىر تۋ كوتەرگەن،
ساعىنىشىم باسىلمايدى اۋ،اققۇم، اقكول….! دەپ ءبىر جىرلاپ، سوسىن شوبان بيگە قاراپ:
“شوكە، ءوزىڭىز ايتقانداي قازاق جەرى كەڭ. التايمەن تاۋسىلمايدى قازاق جەرى. قازاق جەرى سوناۋ استارحانعا دەيىن سوزىلىپ جاتىر سول كاسپي تەڭىزى ماڭىن مەكندەگەن ەلدەن قۇرمانعازى اتتى كۇيشى شىققان، سونىڭ “سارىارقا اتتى كۇيىن ورىنداپ بەرەيىن دەپ، احاڭ دومبىرانىڭ شەگىڭ ءبىر قاعىپ الادىد دا كۇيدى اڭقىتا جونەلەدى. كۇيدىڭ جۇرتقا اسەر ەتكەنى سونداي، ەسىكتىڭ الدىندا، كيىز ءۇيدىڭ سىرتىندا تىڭداپ تۇرعان جۇرتتىڭ سالماعى ون ەكى قانات كيىز ءۇيدى قۇلاتىپ جىبەرە جازدادى.. شوبان بي جۇرتتى تىنىشتاندىرىپ، احمەت بايتۇرسىنوۆقا قاراپ; بۇل ءبىر مەن اڭساعان تاماشا كەزدەسۋ بولدى. ءبىراز اڭگىمە ايتىلىپ، رۋحاني جاقىنداسىپ قالدىق. دەدى . ال، ەندى ءشاي ءىشىلىپ، ءان كۇيىمىز اياقتالعانمەن، ءبىزدىڭ نەگىزگى قوناقاسىمىز ءالى بىتكەن جوق، سىزدەردىڭ قۇرمەتتەرىڭىزگە تاي سويىلعان، قازىر الدارىڭىزعا سول تايدىڭ ەتى تارتىلادى دەدى. اق داستارحان جيىلىپ، كوك داستاحان جايىلىپ، ۇلكەن ۇلكەن بىرنەشە اعاش تاباققا سالىنعان تاي ەتى اكەلىندى. تايدىڭ باسىن شوبان بي وسى داستاحاننىڭ ۇلكەنى دە، ەلدىڭ ۇلكەنى دە ءسىزسىز “دەپ احاڭنىڭ الدىنا قويدى. احاڭ باستان ءدام تاتىپ، شوبان بيگە قاراپ:
“شوكە،، جاڭا سوزحىنەن بايقاعان شىعارسىز، جاستابولسا، ەل باستاپ كەلە جاتقان مىرجاقىپ دۋلاتوۆ ىنىڭىزگە وسى باستى ۇستاتام” دەدى. قويدىڭ ەتىن جەپ، ءشاي ىشكەن قوناقتار ءدامدى بولعاسىن با، ونى دا ورتالاپ تاستادى.
قوناقتاردىڭ ەرتەرەك جولعا شىقساق” دەگەن دەرىن مانادان ۇعىپ وتىرعان شوبان بي قوناقتاردىڭ جولعا شىعۋىنا رۇقسات بەردى. قوناقتار جينالىپ دالاعا شىققاندا، ەسىك الدىندا ۇستىنە اسەم ەر سالىنعان كەرىلىپ ءبىر سۇلۋ كەرقۇلا ات تۇر ەكەن. جۇگەنىن ماناعى دۋلىعالى جىگىت ۇستاپ تۇر ەكەن. شوبان بي احمەت بايتۇرسىنوۆقا بۇرىلىپ، “الدارىڭىزدا ءالى ءبىراز جول بار. ءسىز سەمەيگە شارشاماي جەتسىن دەپ، مىنا كەرقۇلا جورعانى سىزگە سىيعا تارىپ وتىرمىن.ءوز اتىڭىزدى قوسارلاپ الىڭىز، ۇيرەنىسكەنشە كەرەك بولىپ قالار. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تۋىستاي بوپ كەتتىك. بىزدە الىس جەرگە كوشىپ بارا جاتقان ەلمىز. سىرتتاي بولسادا بىزگە تىلەكتەس بولىپ ءجۇرىڭىز.بارشاڭىزعا امندىق ساۋلىق تىلەيمىن. اماندىقپەن كەزدەسۋگە جازسىن، اللا! جولدارىڭىىز بولسىن دەپ،قوشتاسامىز دەدى شوبان بي. .
كۇن ساسكەدەن اسىپ، ەڭكەيگەن كەزى. جولاۋشىلار اۋىلدان الىستاعان سايىن، قارايعان سۇلبەلەرى عان كورىنىپ كۇننىڭ قىزىل شۇعىلاسىنا ءسىڭىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى.
جۇمات انەسۇلى، اقىن جازۋشى، تاريحشى
جۇمات انەسۇلى، اقىن، جازۋشى
بولعان وقيعانىڭ ىزىمەن…
الاش زيالىلارىنىڭ ۇرىمشىدەن قايتىپ كەلە جاتقاندا
№№№№№№№№№№№№№
الاش جۇرتىنىڭ ءبىر ەمەس، بىرنەشە سەزى ءوتىپ، ءاليحاننىڭ كولچاكتان بەتى قايتىپ، “ەندى قايتىپ تاۋەلسىز ەل بولامىز” دەپ جۇرگەن كەز ەدى.
سەمي الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ورداسى ەدى. سەمەيدە جۇرگەن احمەت بايتۇرسىنوۆ باستاعان ءبىر توپ الاشورداشىلار قىتاي شەكاراسىنداعى ءۇرىمشى قالاسىنا بارىپ، ونداعى قازاق جۇرتىنىڭ حال جاعدايىن ءبىلىپ قايتۋعا جولعا شىققوان. ول كەزدە ءۇرىمشىنىڭ كوبى قازاق ەدى ۇيلەرى نەگىزىنەن سازدان قۇيىلعان. ورتا ازيانىڭ كوپ قالالارىن ەسكە سالعانداي. ءبىراز ۇلكەن كىسىلەر مەن جاستار احاڭنىڭ توتە الىپبيىمەن كىتاپ گازەت وقيدى. ەكەن. احاڭدى بۇرىن كورگەن ادامدار دا كەزدەستى. دەگەنمەن، احاڭ ءۇرىمشى قازاقتارىنىڭ تاەلسىز اۆتونوميا قۇرۋ تۋرالى ويلارى دا جوقتىعىن بايقاعان.
سونىمەنگ، ءۇرىمشى قازاعىنىڭ جانە قىتايعا جاقىن باسقا ۇلتتاردىڭ باستى تۇرمىسى ساۋداعا بايلانىستى ەكەنىن بايقاعان الاش زيالىلارى ەلگە، سەمەيگە قايتا جولعا شىققان. ۇرىمشىدەن كەلە جاتقان ون شاقتى اتتىنىفڭ الاكولدىڭ ارعى بەتىنە شىققانى سول ەدى، الدىندا دۋلىعا كيگەن ەر ادامى بار، ىلعا اقبوز ون ەكى اتقا مىنگەن التىن زەرلى اقجاۋلىقتى جاس كەلىنشەكتەر جورعالاتىپ وتىرىپ، جولاۋشىلاردىڭ الدىن وراپ توقتاي قالدى.ۇزىن ەتەكتى جەلبىرشەكتى اق كويلەكتى كەلىنشەكتەر اقۋدىڭ كوگىلدىرىندەي سارى دالاعا ەرەكشە ءوڭ بىتىرگەندەي ەدى. كەلىنشەكتەردىڭ الدىندا كەلە جاتقان دۋلىعالى ەر ادام اتىنان سەكىرىپ ءتۇسىپ، تىزەرلەپ ( جولااۋشىلاردىڭ ۇلكەنى احمەت بايتۇرسىنوۆ ەكەنىن سەزگەن بولۋى كەرەك) بايتۇرسىنوۆتىڭ الدىندا بار جولاۋشىلارعا ارناپ، سالەم بەردى.”اۋ اسىل اعالار! ءبىزدىڭ ەل سىزدەردى سىرتارىڭىزدان جاقسى بىلەدى. باسشىمىز شوبان بي سىزدەردىڭ ۇرىمشىدەن كەلە جاتقاندارىڭىزدان دا جاقسى حاباردار.. ءبىز سوناۋ بايقال كولىنىڭ بەر جاعىنداعى ماڭقاراعاي دەگەن التاي جەرىنەن قىتايعا قاراي كوشىپ بارا جاتقان ەل ەدىك.تۋعان جەرىمىزدە شىعىسقا لاعىپ بارا جاتقان كولساك اسكەرى ەلدىڭ جارىمىن قىرىپ، جىلقىمىزدى ايداپ اكەتتى.. ءبىز كەزىندە التى الاشقا ەسىمى ايگىلى بولعان اقتۇيىن ءبيدىڭ ۇرپاعىەدىك. سول اقتۇيىن ءبميدىڭ ۇرپاعى شوبان بي سوناۋ قىردىڭ استىندا ون ەكى كيىز ءۇي تىگىپ، “سىزدەرگە ارناپ قوناقاسى اسى بەرەم” دەپ كۇتىپ وتىر” دەدى دە، دۋلىعالى جىگىت اتىنا قارعىپ ءمىندى. جولاۋشىلار كۇتپەگەن جاعداي. ءبارى “نە ىستەيمىز” دەگەندەي، اراسىنداعى ۇلكەنى احمەت بايتۇرسىنوۆقا قارادى. بايتۇرسىنوۆ قانا ەمەس، باسقالارى دا الىس جولدان شارشاپ كەلە جاتقان. بايتۇرسىنوۆ سوسى دۋلىعالى جىگىتكە ” اۋىلىڭ باستا” دەگەندەي يەگىن قاقتى. اق بوز اتقا مىنگەن ونەكى اق جاۋلىقتى كەلىنشەكتەر قورشاعان الاش زيالىلارى شوبان ءبيدىڭ اۋىلىنا بەتتەدى. رسىندا، الاكولدەن ءبىر قىر اسقاندا جاسىل جايلاۋعا تىگىلگەن اق جۇمىرتقاداي اپپاق ون ەكى كيىز ۇيلەر جولاۋشىلارعا جۇماقتىڭ قالاشىعىنداي بوپ كورىندى.دۋلىعالى جىگىت قوناقتاردى ورتاداعى ون ەكى قاناتتى ءسانى كەلىسكەن اق بوز ۇيگە ءتۇسىردى.
ءاپ ساتتە قوناقتاردىڭ الدىنا شىلتەرلى ۇلكەن اق داستاحان جايىلىپ، ون شاقتى كەلىنشەك ماسىمەن ءجۇرىپ، التىن زەرلى ۇلكەن توستاعانمەن قوناقتارعى قىمىز تاراتا باستادى. ابدەن ساپىرىلىپ ، ءدامدى قىمىزدىڭ ءيىسى مۇرىن جارعانداي ءۇي ىشىنە تاراي باستادى. قاشاننان قىمىزقۇمار قوناقتاردىڭ كوبى ءبىر توستاعان قىمىزدى ءبىر ىشكەندە اق، توستاعاندى توڭكەىپ تاستادى. احاڭ ءداامدى قىمىزدان ەرەكشە تامسانىپ، اسىقپاي، ءۇزىپ ،ءۇزىپ ءىشىپ وتىردى. ءبىر كەزدە اق داستارحان جيىلىپ، ون قوناققا ون قوناققا ارناپ ون قوي سويىلعان ەكەن، ون قويدىڭ بۋى بۇرقىراعان ەتى ون تاباققا سالىنىپ، ون قوناقتىڭ الدىنا جەكە تاباقپەن قويىلدى . ءبىر باس كۇمىس تارەلكەگە سالىنىپ ءار قوناقتىڭ سىباعاسى رەتىندە الدارىن قويىلدى. بۇرىن ءىر قازاق بەلىنە كىسە بايلاپ، ءوز پىشاقتارىن الىپ جۇرەتىن. . قواق بولىپ وتىرقىن كىسىلەر ونداي سالتتى ۇمىتقان. سوندىقتان ون تاباق ەتتى ون اۋىلدىڭ جىگىتتەرى تۋرادى. قوناقاسى بەرەر الدىندى اۋىلدىڭ يەسى شوبان بي ۇيگە كىرىپ، احاڭنىڭ جانىنا وتىرىپ، اماندىق ساۋلىق سۇراسقان. شوبان بي الاش قايراتكەرلەرىن سىرتىنان بىلەتىنىن، الاش يدەياسىنىڭ قۇپتاۋشىسى، قولداۋشىسى ەكنىن دە ايتىپ وتكەن.قوناقاسى قوناقتاردىڭ كوڭىلىنەن شىققانداي، جىلى اڭگىمەلەرمەن جالعاستى ءىزىل قالجىڭدار دا ايتىلدى. شوبان بي قوناقتارىنا ريزا پەيىلىن تانىتىپ وتىردى. قوناقاسى اياقتالعاننان كەيىن قوناقتار ايا جازباقشى بولعانىن سەزگەندەي شوبان بي قوناقتاردى دالاعا شاقىردى. قوناقتار دالاعا شىقسا، اۋىلدىڭ الدىنا جيىرما شاقتى اتتى بالالار جينالعان. شوبان بي سوندا قوناقتارعا قاراپ، “سىدەرگە ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قىزىعىن كورسەتپەك ويمەن، ءبىر جارىم ساعاتقا سوزىلاتىن ات بايگەسىن ۇيىمداستىرعالى وتىرمىز. بايگەگە قاتىساتىن اتتار وزىموسىرگەن اسىل تۇقىمداس جىلقىلار. بۇل جولعى جارىس ءبىر جارىم ساعاتتاي ۋاقىتتا اياقتالىپ قالادى، مارەگە دەيىن 25 شاقىرىم.” دەدى شوبان بي. ءا، دەگەنشە شوبان ءبيدىڭ قامشى كوتەرۋىمەن باستالىپ تا كەتكەن. الاقانداي جايلاۋدى جيىرما شاقتى جۇيرىك تۇلپارلاردىڭ شاڭى بۇرقىراتىپ بارا جاتتى. ءبىر جارىم ساعاتتاي ۋاقىت وتكەندە ۇزىن قۇلاقتى قاراكۇرەڭ قالعاندارىنان 5000 مەتردەي قارا ءۇزىپ، مارەگە جەتتى. بايگەدەن وزىپ كەلگەن بالاعا شوبان بي التىن اقشا سىيلادى. بايگەنىڭ قوناقتار ءۇشىن ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانىن ەسكەرىپ، احاڭ ەرتەدە شەبەر زەرگەرگە ارنايى جاساتقان كۇماسپەن ويۋلانعان قۇندى باكىسىن بايگەدە جەڭىسكە جەتكەن بالاعا سىيعا تارتتى.
(جالعاسى بار)
بايگەدەن كەيىن، قوناقتار ۇيگە كىردى. تاعىدا ۇلكەن اق داستاحان جايىلىپ، 20 ليترلىك سار ساماۋرىنمەن ءشاي كەلدى. اق فارفور كەسەگە قۇيىلا باستاعاننان ءۇندى ءشايىنىڭ جۇپار ءيىسى كيىز ءۇيدىڭ ءىشىن شارلاپ كەتتى. ەسىك الدىندا وسى اۋىلدىڭ كۇيشىسى مەن جىرشىسى وتىر ەكەن، ەكۋىنىڭ ءبىرى كۇي ورىنداپ، جىرشى ;
“تۋعان جەردەن كوشىپ كەتتىك قايران،التاي،
قازاقتىڭ كەڭ جەرىنە سيماي، سيماي… جىر باستاپ، “قوناق كادەسى” دەپ دومبىراسىن قوناقتاردىڭ بىرىنە ۇسىندى. دومبىرانى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ الىپ:
“ۇستاز بولدىم التايدا ، شىقتى اتاعىم،
شاكىرتىم بار مىڭداعان ماقتاناتىن،
“ويان قازاق” ولەڭىمدى جاتتاپ الىپ،
ەل الدىندا شىرقاتىپ، ماقتاناتىن” دەپ ءبىر توقتاسا، احاڭدا ولەڭ دەسە، قومداناتىن.
ول دا دومبىرانى قولىنا الىپ:
“التاي دەسە، ەسىمە تۇسەدى اقكول،
باتىرلاردان كەندە ەمەس ەد مەن مەن تۋعان جەر.
شاقشاق باتىر، شوشاق باتىر تۋ كوتەرگەن،
ساعىنىشىم باسىلمايدى اۋ،اققۇم، اقكول….! دەپ ءبىر جىرلاپ، سوسىن شوبان بيگە قاراپ:
“شوكە، ءوزىڭىز ايتقانداي قازاق جەرى كەڭ. التايمەن تاۋسىلمايدى قازاق جەرى. قازاق جەرى سوناۋ استارحانعا دەيىن سوزىلىپ جاتىر سول كاسپي تەڭىزى ماڭىن مەكندەگەن ەلدەن قۇرمانعازى اتتى كۇيشى شىققان، سونىڭ “سارىارقا اتتى كۇيىن ورىنداپ بەرەيىن دەپ، احاڭ دومبىرانىڭ شەگىڭ ءبىر قاعىپ الادىد دا كۇيدى اڭقىتا جونەلەدى. كۇيدىڭ جۇرتقا اسەر ەتكەنى سونداي، ەسىكتىڭ الدىندا، كيىز ءۇيدىڭ سىرتىندا تىڭداپ تۇرعان جۇرتتىڭ سالماعى ون ەكى قانات كيىز ءۇيدى قۇلاتىپ جىبەرە جازدادى.. شوبان بي جۇرتتى تىنىشتاندىرىپ، احمەت بايتۇرسىنوۆقا قاراپ; بۇل ءبىر مەن اڭساعان تاماشا كەزدەسۋ بولدى. ءبىراز اڭگىمە ايتىلىپ، رۋحاني جاقىنداسىپ قالدىق. دەدى . ال، ەندى ءشاي ءىشىلىپ، ءان كۇيىمىز اياقتالعانمەن، ءبىزدىڭ نەگىزگى قوناقاسىمىز ءالى بىتكەن جوق، سىزدەردىڭ قۇرمەتتەرىڭىزگە تاي سويىلعان، قازىر الدارىڭىزعا سول تايدىڭ ەتى تارتىلادى دەدى. اق داستارحان جيىلىپ، كوك داستاحان جايىلىپ، ۇلكەن ۇلكەن بىرنەشە اعاش تاباققا سالىنعان تاي ەتى اكەلىندى. تايدىڭ باسىن شوبان بي وسى داستاحاننىڭ ۇلكەنى دە، ەلدىڭ ۇلكەنى دە ءسىزسىز “دەپ احاڭنىڭ الدىنا قويدى. احاڭ باستان ءدام تاتىپ، شوبان بيگە قاراپ:
“شوكە،، جاڭا سوزحىنەن بايقاعان شىعارسىز، جاستابولسا، ەل باستاپ كەلە جاتقان مىرجاقىپ دۋلاتوۆ ىنىڭىزگە وسى باستى ۇستاتام” دەدى. قويدىڭ ەتىن جەپ، ءشاي ىشكەن قوناقتار ءدامدى بولعاسىن با، ونى دا ورتالاپ تاستادى.
قوناقتاردىڭ ەرتەرەك جولعا شىقساق” دەگەن دەرىن مانادان ۇعىپ وتىرعان شوبان بي قوناقتاردىڭ جولعا شىعۋىنا رۇقسات بەردى. قوناقتار جينالىپ دالاعا شىققاندا، ەسىك الدىندا ۇستىنە اسەم ەر سالىنعان كەرىلىپ ءبىر سۇلۋ كەرقۇلا ات تۇر ەكەن. جۇگەنىن ماناعى دۋلىعالى جىگىت ۇستاپ تۇر ەكەن. شوبان بي احمەت بايتۇرسىنوۆقا بۇرىلىپ، “الدارىڭىزدا ءالى ءبىراز جول بار. ءسىز سەمەيگە شارشاماي جەتسىن دەپ، مىنا كەرقۇلا جورعانى سىزگە سىيعا تارىپ وتىرمىن.ءوز اتىڭىزدى قوسارلاپ الىڭىز، ۇيرەنىسكەنشە كەرەك بولىپ قالار. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تۋىستاي بوپ كەتتىك. بىزدە الىس جەرگە كوشىپ بارا جاتقان ەلمىز. سىرتتاي بولسادا بىزگە تىلەكتەس بولىپ ءجۇرىڭىز.بارشاڭىزعا امندىق ساۋلىق تىلەيمىن. اماندىقپەن كەزدەسۋگە جازسىن، اللا! جولدارىڭىىز بولسىن دەپ،قوشتاسامىز دەدى شوبان بي. .
كۇن ساسكەدەن اسىپ، ەڭكەيگەن كەزى. جولاۋشىلار اۋىلدان الىستاعان سايىن، قارايعان سۇلبەلەرى عان كورىنىپ كۇننىڭ قىزىل شۇعىلاسىنا ءسىڭىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى.
جۇمات انەسۇلى، اقىن جازۋشى، تاريحشى
جۇمات انەسۇلى، اقىن، جازۋشى
بولعان وقيعانىڭ ىزىمەن…
الاش زيالىلارىنىڭ ۇرىمشىدەن قايتىپ كەلە جاتقاندا
№№№№№№№№№№№№№
الاش جۇرتىنىڭ ءبىر ەمەس، بىرنەشە سەزى ءوتىپ، ءاليحاننىڭ كولچاكتان بەتى قايتىپ، “ەندى قايتىپ تاۋەلسىز ەل بولامىز” دەپ جۇرگەن كەز ەدى.
سەمي الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ورداسى ەدى. سەمەيدە جۇرگەن احمەت بايتۇرسىنوۆ باستاعان ءبىر توپ الاشورداشىلار قىتاي شەكاراسىنداعى ءۇرىمشى قالاسىنا بارىپ، ونداعى قازاق جۇرتىنىڭ حال جاعدايىن ءبىلىپ قايتۋعا جولعا شىققوان. ول كەزدە ءۇرىمشىنىڭ كوبى قازاق ەدى ۇيلەرى نەگىزىنەن سازدان قۇيىلعان. ورتا ازيانىڭ كوپ قالالارىن ەسكە سالعانداي. ءبىراز ۇلكەن كىسىلەر مەن جاستار احاڭنىڭ توتە الىپبيىمەن كىتاپ گازەت وقيدى. ەكەن. احاڭدى بۇرىن كورگەن ادامدار دا كەزدەستى. دەگەنمەن، احاڭ ءۇرىمشى قازاقتارىنىڭ تاەلسىز اۆتونوميا قۇرۋ تۋرالى ويلارى دا جوقتىعىن بايقاعان.
سونىمەنگ، ءۇرىمشى قازاعىنىڭ جانە قىتايعا جاقىن باسقا ۇلتتاردىڭ باستى تۇرمىسى ساۋداعا بايلانىستى ەكەنىن بايقاعان الاش زيالىلارى ەلگە، سەمەيگە قايتا جولعا شىققان. ۇرىمشىدەن كەلە جاتقان ون شاقتى اتتىنىفڭ الاكولدىڭ ارعى بەتىنە شىققانى سول ەدى، الدىندا دۋلىعا كيگەن ەر ادامى بار، ىلعا اقبوز ون ەكى اتقا مىنگەن التىن زەرلى اقجاۋلىقتى جاس كەلىنشەكتەر جورعالاتىپ وتىرىپ، جولاۋشىلاردىڭ الدىن وراپ توقتاي قالدى.ۇزىن ەتەكتى جەلبىرشەكتى اق كويلەكتى كەلىنشەكتەر اقۋدىڭ كوگىلدىرىندەي سارى دالاعا ەرەكشە ءوڭ بىتىرگەندەي ەدى. كەلىنشەكتەردىڭ الدىندا كەلە جاتقان دۋلىعالى ەر ادام اتىنان سەكىرىپ ءتۇسىپ، تىزەرلەپ ( جولااۋشىلاردىڭ ۇلكەنى احمەت بايتۇرسىنوۆ ەكەنىن سەزگەن بولۋى كەرەك) بايتۇرسىنوۆتىڭ الدىندا بار جولاۋشىلارعا ارناپ، سالەم بەردى.”اۋ اسىل اعالار! ءبىزدىڭ ەل سىزدەردى سىرتارىڭىزدان جاقسى بىلەدى. باسشىمىز شوبان بي سىزدەردىڭ ۇرىمشىدەن كەلە جاتقاندارىڭىزدان دا جاقسى حاباردار.. ءبىز سوناۋ بايقال كولىنىڭ بەر جاعىنداعى ماڭقاراعاي دەگەن التاي جەرىنەن قىتايعا قاراي كوشىپ بارا جاتقان ەل ەدىك.تۋعان جەرىمىزدە شىعىسقا لاعىپ بارا جاتقان كولساك اسكەرى ەلدىڭ جارىمىن قىرىپ، جىلقىمىزدى ايداپ اكەتتى.. ءبىز كەزىندە التى الاشقا ەسىمى ايگىلى بولعان اقتۇيىن ءبيدىڭ ۇرپاعىەدىك. سول اقتۇيىن ءبميدىڭ ۇرپاعى شوبان بي سوناۋ قىردىڭ استىندا ون ەكى كيىز ءۇي تىگىپ، “سىزدەرگە ارناپ قوناقاسى اسى بەرەم” دەپ كۇتىپ وتىر” دەدى دە، دۋلىعالى جىگىت اتىنا قارعىپ ءمىندى. جولاۋشىلار كۇتپەگەن جاعداي. ءبارى “نە ىستەيمىز” دەگەندەي، اراسىنداعى ۇلكەنى احمەت بايتۇرسىنوۆقا قارادى. بايتۇرسىنوۆ قانا ەمەس، باسقالارى دا الىس جولدان شارشاپ كەلە جاتقان. بايتۇرسىنوۆ سوسى دۋلىعالى جىگىتكە ” اۋىلىڭ باستا” دەگەندەي يەگىن قاقتى. اق بوز اتقا مىنگەن ونەكى اق جاۋلىقتى كەلىنشەكتەر قورشاعان الاش زيالىلارى شوبان ءبيدىڭ اۋىلىنا بەتتەدى. رسىندا، الاكولدەن ءبىر قىر اسقاندا جاسىل جايلاۋعا تىگىلگەن اق جۇمىرتقاداي اپپاق ون ەكى كيىز ۇيلەر جولاۋشىلارعا جۇماقتىڭ قالاشىعىنداي بوپ كورىندى.دۋلىعالى جىگىت قوناقتاردى ورتاداعى ون ەكى قاناتتى ءسانى كەلىسكەن اق بوز ۇيگە ءتۇسىردى.
ءاپ ساتتە قوناقتاردىڭ الدىنا شىلتەرلى ۇلكەن اق داستاحان جايىلىپ، ون شاقتى كەلىنشەك ماسىمەن ءجۇرىپ، التىن زەرلى ۇلكەن توستاعانمەن قوناقتارعى قىمىز تاراتا باستادى. ابدەن ساپىرىلىپ ، ءدامدى قىمىزدىڭ ءيىسى مۇرىن جارعانداي ءۇي ىشىنە تاراي باستادى. قاشاننان قىمىزقۇمار قوناقتاردىڭ كوبى ءبىر توستاعان قىمىزدى ءبىر ىشكەندە اق، توستاعاندى توڭكەىپ تاستادى. احاڭ ءداامدى قىمىزدان ەرەكشە تامسانىپ، اسىقپاي، ءۇزىپ ،ءۇزىپ ءىشىپ وتىردى. ءبىر كەزدە اق داستارحان جيىلىپ، ون قوناققا ون قوناققا ارناپ ون قوي سويىلعان ەكەن، ون قويدىڭ بۋى بۇرقىراعان ەتى ون تاباققا سالىنىپ، ون قوناقتىڭ الدىنا جەكە تاباقپەن قويىلدى . ءبىر باس كۇمىس تارەلكەگە سالىنىپ ءار قوناقتىڭ سىباعاسى رەتىندە الدارىن قويىلدى. بۇرىن ءىر قازاق بەلىنە كىسە بايلاپ، ءوز پىشاقتارىن الىپ جۇرەتىن. . قواق بولىپ وتىرقىن كىسىلەر ونداي سالتتى ۇمىتقان. سوندىقتان ون تاباق ەتتى ون اۋىلدىڭ جىگىتتەرى تۋرادى. قوناقاسى بەرەر الدىندى اۋىلدىڭ يەسى شوبان بي ۇيگە كىرىپ، احاڭنىڭ جانىنا وتىرىپ، اماندىق ساۋلىق سۇراسقان. شوبان بي الاش قايراتكەرلەرىن سىرتىنان بىلەتىنىن، الاش يدەياسىنىڭ قۇپتاۋشىسى، قولداۋشىسى ەكنىن دە ايتىپ وتكەن.قوناقاسى قوناقتاردىڭ كوڭىلىنەن شىققانداي، جىلى اڭگىمەلەرمەن جالعاستى ءىزىل قالجىڭدار دا ايتىلدى. شوبان بي قوناقتارىنا ريزا پەيىلىن تانىتىپ وتىردى. قوناقاسى اياقتالعاننان كەيىن قوناقتار ايا جازباقشى بولعانىن سەزگەندەي شوبان بي قوناقتاردى دالاعا شاقىردى. قوناقتار دالاعا شىقسا، اۋىلدىڭ الدىنا جيىرما شاقتى اتتى بالالار جينالعان. شوبان بي سوندا قوناقتارعا قاراپ، “سىدەرگە ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قىزىعىن كورسەتپەك ويمەن، ءبىر جارىم ساعاتقا سوزىلاتىن ات بايگەسىن ۇيىمداستىرعالى وتىرمىز. بايگەگە قاتىساتىن اتتار وزىموسىرگەن اسىل تۇقىمداس جىلقىلار. بۇل جولعى جارىس ءبىر جارىم ساعاتتاي ۋاقىتتا اياقتالىپ قالادى، مارەگە دەيىن 25 شاقىرىم.” دەدى شوبان بي. ءا، دەگەنشە شوبان ءبيدىڭ قامشى كوتەرۋىمەن باستالىپ تا كەتكەن. الاقانداي جايلاۋدى جيىرما شاقتى جۇيرىك تۇلپارلاردىڭ شاڭى بۇرقىراتىپ بارا جاتتى. ءبىر جارىم ساعاتتاي ۋاقىت وتكەندە ۇزىن قۇلاقتى قاراكۇرەڭ قالعاندارىنان 5000 مەتردەي قارا ءۇزىپ، مارەگە جەتتى. بايگەدەن وزىپ كەلگەن بالاعا شوبان بي التىن اقشا سىيلادى. بايگەنىڭ قوناقتار ءۇشىن ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانىن ەسكەرىپ، احاڭ ەرتەدە شەبەر زەرگەرگە ارنايى جاساتقان كۇماسپەن ويۋلانعان قۇندى باكىسىن بايگەدە جەڭىسكە جەتكەن بالاعا سىيعا تارتتى.
(جالعاسى بار)
بايگەدەن كەيىن، قوناقتار ۇيگە كىردى. تاعىدا ۇلكەن اق داستاحان جايىلىپ، 20 ليترلىك سار ساماۋرىنمەن ءشاي كەلدى. اق فارفور كەسەگە قۇيىلا باستاعاننان ءۇندى ءشايىنىڭ جۇپار ءيىسى كيىز ءۇيدىڭ ءىشىن شارلاپ كەتتى. ەسىك الدىندا وسى اۋىلدىڭ كۇيشىسى مەن جىرشىسى وتىر ەكەن، ەكۋىنىڭ ءبىرى كۇي ورىنداپ، جىرشى ;
“تۋعان جەردەن كوشىپ كەتتىك قايران،التاي،
قازاقتىڭ كەڭ جەرىنە سيماي، سيماي… جىر باستاپ، “قوناق كادەسى” دەپ دومبىراسىن قوناقتاردىڭ بىرىنە ۇسىندى. دومبىرانى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ الىپ:
“ۇستاز بولدىم التايدا ، شىقتى اتاعىم،
شاكىرتىم بار مىڭداعان ماقتاناتىن،
“ويان قازاق” ولەڭىمدى جاتتاپ الىپ،
ەل الدىندا شىرقاتىپ، ماقتاناتىن” دەپ ءبىر توقتاسا، احاڭدا ولەڭ دەسە، قومداناتىن.
ول دا دومبىرانى قولىنا الىپ:
“التاي دەسە، ەسىمە تۇسەدى اقكول،
باتىرلاردان كەندە ەمەس ەد مەن مەن تۋعان جەر.
شاقشاق باتىر، شوشاق باتىر تۋ كوتەرگەن،
ساعىنىشىم باسىلمايدى اۋ،اققۇم، اقكول….! دەپ ءبىر جىرلاپ، سوسىن شوبان بيگە قاراپ:
“شوكە، ءوزىڭىز ايتقانداي قازاق جەرى كەڭ. التايمەن تاۋسىلمايدى قازاق جەرى. قازاق جەرى سوناۋ استارحانعا دەيىن سوزىلىپ جاتىر سول كاسپي تەڭىزى ماڭىن مەكندەگەن ەلدەن قۇرمانعازى اتتى كۇيشى شىققان، سونىڭ “سارىارقا اتتى كۇيىن ورىنداپ بەرەيىن دەپ، احاڭ دومبىرانىڭ شەگىڭ ءبىر قاعىپ الادىد دا كۇيدى اڭقىتا جونەلەدى. كۇيدىڭ جۇرتقا اسەر ەتكەنى سونداي، ەسىكتىڭ الدىندا، كيىز ءۇيدىڭ سىرتىندا تىڭداپ تۇرعان جۇرتتىڭ سالماعى ون ەكى قانات كيىز ءۇيدى قۇلاتىپ جىبەرە جازدادى.. شوبان بي جۇرتتى تىنىشتاندىرىپ، احمەت بايتۇرسىنوۆقا قاراپ; بۇل ءبىر مەن اڭساعان تاماشا كەزدەسۋ بولدى. ءبىراز اڭگىمە ايتىلىپ، رۋحاني جاقىنداسىپ قالدىق. دەدى . ال، ەندى ءشاي ءىشىلىپ، ءان كۇيىمىز اياقتالعانمەن، ءبىزدىڭ نەگىزگى قوناقاسىمىز ءالى بىتكەن جوق، سىزدەردىڭ قۇرمەتتەرىڭىزگە تاي سويىلعان، قازىر الدارىڭىزعا سول تايدىڭ ەتى تارتىلادى دەدى. اق داستارحان جيىلىپ، كوك داستاحان جايىلىپ، ۇلكەن ۇلكەن بىرنەشە اعاش تاباققا سالىنعان تاي ەتى اكەلىندى. تايدىڭ باسىن شوبان بي وسى داستاحاننىڭ ۇلكەنى دە، ەلدىڭ ۇلكەنى دە ءسىزسىز “دەپ احاڭنىڭ الدىنا قويدى. احاڭ باستان ءدام تاتىپ، شوبان بيگە قاراپ:
“شوكە،، جاڭا سوزحىنەن بايقاعان شىعارسىز، جاستابولسا، ەل باستاپ كەلە جاتقان مىرجاقىپ دۋلاتوۆ ىنىڭىزگە وسى باستى ۇستاتام” دەدى. قويدىڭ ەتىن جەپ، ءشاي ىشكەن قوناقتار ءدامدى بولعاسىن با، ونى دا ورتالاپ تاستادى.
قوناقتاردىڭ ەرتەرەك جولعا شىقساق” دەگەن دەرىن مانادان ۇعىپ وتىرعان شوبان بي قوناقتاردىڭ جولعا شىعۋىنا رۇقسات بەردى. قوناقتار جينالىپ دالاعا شىققاندا، ەسىك الدىندا ۇستىنە اسەم ەر سالىنعان كەرىلىپ ءبىر سۇلۋ كەرقۇلا ات تۇر ەكەن. جۇگەنىن ماناعى دۋلىعالى جىگىت ۇستاپ تۇر ەكەن. شوبان بي احمەت بايتۇرسىنوۆقا بۇرىلىپ، “الدارىڭىزدا ءالى ءبىراز جول بار. ءسىز سەمەيگە شارشاماي جەتسىن دەپ، مىنا كەرقۇلا جورعانى سىزگە سىيعا تارىپ وتىرمىن.ءوز اتىڭىزدى قوسارلاپ الىڭىز، ۇيرەنىسكەنشە كەرەك بولىپ قالار. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تۋىستاي بوپ كەتتىك. بىزدە الىس جەرگە كوشىپ بارا جاتقان ەلمىز. سىرتتاي بولسادا بىزگە تىلەكتەس بولىپ ءجۇرىڭىز.بارشاڭىزعا امندىق ساۋلىق تىلەيمىن. اماندىقپەن كەزدەسۋگە جازسىن، اللا! جولدارىڭىىز بولسىن دەپ،قوشتاسامىز دەدى شوبان بي. .
كۇن ساسكەدەن اسىپ، ەڭكەيگەن كەزى. جولاۋشىلار اۋىلدان الىستاعان سايىن، قارايعان سۇلبەلەرى عان كورىنىپ كۇننىڭ قىزىل شۇعىلاسىنا ءسىڭىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى.
جۇمات انەسۇلى، اقىن جازۋشى، تاريحشى
جۇمات انەسۇلى، اقىن، جازۋشى
بولعان وقيعانىڭ ىزىمەن…
الاش زيالىلارىنىڭ ۇرىمشىدەن قايتىپ كەلە جاتقاندا
№№№№№№№№№№№№№
الاش جۇرتىنىڭ ءبىر ەمەس، بىرنەشە سەزى ءوتىپ، ءاليحاننىڭ كولچاكتان بەتى قايتىپ، “ەندى قايتىپ تاۋەلسىز ەل بولامىز” دەپ جۇرگەن كەز ەدى.
سەمي الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ورداسى ەدى. سەمەيدە جۇرگەن احمەت بايتۇرسىنوۆ باستاعان ءبىر توپ الاشورداشىلار قىتاي شەكاراسىنداعى ءۇرىمشى قالاسىنا بارىپ، ونداعى قازاق جۇرتىنىڭ حال جاعدايىن ءبىلىپ قايتۋعا جولعا شىققوان. ول كەزدە ءۇرىمشىنىڭ كوبى قازاق ەدى ۇيلەرى نەگىزىنەن سازدان قۇيىلعان. ورتا ازيانىڭ كوپ قالالارىن ەسكە سالعانداي. ءبىراز ۇلكەن كىسىلەر مەن جاستار احاڭنىڭ توتە الىپبيىمەن كىتاپ گازەت وقيدى. ەكەن. احاڭدى بۇرىن كورگەن ادامدار دا كەزدەستى. دەگەنمەن، احاڭ ءۇرىمشى قازاقتارىنىڭ تاەلسىز اۆتونوميا قۇرۋ تۋرالى ويلارى دا جوقتىعىن بايقاعان.
سونىمەنگ، ءۇرىمشى قازاعىنىڭ جانە قىتايعا جاقىن باسقا ۇلتتاردىڭ باستى تۇرمىسى ساۋداعا بايلانىستى ەكەنىن بايقاعان الاش زيالىلارى ەلگە، سەمەيگە قايتا جولعا شىققان. ۇرىمشىدەن كەلە جاتقان ون شاقتى اتتىنىفڭ الاكولدىڭ ارعى بەتىنە شىققانى سول ەدى، الدىندا دۋلىعا كيگەن ەر ادامى بار، ىلعا اقبوز ون ەكى اتقا مىنگەن التىن زەرلى اقجاۋلىقتى جاس كەلىنشەكتەر جورعالاتىپ وتىرىپ، جولاۋشىلاردىڭ الدىن وراپ توقتاي قالدى.ۇزىن ەتەكتى جەلبىرشەكتى اق كويلەكتى كەلىنشەكتەر اقۋدىڭ كوگىلدىرىندەي سارى دالاعا ەرەكشە ءوڭ بىتىرگەندەي ەدى. كەلىنشەكتەردىڭ الدىندا كەلە جاتقان دۋلىعالى ەر ادام اتىنان سەكىرىپ ءتۇسىپ، تىزەرلەپ ( جولااۋشىلاردىڭ ۇلكەنى احمەت بايتۇرسىنوۆ ەكەنىن سەزگەن بولۋى كەرەك) بايتۇرسىنوۆتىڭ الدىندا بار جولاۋشىلارعا ارناپ، سالەم بەردى.”اۋ اسىل اعالار! ءبىزدىڭ ەل سىزدەردى سىرتارىڭىزدان جاقسى بىلەدى. باسشىمىز شوبان بي سىزدەردىڭ ۇرىمشىدەن كەلە جاتقاندارىڭىزدان دا جاقسى حاباردار.. ءبىز سوناۋ بايقال كولىنىڭ بەر جاعىنداعى ماڭقاراعاي دەگەن التاي جەرىنەن قىتايعا قاراي كوشىپ بارا جاتقان ەل ەدىك.تۋعان جەرىمىزدە شىعىسقا لاعىپ بارا جاتقان كولساك اسكەرى ەلدىڭ جارىمىن قىرىپ، جىلقىمىزدى ايداپ اكەتتى.. ءبىز كەزىندە التى الاشقا ەسىمى ايگىلى بولعان اقتۇيىن ءبيدىڭ ۇرپاعىەدىك. سول اقتۇيىن ءبميدىڭ ۇرپاعى شوبان بي سوناۋ قىردىڭ استىندا ون ەكى كيىز ءۇي تىگىپ، “سىزدەرگە ارناپ قوناقاسى اسى بەرەم” دەپ كۇتىپ وتىر” دەدى دە، دۋلىعالى جىگىت اتىنا قارعىپ ءمىندى. جولاۋشىلار كۇتپەگەن جاعداي. ءبارى “نە ىستەيمىز” دەگەندەي، اراسىنداعى ۇلكەنى احمەت بايتۇرسىنوۆقا قارادى. بايتۇرسىنوۆ قانا ەمەس، باسقالارى دا الىس جولدان شارشاپ كەلە جاتقان. بايتۇرسىنوۆ سوسى دۋلىعالى جىگىتكە ” اۋىلىڭ باستا” دەگەندەي يەگىن قاقتى. اق بوز اتقا مىنگەن ونەكى اق جاۋلىقتى كەلىنشەكتەر قورشاعان الاش زيالىلارى شوبان ءبيدىڭ اۋىلىنا بەتتەدى. رسىندا، الاكولدەن ءبىر قىر اسقاندا جاسىل جايلاۋعا تىگىلگەن اق جۇمىرتقاداي اپپاق ون ەكى كيىز ۇيلەر جولاۋشىلارعا جۇماقتىڭ قالاشىعىنداي بوپ كورىندى.دۋلىعالى جىگىت قوناقتاردى ورتاداعى ون ەكى قاناتتى ءسانى كەلىسكەن اق بوز ۇيگە ءتۇسىردى.
ءاپ ساتتە قوناقتاردىڭ الدىنا شىلتەرلى ۇلكەن اق داستاحان جايىلىپ، ون شاقتى كەلىنشەك ماسىمەن ءجۇرىپ، التىن زەرلى ۇلكەن توستاعانمەن قوناقتارعى قىمىز تاراتا باستادى. ابدەن ساپىرىلىپ ، ءدامدى قىمىزدىڭ ءيىسى مۇرىن جارعانداي ءۇي ىشىنە تاراي باستادى. قاشاننان قىمىزقۇمار قوناقتاردىڭ كوبى ءبىر توستاعان قىمىزدى ءبىر ىشكەندە اق، توستاعاندى توڭكەىپ تاستادى. احاڭ ءداامدى قىمىزدان ەرەكشە تامسانىپ، اسىقپاي، ءۇزىپ ،ءۇزىپ ءىشىپ وتىردى. ءبىر كەزدە اق داستارحان جيىلىپ، ون قوناققا ون قوناققا ارناپ ون قوي سويىلعان ەكەن، ون قويدىڭ بۋى بۇرقىراعان ەتى ون تاباققا سالىنىپ، ون قوناقتىڭ الدىنا جەكە تاباقپەن قويىلدى . ءبىر باس كۇمىس تارەلكەگە سالىنىپ ءار قوناقتىڭ سىباعاسى رەتىندە الدارىن قويىلدى. بۇرىن ءىر قازاق بەلىنە كىسە بايلاپ، ءوز پىشاقتارىن الىپ جۇرەتىن. . قواق بولىپ وتىرقىن كىسىلەر ونداي سالتتى ۇمىتقان. سوندىقتان ون تاباق ەتتى ون اۋىلدىڭ جىگىتتەرى تۋرادى. قوناقاسى بەرەر الدىندى اۋىلدىڭ يەسى شوبان بي ۇيگە كىرىپ، احاڭنىڭ جانىنا وتىرىپ، اماندىق ساۋلىق سۇراسقان. شوبان بي الاش قايراتكەرلەرىن سىرتىنان بىلەتىنىن، الاش يدەياسىنىڭ قۇپتاۋشىسى، قولداۋشىسى ەكنىن دە ايتىپ وتكەن.قوناقاسى قوناقتاردىڭ كوڭىلىنەن شىققانداي، جىلى اڭگىمەلەرمەن جالعاستى ءىزىل قالجىڭدار دا ايتىلدى. شوبان بي قوناقتارىنا ريزا پەيىلىن تانىتىپ وتىردى. قوناقاسى اياقتالعاننان كەيىن قوناقتار ايا جازباقشى بولعانىن سەزگەندەي شوبان بي قوناقتاردى دالاعا شاقىردى. قوناقتار دالاعا شىقسا، اۋىلدىڭ الدىنا جيىرما شاقتى اتتى بالالار جينالعان. شوبان بي سوندا قوناقتارعا قاراپ، “سىدەرگە ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قىزىعىن كورسەتپەك ويمەن، ءبىر جارىم ساعاتقا سوزىلاتىن ات بايگەسىن ۇيىمداستىرعالى وتىرمىز. بايگەگە قاتىساتىن اتتار وزىموسىرگەن اسىل تۇقىمداس جىلقىلار. بۇل جولعى جارىس ءبىر جارىم ساعاتتاي ۋاقىتتا اياقتالىپ قالادى، مارەگە دەيىن 25 شاقىرىم.” دەدى شوبان بي. ءا، دەگەنشە شوبان ءبيدىڭ قامشى كوتەرۋىمەن باستالىپ تا كەتكەن. الاقانداي جايلاۋدى جيىرما شاقتى جۇيرىك تۇلپارلاردىڭ شاڭى بۇرقىراتىپ بارا جاتتى. ءبىر جارىم ساعاتتاي ۋاقىت وتكەندە ۇزىن قۇلاقتى قاراكۇرەڭ قالعاندارىنان 5000 مەتردەي قارا ءۇزىپ، مارەگە جەتتى. بايگەدەن وزىپ كەلگەن بالاعا شوبان بي التىن اقشا سىيلادى. بايگەنىڭ قوناقتار ءۇشىن ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانىن ەسكەرىپ، احاڭ ەرتەدە شەبەر زەرگەرگە ارنايى جاساتقان كۇماسپەن ويۋلانعان قۇندى باكىسىن بايگەدە جەڭىسكە جەتكەن بالاعا سىيعا تارتتى.
(جالعاسى بار)
بايگەدەن كەيىن، قوناقتار ۇيگە كىردى. تاعىدا ۇلكەن اق داستاحان جايىلىپ، 20 ليترلىك سار ساماۋرىنمەن ءشاي كەلدى. اق فارفور كەسەگە قۇيىلا باستاعاننان ءۇندى ءشايىنىڭ جۇپار ءيىسى كيىز ءۇيدىڭ ءىشىن شارلاپ كەتتى. ەسىك الدىندا وسى اۋىلدىڭ كۇيشىسى مەن جىرشىسى وتىر ەكەن، ەكۋىنىڭ ءبىرى كۇي ورىنداپ، جىرشى ;
“تۋعان جەردەن كوشىپ كەتتىك قايران،التاي،
قازاقتىڭ كەڭ جەرىنە سيماي، سيماي… جىر باستاپ، “قوناق كادەسى” دەپ دومبىراسىن قوناقتاردىڭ بىرىنە ۇسىندى. دومبىرانى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ الىپ:
“ۇستاز بولدىم التايدا ، شىقتى اتاعىم،
شاكىرتىم بار مىڭداعان ماقتاناتىن،
“ويان قازاق” ولەڭىمدى جاتتاپ الىپ،
ەل الدىندا شىرقاتىپ، ماقتاناتىن” دەپ ءبىر توقتاسا، احاڭدا ولەڭ دەسە، قومداناتىن.
ول دا دومبىرانى قولىنا الىپ:
“التاي دەسە، ەسىمە تۇسەدى اقكول،
باتىرلاردان كەندە ەمەس ەد مەن مەن تۋعان جەر.
شاقشاق باتىر، شوشاق باتىر تۋ كوتەرگەن،
ساعىنىشىم باسىلمايدى اۋ،اققۇم، اقكول….! دەپ ءبىر جىرلاپ، سوسىن شوبان بيگە قاراپ:
“شوكە، ءوزىڭىز ايتقانداي قازاق جەرى كەڭ. التايمەن تاۋسىلمايدى قازاق جەرى. قازاق جەرى سوناۋ استارحانعا دەيىن سوزىلىپ جاتىر سول كاسپي تەڭىزى ماڭىن مەكندەگەن ەلدەن قۇرمانعازى اتتى كۇيشى شىققان، سونىڭ “سارىارقا اتتى كۇيىن ورىنداپ بەرەيىن دەپ، احاڭ دومبىرانىڭ شەگىڭ ءبىر قاعىپ الادىد دا كۇيدى اڭقىتا جونەلەدى. كۇيدىڭ جۇرتقا اسەر ەتكەنى سونداي، ەسىكتىڭ الدىندا، كيىز ءۇيدىڭ سىرتىندا تىڭداپ تۇرعان جۇرتتىڭ سالماعى ون ەكى قانات كيىز ءۇيدى قۇلاتىپ جىبەرە جازدادى.. شوبان بي جۇرتتى تىنىشتاندىرىپ، احمەت بايتۇرسىنوۆقا قاراپ; بۇل ءبىر مەن اڭساعان تاماشا كەزدەسۋ بولدى. ءبىراز اڭگىمە ايتىلىپ، رۋحاني جاقىنداسىپ قالدىق. دەدى . ال، ەندى ءشاي ءىشىلىپ، ءان كۇيىمىز اياقتالعانمەن، ءبىزدىڭ نەگىزگى قوناقاسىمىز ءالى بىتكەن جوق، سىزدەردىڭ قۇرمەتتەرىڭىزگە تاي سويىلعان، قازىر الدارىڭىزعا سول تايدىڭ ەتى تارتىلادى دەدى. اق داستارحان جيىلىپ، كوك داستاحان جايىلىپ، ۇلكەن ۇلكەن بىرنەشە اعاش تاباققا سالىنعان تاي ەتى اكەلىندى. تايدىڭ باسىن شوبان بي وسى داستاحاننىڭ ۇلكەنى دە، ەلدىڭ ۇلكەنى دە ءسىزسىز “دەپ احاڭنىڭ الدىنا قويدى. احاڭ باستان ءدام تاتىپ، شوبان بيگە قاراپ:
“شوكە،، جاڭا سوزحىنەن بايقاعان شىعارسىز، جاستابولسا، ەل باستاپ كەلە جاتقان مىرجاقىپ دۋلاتوۆ ىنىڭىزگە وسى باستى ۇستاتام” دەدى. قويدىڭ ەتىن جەپ، ءشاي ىشكەن قوناقتار ءدامدى بولعاسىن با، ونى دا ورتالاپ تاستادى.
قوناقتاردىڭ ەرتەرەك جولعا شىقساق” دەگەن دەرىن مانادان ۇعىپ وتىرعان شوبان بي قوناقتاردىڭ جولعا شىعۋىنا رۇقسات بەردى. قوناقتار جينالىپ دالاعا شىققاندا، ەسىك الدىندا ۇستىنە اسەم ەر سالىنعان كەرىلىپ ءبىر سۇلۋ كەرقۇلا ات تۇر ەكەن. جۇگەنىن ماناعى دۋلىعالى جىگىت ۇستاپ تۇر ەكەن. شوبان بي احمەت بايتۇرسىنوۆقا بۇرىلىپ، “الدارىڭىزدا ءالى ءبىراز جول بار. ءسىز سەمەيگە شارشاماي جەتسىن دەپ، مىنا كەرقۇلا جورعانى سىزگە سىيعا تارىپ وتىرمىن.ءوز اتىڭىزدى قوسارلاپ الىڭىز، ۇيرەنىسكەنشە كەرەك بولىپ قالار. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تۋىستاي بوپ كەتتىك. بىزدە الىس جەرگە كوشىپ بارا جاتقان ەلمىز. سىرتتاي بولسادا بىزگە تىلەكتەس بولىپ ءجۇرىڭىز.بارشاڭىزعا امندىق ساۋلىق تىلەيمىن. اماندىقپەن كەزدەسۋگە جازسىن، اللا! جولدارىڭىىز بولسىن دەپ،قوشتاسامىز دەدى شوبان بي. .
كۇن ساسكەدەن اسىپ، ەڭكەيگەن كەزى. جولاۋشىلار اۋىلدان الىستاعان سايىن، قارايعان سۇلبەلەرى عان كورىنىپ كۇننىڭ قىزىل شۇعىلاسىنا ءسىڭىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى.
جۇمات انەسۇلى، اقىن جازۋشى، تاريحشى
جۇمات انەسۇلى، اقىن، جازۋشى
بولعان وقيعانىڭ ىزىمەن…
الاش زيالىلارىنىڭ ۇرىمشىدەن قايتىپ كەلە جاتقاندا
№№№№№№№№№№№№№
الاش جۇرتىنىڭ ءبىر ەمەس، بىرنەشە سەزى ءوتىپ، ءاليحاننىڭ كولچاكتان بەتى قايتىپ، “ەندى قايتىپ تاۋەلسىز ەل بولامىز” دەپ جۇرگەن كەز ەدى.
سەمي الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ورداسى ەدى. سەمەيدە جۇرگەن احمەت بايتۇرسىنوۆ باستاعان ءبىر توپ الاشورداشىلار قىتاي شەكاراسىنداعى ءۇرىمشى قالاسىنا بارىپ، ونداعى قازاق جۇرتىنىڭ حال جاعدايىن ءبىلىپ قايتۋعا جولعا شىققوان. ول كەزدە ءۇرىمشىنىڭ كوبى قازاق ەدى ۇيلەرى نەگىزىنەن سازدان قۇيىلعان. ورتا ازيانىڭ كوپ قالالارىن ەسكە سالعانداي. ءبىراز ۇلكەن كىسىلەر مەن جاستار احاڭنىڭ توتە الىپبيىمەن كىتاپ گازەت وقيدى. ەكەن. احاڭدى بۇرىن كورگەن ادامدار دا كەزدەستى. دەگەنمەن، احاڭ ءۇرىمشى قازاقتارىنىڭ تاەلسىز اۆتونوميا قۇرۋ تۋرالى ويلارى دا جوقتىعىن بايقاعان.
سونىمەنگ، ءۇرىمشى قازاعىنىڭ جانە قىتايعا جاقىن باسقا ۇلتتاردىڭ باستى تۇرمىسى ساۋداعا بايلانىستى ەكەنىن بايقاعان الاش زيالىلارى ەلگە، سەمەيگە قايتا جولعا شىققان. ۇرىمشىدەن كەلە جاتقان ون شاقتى اتتىنىفڭ الاكولدىڭ ارعى بەتىنە شىققانى سول ەدى، الدىندا دۋلىعا كيگەن ەر ادامى بار، ىلعا اقبوز ون ەكى اتقا مىنگەن التىن زەرلى اقجاۋلىقتى جاس كەلىنشەكتەر جورعالاتىپ وتىرىپ، جولاۋشىلاردىڭ الدىن وراپ توقتاي قالدى.ۇزىن ەتەكتى جەلبىرشەكتى اق كويلەكتى كەلىنشەكتەر اقۋدىڭ كوگىلدىرىندەي سارى دالاعا ەرەكشە ءوڭ بىتىرگەندەي ەدى. كەلىنشەكتەردىڭ الدىندا كەلە جاتقان دۋلىعالى ەر ادام اتىنان سەكىرىپ ءتۇسىپ، تىزەرلەپ ( جولااۋشىلاردىڭ ۇلكەنى احمەت بايتۇرسىنوۆ ەكەنىن سەزگەن بولۋى كەرەك) بايتۇرسىنوۆتىڭ الدىندا بار جولاۋشىلارعا ارناپ، سالەم بەردى.”اۋ اسىل اعالار! ءبىزدىڭ ەل سىزدەردى سىرتارىڭىزدان جاقسى بىلەدى. باسشىمىز شوبان بي سىزدەردىڭ ۇرىمشىدەن كەلە جاتقاندارىڭىزدان دا جاقسى حاباردار.. ءبىز سوناۋ بايقال كولىنىڭ بەر جاعىنداعى ماڭقاراعاي دەگەن التاي جەرىنەن قىتايعا قاراي كوشىپ بارا جاتقان ەل ەدىك.تۋعان جەرىمىزدە شىعىسقا لاعىپ بارا جاتقان كولساك اسكەرى ەلدىڭ جارىمىن قىرىپ، جىلقىمىزدى ايداپ اكەتتى.. ءبىز كەزىندە التى الاشقا ەسىمى ايگىلى بولعان اقتۇيىن ءبيدىڭ ۇرپاعىەدىك. سول اقتۇيىن ءبميدىڭ ۇرپاعى شوبان بي سوناۋ قىردىڭ استىندا ون ەكى كيىز ءۇي تىگىپ، “سىزدەرگە ارناپ قوناقاسى اسى بەرەم” دەپ كۇتىپ وتىر” دەدى دە، دۋلىعالى جىگىت اتىنا قارعىپ ءمىندى. جولاۋشىلار كۇتپەگەن جاعداي. ءبارى “نە ىستەيمىز” دەگەندەي، اراسىنداعى ۇلكەنى احمەت بايتۇرسىنوۆقا قارادى. بايتۇرسىنوۆ قانا ەمەس، باسقالارى دا الىس جولدان شارشاپ كەلە جاتقان. بايتۇرسىنوۆ سوسى دۋلىعالى جىگىتكە ” اۋىلىڭ باستا” دەگەندەي يەگىن قاقتى. اق بوز اتقا مىنگەن ونەكى اق جاۋلىقتى كەلىنشەكتەر قورشاعان الاش زيالىلارى شوبان ءبيدىڭ اۋىلىنا بەتتەدى. رسىندا، الاكولدەن ءبىر قىر اسقاندا جاسىل جايلاۋعا تىگىلگەن اق جۇمىرتقاداي اپپاق ون ەكى كيىز ۇيلەر جولاۋشىلارعا جۇماقتىڭ قالاشىعىنداي بوپ كورىندى.دۋلىعالى جىگىت قوناقتاردى ورتاداعى ون ەكى قاناتتى ءسانى كەلىسكەن اق بوز ۇيگە ءتۇسىردى.
ءاپ ساتتە قوناقتاردىڭ الدىنا شىلتەرلى ۇلكەن اق داستاحان جايىلىپ، ون شاقتى كەلىنشەك ماسىمەن ءجۇرىپ، التىن زەرلى ۇلكەن توستاعانمەن قوناقتارعى قىمىز تاراتا باستادى. ابدەن ساپىرىلىپ ، ءدامدى قىمىزدىڭ ءيىسى مۇرىن جارعانداي ءۇي ىشىنە تاراي باستادى. قاشاننان قىمىزقۇمار قوناقتاردىڭ كوبى ءبىر توستاعان قىمىزدى ءبىر ىشكەندە اق، توستاعاندى توڭكەىپ تاستادى. احاڭ ءداامدى قىمىزدان ەرەكشە تامسانىپ، اسىقپاي، ءۇزىپ ،ءۇزىپ ءىشىپ وتىردى. ءبىر كەزدە اق داستارحان جيىلىپ، ون قوناققا ون قوناققا ارناپ ون قوي سويىلعان ەكەن، ون قويدىڭ بۋى بۇرقىراعان ەتى ون تاباققا سالىنىپ، ون قوناقتىڭ الدىنا جەكە تاباقپەن قويىلدى . ءبىر باس كۇمىس تارەلكەگە سالىنىپ ءار قوناقتىڭ سىباعاسى رەتىندە الدارىن قويىلدى. بۇرىن ءىر قازاق بەلىنە كىسە بايلاپ، ءوز پىشاقتارىن الىپ جۇرەتىن. . قواق بولىپ وتىرقىن كىسىلەر ونداي سالتتى ۇمىتقان. سوندىقتان ون تاباق ەتتى ون اۋىلدىڭ جىگىتتەرى تۋرادى. قوناقاسى بەرەر الدىندى اۋىلدىڭ يەسى شوبان بي ۇيگە كىرىپ، احاڭنىڭ جانىنا وتىرىپ، اماندىق ساۋلىق سۇراسقان. شوبان بي الاش قايراتكەرلەرىن سىرتىنان بىلەتىنىن، الاش يدەياسىنىڭ قۇپتاۋشىسى، قولداۋشىسى ەكنىن دە ايتىپ وتكەن.قوناقاسى قوناقتاردىڭ كوڭىلىنەن شىققانداي، جىلى اڭگىمەلەرمەن جالعاستى ءىزىل قالجىڭدار دا ايتىلدى. شوبان بي قوناقتارىنا ريزا پەيىلىن تانىتىپ وتىردى. قوناقاسى اياقتالعاننان كەيىن قوناقتار ايا جازباقشى بولعانىن سەزگەندەي شوبان بي قوناقتاردى دالاعا شاقىردى. قوناقتار دالاعا شىقسا، اۋىلدىڭ الدىنا جيىرما شاقتى اتتى بالالار جينالعان. شوبان بي سوندا قوناقتارعا قاراپ، “سىدەرگە ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قىزىعىن كورسەتپەك ويمەن، ءبىر جارىم ساعاتقا سوزىلاتىن ات بايگەسىن ۇيىمداستىرعالى وتىرمىز. بايگەگە قاتىساتىن اتتار وزىموسىرگەن اسىل تۇقىمداس جىلقىلار. بۇل جولعى جارىس ءبىر جارىم ساعاتتاي ۋاقىتتا اياقتالىپ قالادى، مارەگە دەيىن 25 شاقىرىم.” دەدى شوبان بي. ءا، دەگەنشە شوبان ءبيدىڭ قامشى كوتەرۋىمەن باستالىپ تا كەتكەن. الاقانداي جايلاۋدى جيىرما شاقتى جۇيرىك تۇلپارلاردىڭ شاڭى بۇرقىراتىپ بارا جاتتى. ءبىر جارىم ساعاتتاي ۋاقىت وتكەندە ۇزىن قۇلاقتى قاراكۇرەڭ قالعاندارىنان 5000 مەتردەي قارا ءۇزىپ، مارەگە جەتتى. بايگەدەن وزىپ كەلگەن بالاعا شوبان بي التىن اقشا سىيلادى. بايگەنىڭ قوناقتار ءۇشىن ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانىن ەسكەرىپ، احاڭ ەرتەدە شەبەر زەرگەرگە ارنايى جاساتقان كۇماسپەن ويۋلانعان قۇندى باكىسىن بايگەدە جەڭىسكە جەتكەن بالاعا سىيعا تارتتى.
(جالعاسى بار)
بايگەدەن كەيىن، قوناقتار ۇيگە كىردى. تاعىدا ۇلكەن اق داستاحان جايىلىپ، 20 ليترلىك سار ساماۋرىنمەن ءشاي كەلدى. اق فارفور كەسەگە قۇيىلا باستاعاننان ءۇندى ءشايىنىڭ جۇپار ءيىسى كيىز ءۇيدىڭ ءىشىن شارلاپ كەتتى. ەسىك الدىندا وسى اۋىلدىڭ كۇيشىسى مەن جىرشىسى وتىر ەكەن، ەكۋىنىڭ ءبىرى كۇي ورىنداپ، جىرشى ;
“تۋعان جەردەن كوشىپ كەتتىك قايران،التاي،
قازاقتىڭ كەڭ جەرىنە سيماي، سيماي… جىر باستاپ، “قوناق كادەسى” دەپ دومبىراسىن قوناقتاردىڭ بىرىنە ۇسىندى. دومبىرانى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ الىپ:
“ۇستاز بولدىم التايدا ، شىقتى اتاعىم،
شاكىرتىم بار مىڭداعان ماقتاناتىن،
“ويان قازاق” ولەڭىمدى جاتتاپ الىپ،
ەل الدىندا شىرقاتىپ، ماقتاناتىن” دەپ ءبىر توقتاسا، احاڭدا ولەڭ دەسە، قومداناتىن.
ول دا دومبىرانى قولىنا الىپ:
“التاي دەسە، ەسىمە تۇسەدى اقكول،
باتىرلاردان كەندە ەمەس ەد مەن مەن تۋعان جەر.
شاقشاق باتىر، شوشاق باتىر تۋ كوتەرگەن،
ساعىنىشىم باسىلمايدى اۋ،اققۇم، اقكول….! دەپ ءبىر جىرلاپ، سوسىن شوبان بيگە قاراپ:
“شوكە، ءوزىڭىز ايتقانداي قازاق جەرى كەڭ. التايمەن تاۋسىلمايدى قازاق جەرى. قازاق جەرى سوناۋ استارحانعا دەيىن سوزىلىپ جاتىر سول كاسپي تەڭىزى ماڭىن مەكندەگەن ەلدەن قۇرمانعازى اتتى كۇيشى شىققان، سونىڭ “سارىارقا اتتى كۇيىن ورىنداپ بەرەيىن دەپ، احاڭ دومبىرانىڭ شەگىڭ ءبىر قاعىپ الادىد دا كۇيدى اڭقىتا جونەلەدى. كۇيدىڭ جۇرتقا اسەر ەتكەنى سونداي، ەسىكتىڭ الدىندا، كيىز ءۇيدىڭ سىرتىندا تىڭداپ تۇرعان جۇرتتىڭ سالماعى ون ەكى قانات كيىز ءۇيدى قۇلاتىپ جىبەرە جازدادى.. شوبان بي جۇرتتى تىنىشتاندىرىپ، احمەت بايتۇرسىنوۆقا قاراپ; بۇل ءبىر مەن اڭساعان تاماشا كەزدەسۋ بولدى. ءبىراز اڭگىمە ايتىلىپ، رۋحاني جاقىنداسىپ قالدىق. دەدى . ال، ەندى ءشاي ءىشىلىپ، ءان كۇيىمىز اياقتالعانمەن، ءبىزدىڭ نەگىزگى قوناقاسىمىز ءالى بىتكەن جوق، سىزدەردىڭ قۇرمەتتەرىڭىزگە تاي سويىلعان، قازىر الدارىڭىزعا سول تايدىڭ ەتى تارتىلادى دەدى. اق داستارحان جيىلىپ، كوك داستاحان جايىلىپ، ۇلكەن ۇلكەن بىرنەشە اعاش تاباققا سالىنعان تاي ەتى اكەلىندى. تايدىڭ باسىن شوبان بي وسى داستاحاننىڭ ۇلكەنى دە، ەلدىڭ ۇلكەنى دە ءسىزسىز “دەپ احاڭنىڭ الدىنا قويدى. احاڭ باستان ءدام تاتىپ، شوبان بيگە قاراپ:
“شوكە،، جاڭا سوزحىنەن بايقاعان شىعارسىز، جاستابولسا، ەل باستاپ كەلە جاتقان مىرجاقىپ دۋلاتوۆ ىنىڭىزگە وسى باستى ۇستاتام” دەدى. قويدىڭ ەتىن جەپ، ءشاي ىشكەن قوناقتار ءدامدى بولعاسىن با، ونى دا ورتالاپ تاستادى.
قوناقتاردىڭ ەرتەرەك جولعا شىقساق” دەگەن دەرىن مانادان ۇعىپ وتىرعان شوبان بي قوناقتاردىڭ جولعا شىعۋىنا رۇقسات بەردى. قوناقتار جينالىپ دالاعا شىققاندا، ەسىك الدىندا ۇستىنە اسەم ەر سالىنعان كەرىلىپ ءبىر سۇلۋ كەرقۇلا ات تۇر ەكەن. جۇگەنىن ماناعى دۋلىعالى جىگىت ۇستاپ تۇر ەكەن. شوبان بي احمەت بايتۇرسىنوۆقا بۇرىلىپ، “الدارىڭىزدا ءالى ءبىراز جول بار. ءسىز سەمەيگە شارشاماي جەتسىن دەپ، مىنا كەرقۇلا جورعانى سىزگە سىيعا تارىپ وتىرمىن.ءوز اتىڭىزدى قوسارلاپ الىڭىز، ۇيرەنىسكەنشە كەرەك بولىپ قالار. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تۋىستاي بوپ كەتتىك. بىزدە الىس جەرگە كوشىپ بارا جاتقان ەلمىز. سىرتتاي بولسادا بىزگە تىلەكتەس بولىپ ءجۇرىڭىز.بارشاڭىزعا امندىق ساۋلىق تىلەيمىن. اماندىقپەن كەزدەسۋگە جازسىن، اللا! جولدارىڭىىز بولسىن دەپ،قوشتاسامىز دەدى شوبان بي. .
كۇن ساسكەدەن اسىپ، ەڭكەيگەن كەزى. جولاۋشىلار اۋىلدان الىستاعان سايىن، قارايعان سۇلبەلەرى عان كورىنىپ كۇننىڭ قىزىل شۇعىلاسىنا ءسىڭىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى.
جۇمات انەسۇلى، اقىن جازۋشى، تاريحشى
جۇمات انەسۇلى، اقىن، جازۋشى
بولعان وقيعانىڭ ىزىمەن…
الاش زيالىلارىنىڭ ۇرىمشىدەن قايتىپ كەلە جاتقاندا
№№№№№№№№№№№№№
الاش جۇرتىنىڭ ءبىر ەمەس، بىرنەشە سەزى ءوتىپ، ءاليحاننىڭ كولچاكتان بەتى قايتىپ، “ەندى قايتىپ تاۋەلسىز ەل بولامىز” دەپ جۇرگەن كەز ەدى.
سەمي الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ورداسى ەدى. سەمەيدە جۇرگەن احمەت بايتۇرسىنوۆ باستاعان ءبىر توپ الاشورداشىلار قىتاي شەكاراسىنداعى ءۇرىمشى قالاسىنا بارىپ، ونداعى قازاق جۇرتىنىڭ حال جاعدايىن ءبىلىپ قايتۋعا جولعا شىققوان. ول كەزدە ءۇرىمشىنىڭ كوبى قازاق ەدى ۇيلەرى نەگىزىنەن سازدان قۇيىلعان. ورتا ازيانىڭ كوپ قالالارىن ەسكە سالعانداي. ءبىراز ۇلكەن كىسىلەر مەن جاستار احاڭنىڭ توتە الىپبيىمەن كىتاپ گازەت وقيدى. ەكەن. احاڭدى بۇرىن كورگەن ادامدار دا كەزدەستى. دەگەنمەن، احاڭ ءۇرىمشى قازاقتارىنىڭ تاەلسىز اۆتونوميا قۇرۋ تۋرالى ويلارى دا جوقتىعىن بايقاعان.
سونىمەنگ، ءۇرىمشى قازاعىنىڭ جانە قىتايعا جاقىن باسقا ۇلتتاردىڭ باستى تۇرمىسى ساۋداعا بايلانىستى ەكەنىن بايقاعان الاش زيالىلارى ەلگە، سەمەيگە قايتا جولعا شىققان. ۇرىمشىدەن كەلە جاتقان ون شاقتى اتتىنىفڭ الاكولدىڭ ارعى بەتىنە شىققانى سول ەدى، الدىندا دۋلىعا كيگەن ەر ادامى بار، ىلعا اقبوز ون ەكى اتقا مىنگەن التىن زەرلى اقجاۋلىقتى جاس كەلىنشەكتەر جورعالاتىپ وتىرىپ، جولاۋشىلاردىڭ الدىن وراپ توقتاي قالدى.ۇزىن ەتەكتى جەلبىرشەكتى اق كويلەكتى كەلىنشەكتەر اقۋدىڭ كوگىلدىرىندەي سارى دالاعا ەرەكشە ءوڭ بىتىرگەندەي ەدى. كەلىنشەكتەردىڭ الدىندا كەلە جاتقان دۋلىعالى ەر ادام اتىنان سەكىرىپ ءتۇسىپ، تىزەرلەپ ( جولااۋشىلاردىڭ ۇلكەنى احمەت بايتۇرسىنوۆ ەكەنىن سەزگەن بولۋى كەرەك) بايتۇرسىنوۆتىڭ الدىندا بار جولاۋشىلارعا ارناپ، سالەم بەردى.”اۋ اسىل اعالار! ءبىزدىڭ ەل سىزدەردى سىرتارىڭىزدان جاقسى بىلەدى. باسشىمىز شوبان بي سىزدەردىڭ ۇرىمشىدەن كەلە جاتقاندارىڭىزدان دا جاقسى حاباردار.. ءبىز سوناۋ بايقال كولىنىڭ بەر جاعىنداعى ماڭقاراعاي دەگەن التاي جەرىنەن قىتايعا قاراي كوشىپ بارا جاتقان ەل ەدىك.تۋعان جەرىمىزدە شىعىسقا لاعىپ بارا جاتقان كولساك اسكەرى ەلدىڭ جارىمىن قىرىپ، جىلقىمىزدى ايداپ اكەتتى.. ءبىز كەزىندە التى الاشقا ەسىمى ايگىلى بولعان اقتۇيىن ءبيدىڭ ۇرپاعىەدىك. سول اقتۇيىن ءبميدىڭ ۇرپاعى شوبان بي سوناۋ قىردىڭ استىندا ون ەكى كيىز ءۇي تىگىپ، “سىزدەرگە ارناپ قوناقاسى اسى بەرەم” دەپ كۇتىپ وتىر” دەدى دە، دۋلىعالى جىگىت اتىنا قارعىپ ءمىندى. جولاۋشىلار كۇتپەگەن جاعداي. ءبارى “نە ىستەيمىز” دەگەندەي، اراسىنداعى ۇلكەنى احمەت بايتۇرسىنوۆقا قارادى. بايتۇرسىنوۆ قانا ەمەس، باسقالارى دا الىس جولدان شارشاپ كەلە جاتقان. بايتۇرسىنوۆ سوسى دۋلىعالى جىگىتكە ” اۋىلىڭ باستا” دەگەندەي يەگىن قاقتى. اق بوز اتقا مىنگەن ونەكى اق جاۋلىقتى كەلىنشەكتەر قورشاعان الاش زيالىلارى شوبان ءبيدىڭ اۋىلىنا بەتتەدى. رسىندا، الاكولدەن ءبىر قىر اسقاندا جاسىل جايلاۋعا تىگىلگەن اق جۇمىرتقاداي اپپاق ون ەكى كيىز ۇيلەر جولاۋشىلارعا جۇماقتىڭ قالاشىعىنداي بوپ كورىندى.دۋلىعالى جىگىت قوناقتاردى ورتاداعى ون ەكى قاناتتى ءسانى كەلىسكەن اق بوز ۇيگە ءتۇسىردى.
ءاپ ساتتە قوناقتاردىڭ الدىنا شىلتەرلى ۇلكەن اق داستاحان جايىلىپ، ون شاقتى كەلىنشەك ماسىمەن ءجۇرىپ، التىن زەرلى ۇلكەن توستاعانمەن قوناقتارعى قىمىز تاراتا باستادى. ابدەن ساپىرىلىپ ، ءدامدى قىمىزدىڭ ءيىسى مۇرىن جارعانداي ءۇي ىشىنە تاراي باستادى. قاشاننان قىمىزقۇمار قوناقتاردىڭ كوبى ءبىر توستاعان قىمىزدى ءبىر ىشكەندە اق، توستاعاندى توڭكەىپ تاستادى. احاڭ ءداامدى قىمىزدان ەرەكشە تامسانىپ، اسىقپاي، ءۇزىپ ،ءۇزىپ ءىشىپ وتىردى. ءبىر كەزدە اق داستارحان جيىلىپ، ون قوناققا ون قوناققا ارناپ ون قوي سويىلعان ەكەن، ون قويدىڭ بۋى بۇرقىراعان ەتى ون تاباققا سالىنىپ، ون قوناقتىڭ الدىنا جەكە تاباقپەن قويىلدى . ءبىر باس كۇمىس تارەلكەگە سالىنىپ ءار قوناقتىڭ سىباعاسى رەتىندە الدارىن قويىلدى. بۇرىن ءىر قازاق بەلىنە كىسە بايلاپ، ءوز پىشاقتارىن الىپ جۇرەتىن. . قواق بولىپ وتىرقىن كىسىلەر ونداي سالتتى ۇمىتقان. سوندىقتان ون تاباق ەتتى ون اۋىلدىڭ جىگىتتەرى تۋرادى. قوناقاسى بەرەر الدىندى اۋىلدىڭ يەسى شوبان بي ۇيگە كىرىپ، احاڭنىڭ جانىنا وتىرىپ، اماندىق ساۋلىق سۇراسقان. شوبان بي الاش قايراتكەرلەرىن سىرتىنان بىلەتىنىن، الاش يدەياسىنىڭ قۇپتاۋشىسى، قولداۋشىسى ەكنىن دە ايتىپ وتكەن.قوناقاسى قوناقتاردىڭ كوڭىلىنەن شىققانداي، جىلى اڭگىمەلەرمەن جالعاستى ءىزىل قالجىڭدار دا ايتىلدى. شوبان بي قوناقتارىنا ريزا پەيىلىن تانىتىپ وتىردى. قوناقاسى اياقتالعاننان كەيىن قوناقتار ايا جازباقشى بولعانىن سەزگەندەي شوبان بي قوناقتاردى دالاعا شاقىردى. قوناقتار دالاعا شىقسا، اۋىلدىڭ الدىنا جيىرما شاقتى اتتى بالالار جينالعان. شوبان بي سوندا قوناقتارعا قاراپ، “سىدەرگە ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قىزىعىن كورسەتپەك ويمەن، ءبىر جارىم ساعاتقا سوزىلاتىن ات بايگەسىن ۇيىمداستىرعالى وتىرمىز. بايگەگە قاتىساتىن اتتار وزىموسىرگەن اسىل تۇقىمداس جىلقىلار. بۇل جولعى جارىس ءبىر جارىم ساعاتتاي ۋاقىتتا اياقتالىپ قالادى، مارەگە دەيىن 25 شاقىرىم.” دەدى شوبان بي. ءا، دەگەنشە شوبان ءبيدىڭ قامشى كوتەرۋىمەن باستالىپ تا كەتكەن. الاقانداي جايلاۋدى جيىرما شاقتى جۇيرىك تۇلپارلاردىڭ شاڭى بۇرقىراتىپ بارا جاتتى. ءبىر جارىم ساعاتتاي ۋاقىت وتكەندە ۇزىن قۇلاقتى قاراكۇرەڭ قالعاندارىنان 5000 مەتردەي قارا ءۇزىپ، مارەگە جەتتى. بايگەدەن وزىپ كەلگەن بالاعا شوبان بي التىن اقشا سىيلادى. بايگەنىڭ قوناقتار ءۇشىن ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانىن ەسكەرىپ، احاڭ ەرتەدە شەبەر زەرگەرگە ارنايى جاساتقان كۇماسپەن ويۋلانعان قۇندى باكىسىن بايگەدە جەڭىسكە جەتكەن بالاعا سىيعا تارتتى.
(جالعاسى بار)
بايگەدەن كەيىن، قوناقتار ۇيگە كىردى. تاعىدا ۇلكەن اق داستاحان جايىلىپ، 20 ليترلىك سار ساماۋرىنمەن ءشاي كەلدى. اق فارفور كەسەگە قۇيىلا باستاعاننان ءۇندى ءشايىنىڭ جۇپار ءيىسى كيىز ءۇيدىڭ ءىشىن شارلاپ كەتتى. ەسىك الدىندا وسى اۋىلدىڭ كۇيشىسى مەن جىرشىسى وتىر ەكەن، ەكۋىنىڭ ءبىرى كۇي ورىنداپ، جىرشى ;
“تۋعان جەردەن كوشىپ كەتتىك قايران،التاي،
قازاقتىڭ كەڭ جەرىنە سيماي، سيماي… جىر باستاپ، “قوناق كادەسى” دەپ دومبىراسىن قوناقتاردىڭ بىرىنە ۇسىندى. دومبىرانى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ الىپ:
“ۇستاز بولدىم التايدا ، شىقتى اتاعىم،
شاكىرتىم بار مىڭداعان ماقتاناتىن،
“ويان قازاق” ولەڭىمدى جاتتاپ الىپ،
ەل الدىندا شىرقاتىپ، ماقتاناتىن” دەپ ءبىر توقتاسا، احاڭدا ولەڭ دەسە، قومداناتىن.
ول دا دومبىرانى قولىنا الىپ:
“التاي دەسە، ەسىمە تۇسەدى اقكول،
باتىرلاردان كەندە ەمەس ەد مەن مەن تۋعان جەر.
شاقشاق باتىر، شوشاق باتىر تۋ كوتەرگەن،
ساعىنىشىم باسىلمايدى اۋ،اققۇم، اقكول….! دەپ ءبىر جىرلاپ، سوسىن شوبان بيگە قاراپ:
“شوكە، ءوزىڭىز ايتقانداي قازاق جەرى كەڭ. التايمەن تاۋسىلمايدى قازاق جەرى. قازاق جەرى سوناۋ استارحانعا دەيىن سوزىلىپ جاتىر سول كاسپي تەڭىزى ماڭىن مەكندەگەن ەلدەن قۇرمانعازى اتتى كۇيشى شىققان، سونىڭ “سارىارقا اتتى كۇيىن ورىنداپ بەرەيىن دەپ، احاڭ دومبىرانىڭ شەگىڭ ءبىر قاعىپ الادىد دا كۇيدى اڭقىتا جونەلەدى. كۇيدىڭ جۇرتقا اسەر ەتكەنى سونداي، ەسىكتىڭ الدىندا، كيىز ءۇيدىڭ سىرتىندا تىڭداپ تۇرعان جۇرتتىڭ سالماعى ون ەكى قانات كيىز ءۇيدى قۇلاتىپ جىبەرە جازدادى.. شوبان بي جۇرتتى تىنىشتاندىرىپ، احمەت بايتۇرسىنوۆقا قاراپ; بۇل ءبىر مەن اڭساعان تاماشا كەزدەسۋ بولدى. ءبىراز اڭگىمە ايتىلىپ، رۋحاني جاقىنداسىپ قالدىق. دەدى . ال، ەندى ءشاي ءىشىلىپ، ءان كۇيىمىز اياقتالعانمەن، ءبىزدىڭ نەگىزگى قوناقاسىمىز ءالى بىتكەن جوق، سىزدەردىڭ قۇرمەتتەرىڭىزگە تاي سويىلعان، قازىر الدارىڭىزعا سول تايدىڭ ەتى تارتىلادى دەدى. اق داستارحان جيىلىپ، كوك داستاحان جايىلىپ، ۇلكەن ۇلكەن بىرنەشە اعاش تاباققا سالىنعان تاي ەتى اكەلىندى. تايدىڭ باسىن شوبان بي وسى داستاحاننىڭ ۇلكەنى دە، ەلدىڭ ۇلكەنى دە ءسىزسىز “دەپ احاڭنىڭ الدىنا قويدى. احاڭ باستان ءدام تاتىپ، شوبان بيگە قاراپ:
“شوكە،، جاڭا سوزحىنەن بايقاعان شىعارسىز، جاستابولسا، ەل باستاپ كەلە جاتقان مىرجاقىپ دۋلاتوۆ ىنىڭىزگە وسى باستى ۇستاتام” دەدى. قويدىڭ ەتىن جەپ، ءشاي ىشكەن قوناقتار ءدامدى بولعاسىن با، ونى دا ورتالاپ تاستادى.
قوناقتاردىڭ ەرتەرەك جولعا شىقساق” دەگەن دەرىن مانادان ۇعىپ وتىرعان شوبان بي قوناقتاردىڭ جولعا شىعۋىنا رۇقسات بەردى. قوناقتار جينالىپ دالاعا شىققاندا، ەسىك الدىندا ۇستىنە اسەم ەر سالىنعان كەرىلىپ ءبىر سۇلۋ كەرقۇلا ات تۇر ەكەن. جۇگەنىن ماناعى دۋلىعالى جىگىت ۇستاپ تۇر ەكەن. شوبان بي احمەت بايتۇرسىنوۆقا بۇرىلىپ، “الدارىڭىزدا ءالى ءبىراز جول بار. ءسىز سەمەيگە شارشاماي جەتسىن دەپ، مىنا كەرقۇلا جورعانى سىزگە سىيعا تارىپ وتىرمىن.ءوز اتىڭىزدى قوسارلاپ الىڭىز، ۇيرەنىسكەنشە كەرەك بولىپ قالار. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تۋىستاي بوپ كەتتىك. بىزدە الىس جەرگە كوشىپ بارا جاتقان ەلمىز. سىرتتاي بولسادا بىزگە تىلەكتەس بولىپ ءجۇرىڭىز.بارشاڭىزعا امندىق ساۋلىق تىلەيمىن. اماندىقپەن كەزدەسۋگە جازسىن، اللا! جولدارىڭىىز بولسىن دەپ،قوشتاسامىز دەدى شوبان بي. .
كۇن ساسكەدەن اسىپ، ەڭكەيگەن كەزى. جولاۋشىلار اۋىلدان الىستاعان سايىن، قارايعان سۇلبەلەرى عان كورىنىپ كۇننىڭ قىزىل شۇعىلاسىنا ءسىڭىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى.
جۇمات انەسۇلى، اقىن جازۋشى، تاريحشى
جۇمات انەسۇلى، اقىن، جازۋشى
بولعان وقيعانىڭ ىزىمەن…
الاش زيالىلارىنىڭ ۇرىمشىدەن قايتىپ كەلە جاتقاندا
№№№№№№№№№№№№№
الاش جۇرتىنىڭ ءبىر ەمەس، بىرنەشە سەزى ءوتىپ، ءاليحاننىڭ كولچاكتان بەتى قايتىپ، “ەندى قايتىپ تاۋەلسىز ەل بولامىز” دەپ جۇرگەن كەز ەدى.
سەمي الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ورداسى ەدى. سەمەيدە جۇرگەن احمەت بايتۇرسىنوۆ باستاعان ءبىر توپ الاشورداشىلار قىتاي شەكاراسىنداعى ءۇرىمشى قالاسىنا بارىپ، ونداعى قازاق جۇرتىنىڭ حال جاعدايىن ءبىلىپ قايتۋعا جولعا شىققوان. ول كەزدە ءۇرىمشىنىڭ كوبى قازاق ەدى ۇيلەرى نەگىزىنەن سازدان قۇيىلعان. ورتا ازيانىڭ كوپ قالالارىن ەسكە سالعانداي. ءبىراز ۇلكەن كىسىلەر مەن جاستار احاڭنىڭ توتە الىپبيىمەن كىتاپ گازەت وقيدى. ەكەن. احاڭدى بۇرىن كورگەن ادامدار دا كەزدەستى. دەگەنمەن، احاڭ ءۇرىمشى قازاقتارىنىڭ تاەلسىز اۆتونوميا قۇرۋ تۋرالى ويلارى دا جوقتىعىن بايقاعان.
سونىمەنگ، ءۇرىمشى قازاعىنىڭ جانە قىتايعا جاقىن باسقا ۇلتتاردىڭ باستى تۇرمىسى ساۋداعا بايلانىستى ەكەنىن بايقاعان الاش زيالىلارى ەلگە، سەمەيگە قايتا جولعا شىققان. ۇرىمشىدەن كەلە جاتقان ون شاقتى اتتىنىفڭ الاكولدىڭ ارعى بەتىنە شىققانى سول ەدى، الدىندا دۋلىعا كيگەن ەر ادامى بار، ىلعا اقبوز ون ەكى اتقا مىنگەن التىن زەرلى اقجاۋلىقتى جاس كەلىنشەكتەر جورعالاتىپ وتىرىپ، جولاۋشىلاردىڭ الدىن وراپ توقتاي قالدى.ۇزىن ەتەكتى جەلبىرشەكتى اق كويلەكتى كەلىنشەكتەر اقۋدىڭ كوگىلدىرىندەي سارى دالاعا ەرەكشە ءوڭ بىتىرگەندەي ەدى. كەلىنشەكتەردىڭ الدىندا كەلە جاتقان دۋلىعالى ەر ادام اتىنان سەكىرىپ ءتۇسىپ، تىزەرلەپ ( جولااۋشىلاردىڭ ۇلكەنى احمەت بايتۇرسىنوۆ ەكەنىن سەزگەن بولۋى كەرەك) بايتۇرسىنوۆتىڭ الدىندا بار جولاۋشىلارعا ارناپ، سالەم بەردى.”اۋ اسىل اعالار! ءبىزدىڭ ەل سىزدەردى سىرتارىڭىزدان جاقسى بىلەدى. باسشىمىز شوبان بي سىزدەردىڭ ۇرىمشىدەن كەلە جاتقاندارىڭىزدان دا جاقسى حاباردار.. ءبىز سوناۋ بايقال كولىنىڭ بەر جاعىنداعى ماڭقاراعاي دەگەن التاي جەرىنەن قىتايعا قاراي كوشىپ بارا جاتقان ەل ەدىك.تۋعان جەرىمىزدە شىعىسقا لاعىپ بارا جاتقان كولساك اسكەرى ەلدىڭ جارىمىن قىرىپ، جىلقىمىزدى ايداپ اكەتتى.. ءبىز كەزىندە التى الاشقا ەسىمى ايگىلى بولعان اقتۇيىن ءبيدىڭ ۇرپاعىەدىك. سول اقتۇيىن ءبميدىڭ ۇرپاعى شوبان بي سوناۋ قىردىڭ استىندا ون ەكى كيىز ءۇي تىگىپ، “سىزدەرگە ارناپ قوناقاسى اسى بەرەم” دەپ كۇتىپ وتىر” دەدى دە، دۋلىعالى جىگىت اتىنا قارعىپ ءمىندى. جولاۋشىلار كۇتپەگەن جاعداي. ءبارى “نە ىستەيمىز” دەگەندەي، اراسىنداعى ۇلكەنى احمەت بايتۇرسىنوۆقا قارادى. بايتۇرسىنوۆ قانا ەمەس، باسقالارى دا الىس جولدان شارشاپ كەلە جاتقان. بايتۇرسىنوۆ سوسى دۋلىعالى جىگىتكە ” اۋىلىڭ باستا” دەگەندەي يەگىن قاقتى. اق بوز اتقا مىنگەن ونەكى اق جاۋلىقتى كەلىنشەكتەر قورشاعان الاش زيالىلارى شوبان ءبيدىڭ اۋىلىنا بەتتەدى. رسىندا، الاكولدەن ءبىر قىر اسقاندا جاسىل جايلاۋعا تىگىلگەن اق جۇمىرتقاداي اپپاق ون ەكى كيىز ۇيلەر جولاۋشىلارعا جۇماقتىڭ قالاشىعىنداي بوپ كورىندى.دۋلىعالى جىگىت قوناقتاردى ورتاداعى ون ەكى قاناتتى ءسانى كەلىسكەن اق بوز ۇيگە ءتۇسىردى.
ءاپ ساتتە قوناقتاردىڭ الدىنا شىلتەرلى ۇلكەن اق داستاحان جايىلىپ، ون شاقتى كەلىنشەك ماسىمەن ءجۇرىپ، التىن زەرلى ۇلكەن توستاعانمەن قوناقتارعى قىمىز تاراتا باستادى. ابدەن ساپىرىلىپ ، ءدامدى قىمىزدىڭ ءيىسى مۇرىن جارعانداي ءۇي ىشىنە تاراي باستادى. قاشاننان قىمىزقۇمار قوناقتاردىڭ كوبى ءبىر توستاعان قىمىزدى ءبىر ىشكەندە اق، توستاعاندى توڭكەىپ تاستادى. احاڭ ءداامدى قىمىزدان ەرەكشە تامسانىپ، اسىقپاي، ءۇزىپ ،ءۇزىپ ءىشىپ وتىردى. ءبىر كەزدە اق داستارحان جيىلىپ، ون قوناققا ون قوناققا ارناپ ون قوي سويىلعان ەكەن، ون قويدىڭ بۋى بۇرقىراعان ەتى ون تاباققا سالىنىپ، ون قوناقتىڭ الدىنا جەكە تاباقپەن قويىلدى . ءبىر باس كۇمىس تارەلكەگە سالىنىپ ءار قوناقتىڭ سىباعاسى رەتىندە الدارىن قويىلدى. بۇرىن ءىر قازاق بەلىنە كىسە بايلاپ، ءوز پىشاقتارىن الىپ جۇرەتىن. . قواق بولىپ وتىرقىن كىسىلەر ونداي سالتتى ۇمىتقان. سوندىقتان ون تاباق ەتتى ون اۋىلدىڭ جىگىتتەرى تۋرادى. قوناقاسى بەرەر الدىندى اۋىلدىڭ يەسى شوبان بي ۇيگە كىرىپ، احاڭنىڭ جانىنا وتىرىپ، اماندىق ساۋلىق سۇراسقان. شوبان بي الاش قايراتكەرلەرىن سىرتىنان بىلەتىنىن، الاش يدەياسىنىڭ قۇپتاۋشىسى، قولداۋشىسى ەكنىن دە ايتىپ وتكەن.قوناقاسى قوناقتاردىڭ كوڭىلىنەن شىققانداي، جىلى اڭگىمەلەرمەن جالعاستى ءىزىل قالجىڭدار دا ايتىلدى. شوبان بي قوناقتارىنا ريزا پەيىلىن تانىتىپ وتىردى. قوناقاسى اياقتالعاننان كەيىن قوناقتار ايا جازباقشى بولعانىن سەزگەندەي شوبان بي قوناقتاردى دالاعا شاقىردى. قوناقتار دالاعا شىقسا، اۋىلدىڭ الدىنا جيىرما شاقتى اتتى بالالار جينالعان. شوبان بي سوندا قوناقتارعا قاراپ، “سىدەرگە ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قىزىعىن كورسەتپەك ويمەن، ءبىر جارىم ساعاتقا سوزىلاتىن ات بايگەسىن ۇيىمداستىرعالى وتىرمىز. بايگەگە قاتىساتىن اتتار وزىموسىرگەن اسىل تۇقىمداس جىلقىلار. بۇل جولعى جارىس ءبىر جارىم ساعاتتاي ۋاقىتتا اياقتالىپ قالادى، مارەگە دەيىن 25 شاقىرىم.” دەدى شوبان بي. ءا، دەگەنشە شوبان ءبيدىڭ قامشى كوتەرۋىمەن باستالىپ تا كەتكەن. الاقانداي جايلاۋدى جيىرما شاقتى جۇيرىك تۇلپارلاردىڭ شاڭى بۇرقىراتىپ بارا جاتتى. ءبىر جارىم ساعاتتاي ۋاقىت وتكەندە ۇزىن قۇلاقتى قاراكۇرەڭ قالعاندارىنان 5000 مەتردەي قارا ءۇزىپ، مارەگە جەتتى. بايگەدەن وزىپ كەلگەن بالاعا شوبان بي التىن اقشا سىيلادى. بايگەنىڭ قوناقتار ءۇشىن ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانىن ەسكەرىپ، احاڭ ەرتەدە شەبەر زەرگەرگە ارنايى جاساتقان كۇماسپەن ويۋلانعان قۇندى باكىسىن بايگەدە جەڭىسكە جەتكەن بالاعا سىيعا تارتتى.
(جالعاسى بار)
بايگەدەن كەيىن، قوناقتار ۇيگە كىردى. تاعىدا ۇلكەن اق داستاحان جايىلىپ، 20 ليترلىك سار ساماۋرىنمەن ءشاي كەلدى. اق فارفور كەسەگە قۇيىلا باستاعاننان ءۇندى ءشايىنىڭ جۇپار ءيىسى كيىز ءۇيدىڭ ءىشىن شارلاپ كەتتى. ەسىك الدىندا وسى اۋىلدىڭ كۇيشىسى مەن جىرشىسى وتىر ەكەن، ەكۋىنىڭ ءبىرى كۇي ورىنداپ، جىرشى ;
“تۋعان جەردەن كوشىپ كەتتىك قايران،التاي،
قازاقتىڭ كەڭ جەرىنە سيماي، سيماي… جىر باستاپ، “قوناق كادەسى” دەپ دومبىراسىن قوناقتاردىڭ بىرىنە ۇسىندى. دومبىرانى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ الىپ:
“ۇستاز بولدىم التايدا ، شىقتى اتاعىم،
شاكىرتىم بار مىڭداعان ماقتاناتىن،
“ويان قازاق” ولەڭىمدى جاتتاپ الىپ،
ەل الدىندا شىرقاتىپ، ماقتاناتىن” دەپ ءبىر توقتاسا، احاڭدا ولەڭ دەسە، قومداناتىن.
ول دا دومبىرانى قولىنا الىپ:
“التاي دەسە، ەسىمە تۇسەدى اقكول،
باتىرلاردان كەندە ەمەس ەد مەن مەن تۋعان جەر.
شاقشاق باتىر، شوشاق باتىر تۋ كوتەرگەن،
ساعىنىشىم باسىلمايدى اۋ،اققۇم، اقكول….! دەپ ءبىر جىرلاپ، سوسىن شوبان بيگە قاراپ:
“شوكە، ءوزىڭىز ايتقانداي قازاق جەرى كەڭ. التايمەن تاۋسىلمايدى قازاق جەرى. قازاق جەرى سوناۋ استارحانعا دەيىن سوزىلىپ جاتىر سول كاسپي تەڭىزى ماڭىن مەكندەگەن ەلدەن قۇرمانعازى اتتى كۇيشى شىققان، سونىڭ “سارىارقا اتتى كۇيىن ورىنداپ بەرەيىن دەپ، احاڭ دومبىرانىڭ شەگىڭ ءبىر قاعىپ الادىد دا كۇيدى اڭقىتا جونەلەدى. كۇيدىڭ جۇرتقا اسەر ەتكەنى سونداي، ەسىكتىڭ الدىندا، كيىز ءۇيدىڭ سىرتىندا تىڭداپ تۇرعان جۇرتتىڭ سالماعى ون ەكى قانات كيىز ءۇيدى قۇلاتىپ جىبەرە جازدادى.. شوبان بي جۇرتتى تىنىشتاندىرىپ، احمەت بايتۇرسىنوۆقا قاراپ; بۇل ءبىر مەن اڭساعان تاماشا كەزدەسۋ بولدى. ءبىراز اڭگىمە ايتىلىپ، رۋحاني جاقىنداسىپ قالدىق. دەدى . ال، ەندى ءشاي ءىشىلىپ، ءان كۇيىمىز اياقتالعانمەن، ءبىزدىڭ نەگىزگى قوناقاسىمىز ءالى بىتكەن جوق، سىزدەردىڭ قۇرمەتتەرىڭىزگە تاي سويىلعان، قازىر الدارىڭىزعا سول تايدىڭ ەتى تارتىلادى دەدى. اق داستارحان جيىلىپ، كوك داستاحان جايىلىپ، ۇلكەن ۇلكەن بىرنەشە اعاش تاباققا سالىنعان تاي ەتى اكەلىندى. تايدىڭ باسىن شوبان بي وسى داستاحاننىڭ ۇلكەنى دە، ەلدىڭ ۇلكەنى دە ءسىزسىز “دەپ احاڭنىڭ الدىنا قويدى. احاڭ باستان ءدام تاتىپ، شوبان بيگە قاراپ:
“شوكە،، جاڭا سوزحىنەن بايقاعان شىعارسىز، جاستابولسا، ەل باستاپ كەلە جاتقان مىرجاقىپ دۋلاتوۆ ىنىڭىزگە وسى باستى ۇستاتام” دەدى. قويدىڭ ەتىن جەپ، ءشاي ىشكەن قوناقتار ءدامدى بولعاسىن با، ونى دا ورتالاپ تاستادى.
قوناقتاردىڭ ەرتەرەك جولعا شىقساق” دەگەن دەرىن مانادان ۇعىپ وتىرعان شوبان بي قوناقتاردىڭ جولعا شىعۋىنا رۇقسات بەردى. قوناقتار جينالىپ دالاعا شىققاندا، ەسىك الدىندا ۇستىنە اسەم ەر سالىنعان كەرىلىپ ءبىر سۇلۋ كەرقۇلا ات تۇر ەكەن. جۇگەنىن ماناعى دۋلىعالى جىگىت ۇستاپ تۇر ەكەن. شوبان بي احمەت بايتۇرسىنوۆقا بۇرىلىپ، “الدارىڭىزدا ءالى ءبىراز جول بار. ءسىز سەمەيگە شارشاماي جەتسىن دەپ، مىنا كەرقۇلا جورعانى سىزگە سىيعا تارىپ وتىرمىن.ءوز اتىڭىزدى قوسارلاپ الىڭىز، ۇيرەنىسكەنشە كەرەك بولىپ قالار. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تۋىستاي بوپ كەتتىك. بىزدە الىس جەرگە كوشىپ بارا جاتقان ەلمىز. سىرتتاي بولسادا بىزگە تىلەكتەس بولىپ ءجۇرىڭىز.بارشاڭىزعا امندىق ساۋلىق تىلەيمىن. اماندىقپەن كەزدەسۋگە جازسىن، اللا! جولدارىڭىىز بولسىن دەپ،قوشتاسامىز دەدى شوبان بي. .
كۇن ساسكەدەن اسىپ، ەڭكەيگەن كەزى. جولاۋشىلار اۋىلدان الىستاعان سايىن، قارايعان سۇلبەلەرى عان كورىنىپ كۇننىڭ قىزىل شۇعىلاسىنا ءسىڭىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى.
جۇمات انەسۇلى، اقىن جازۋشى، تاريحشى
جۇمات انەسۇلى، اقىن، جازۋشى
بولعان وقيعانىڭ ىزىمەن…
الاش زيالىلارىنىڭ ۇرىمشىدەن قايتىپ كەلە جاتقاندا
№№№№№№№№№№№№№
الاش جۇرتىنىڭ ءبىر ەمەس، بىرنەشە سەزى ءوتىپ، ءاليحاننىڭ كولچاكتان بەتى قايتىپ، “ەندى قايتىپ تاۋەلسىز ەل بولامىز” دەپ جۇرگەن كەز ەدى.
سەمي الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ورداسى ەدى. سەمەيدە جۇرگەن احمەت بايتۇرسىنوۆ باستاعان ءبىر توپ الاشورداشىلار قىتاي شەكاراسىنداعى ءۇرىمشى قالاسىنا بارىپ، ونداعى قازاق جۇرتىنىڭ حال جاعدايىن ءبىلىپ قايتۋعا جولعا شىققوان. ول كەزدە ءۇرىمشىنىڭ كوبى قازاق ەدى ۇيلەرى نەگىزىنەن سازدان قۇيىلعان. ورتا ازيانىڭ كوپ قالالارىن ەسكە سالعانداي. ءبىراز ۇلكەن كىسىلەر مەن جاستار احاڭنىڭ توتە الىپبيىمەن كىتاپ گازەت وقيدى. ەكەن. احاڭدى بۇرىن كورگەن ادامدار دا كەزدەستى. دەگەنمەن، احاڭ ءۇرىمشى قازاقتارىنىڭ تاەلسىز اۆتونوميا قۇرۋ تۋرالى ويلارى دا جوقتىعىن بايقاعان.
سونىمەنگ، ءۇرىمشى قازاعىنىڭ جانە قىتايعا جاقىن باسقا ۇلتتاردىڭ باستى تۇرمىسى ساۋداعا بايلانىستى ەكەنىن بايقاعان الاش زيالىلارى ەلگە، سەمەيگە قايتا جولعا شىققان. ۇرىمشىدەن كەلە جاتقان ون شاقتى اتتىنىفڭ الاكولدىڭ ارعى بەتىنە شىققانى سول ەدى، الدىندا دۋلىعا كيگەن ەر ادامى بار، ىلعا اقبوز ون ەكى اتقا مىنگەن التىن زەرلى اقجاۋلىقتى جاس كەلىنشەكتەر جورعالاتىپ وتىرىپ، جولاۋشىلاردىڭ الدىن وراپ توقتاي قالدى.ۇزىن ەتەكتى جەلبىرشەكتى اق كويلەكتى كەلىنشەكتەر اقۋدىڭ كوگىلدىرىندەي سارى دالاعا ەرەكشە ءوڭ بىتىرگەندەي ەدى. كەلىنشەكتەردىڭ الدىندا كەلە جاتقان دۋلىعالى ەر ادام اتىنان سەكىرىپ ءتۇسىپ، تىزەرلەپ ( جولااۋشىلاردىڭ ۇلكەنى احمەت بايتۇرسىنوۆ ەكەنىن سەزگەن بولۋى كەرەك) بايتۇرسىنوۆتىڭ الدىندا بار جولاۋشىلارعا ارناپ، سالەم بەردى.”اۋ اسىل اعالار! ءبىزدىڭ ەل سىزدەردى سىرتارىڭىزدان جاقسى بىلەدى. باسشىمىز شوبان بي سىزدەردىڭ ۇرىمشىدەن كەلە جاتقاندارىڭىزدان دا جاقسى حاباردار.. ءبىز سوناۋ بايقال كولىنىڭ بەر جاعىنداعى ماڭقاراعاي دەگەن التاي جەرىنەن قىتايعا قاراي كوشىپ بارا جاتقان ەل ەدىك.تۋعان جەرىمىزدە شىعىسقا لاعىپ بارا جاتقان كولساك اسكەرى ەلدىڭ جارىمىن قىرىپ، جىلقىمىزدى ايداپ اكەتتى.. ءبىز كەزىندە التى الاشقا ەسىمى ايگىلى بولعان اقتۇيىن ءبيدىڭ ۇرپاعىەدىك. سول اقتۇيىن ءبميدىڭ ۇرپاعى شوبان بي سوناۋ قىردىڭ استىندا ون ەكى كيىز ءۇي تىگىپ، “سىزدەرگە ارناپ قوناقاسى اسى بەرەم” دەپ كۇتىپ وتىر” دەدى دە، دۋلىعالى جىگىت اتىنا قارعىپ ءمىندى. جولاۋشىلار كۇتپەگەن جاعداي. ءبارى “نە ىستەيمىز” دەگەندەي، اراسىنداعى ۇلكەنى احمەت بايتۇرسىنوۆقا قارادى. بايتۇرسىنوۆ قانا ەمەس، باسقالارى دا الىس جولدان شارشاپ كەلە جاتقان. بايتۇرسىنوۆ سوسى دۋلىعالى جىگىتكە ” اۋىلىڭ باستا” دەگەندەي يەگىن قاقتى. اق بوز اتقا مىنگەن ونەكى اق جاۋلىقتى كەلىنشەكتەر قورشاعان الاش زيالىلارى شوبان ءبيدىڭ اۋىلىنا بەتتەدى. رسىندا، الاكولدەن ءبىر قىر اسقاندا جاسىل جايلاۋعا تىگىلگەن اق جۇمىرتقاداي اپپاق ون ەكى كيىز ۇيلەر جولاۋشىلارعا جۇماقتىڭ قالاشىعىنداي بوپ كورىندى.دۋلىعالى جىگىت قوناقتاردى ورتاداعى ون ەكى قاناتتى ءسانى كەلىسكەن اق بوز ۇيگە ءتۇسىردى.
ءاپ ساتتە قوناقتاردىڭ الدىنا شىلتەرلى ۇلكەن اق داستاحان جايىلىپ، ون شاقتى كەلىنشەك ماسىمەن ءجۇرىپ، التىن زەرلى ۇلكەن توستاعانمەن قوناقتارعى قىمىز تاراتا باستادى. ابدەن ساپىرىلىپ ، ءدامدى قىمىزدىڭ ءيىسى مۇرىن جارعانداي ءۇي ىشىنە تاراي باستادى. قاشاننان قىمىزقۇمار قوناقتاردىڭ كوبى ءبىر توستاعان قىمىزدى ءبىر ىشكەندە اق، توستاعاندى توڭكەىپ تاستادى. احاڭ ءداامدى قىمىزدان ەرەكشە تامسانىپ، اسىقپاي، ءۇزىپ ،ءۇزىپ ءىشىپ وتىردى. ءبىر كەزدە اق داستارحان جيىلىپ، ون قوناققا ون قوناققا ارناپ ون قوي سويىلعان ەكەن، ون قويدىڭ بۋى بۇرقىراعان ەتى ون تاباققا سالىنىپ، ون قوناقتىڭ الدىنا جەكە تاباقپەن قويىلدى . ءبىر باس كۇمىس تارەلكەگە سالىنىپ ءار قوناقتىڭ سىباعاسى رەتىندە الدارىن قويىلدى. بۇرىن ءىر قازاق بەلىنە كىسە بايلاپ، ءوز پىشاقتارىن الىپ جۇرەتىن. . قواق بولىپ وتىرقىن كىسىلەر ونداي سالتتى ۇمىتقان. سوندىقتان ون تاباق ەتتى ون اۋىلدىڭ جىگىتتەرى تۋرادى. قوناقاسى بەرەر الدىندى اۋىلدىڭ يەسى شوبان بي ۇيگە كىرىپ، احاڭنىڭ جانىنا وتىرىپ، اماندىق ساۋلىق سۇراسقان. شوبان بي الاش قايراتكەرلەرىن سىرتىنان بىلەتىنىن، الاش يدەياسىنىڭ قۇپتاۋشىسى، قولداۋشىسى ەكنىن دە ايتىپ وتكەن.قوناقاسى قوناقتاردىڭ كوڭىلىنەن شىققانداي، جىلى اڭگىمەلەرمەن جالعاستى ءىزىل قالجىڭدار دا ايتىلدى. شوبان بي قوناقتارىنا ريزا پەيىلىن تانىتىپ وتىردى. قوناقاسى اياقتالعاننان كەيىن قوناقتار ايا جازباقشى بولعانىن سەزگەندەي شوبان بي قوناقتاردى دالاعا شاقىردى. قوناقتار دالاعا شىقسا، اۋىلدىڭ الدىنا جيىرما شاقتى اتتى بالالار جينالعان. شوبان بي سوندا قوناقتارعا قاراپ، “سىدەرگە ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قىزىعىن كورسەتپەك ويمەن، ءبىر جارىم ساعاتقا سوزىلاتىن ات بايگەسىن ۇيىمداستىرعالى وتىرمىز. بايگەگە قاتىساتىن اتتار وزىموسىرگەن اسىل تۇقىمداس جىلقىلار. بۇل جولعى جارىس ءبىر جارىم ساعاتتاي ۋاقىتتا اياقتالىپ قالادى، مارەگە دەيىن 25 شاقىرىم.” دەدى شوبان بي. ءا، دەگەنشە شوبان ءبيدىڭ قامشى كوتەرۋىمەن باستالىپ تا كەتكەن. الاقانداي جايلاۋدى جيىرما شاقتى جۇيرىك تۇلپارلاردىڭ شاڭى بۇرقىراتىپ بارا جاتتى. ءبىر جارىم ساعاتتاي ۋاقىت وتكەندە ۇزىن قۇلاقتى قاراكۇرەڭ قالعاندارىنان 5000 مەتردەي قارا ءۇزىپ، مارەگە جەتتى. بايگەدەن وزىپ كەلگەن بالاعا شوبان بي التىن اقشا سىيلادى. بايگەنىڭ قوناقتار ءۇشىن ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانىن ەسكەرىپ، احاڭ ەرتەدە شەبەر زەرگەرگە ارنايى جاساتقان كۇماسپەن ويۋلانعان قۇندى باكىسىن بايگەدە جەڭىسكە جەتكەن بالاعا سىيعا تارتتى.
(جالعاسى بار)
بايگەدەن كەيىن، قوناقتار ۇيگە كىردى. تاعىدا ۇلكەن اق داستاحان جايىلىپ، 20 ليترلىك سار ساماۋرىنمەن ءشاي كەلدى. اق فارفور كەسەگە قۇيىلا باستاعاننان ءۇندى ءشايىنىڭ جۇپار ءيىسى كيىز ءۇيدىڭ ءىشىن شارلاپ كەتتى. ەسىك الدىندا وسى اۋىلدىڭ كۇيشىسى مەن جىرشىسى وتىر ەكەن، ەكۋىنىڭ ءبىرى كۇي ورىنداپ، جىرشى ;
“تۋعان جەردەن كوشىپ كەتتىك قايران،التاي،
قازاقتىڭ كەڭ جەرىنە سيماي، سيماي… جىر باستاپ، “قوناق كادەسى” دەپ دومبىراسىن قوناقتاردىڭ بىرىنە ۇسىندى. دومبىرانى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ الىپ:
“ۇستاز بولدىم التايدا ، شىقتى اتاعىم،
شاكىرتىم بار مىڭداعان ماقتاناتىن،
“ويان قازاق” ولەڭىمدى جاتتاپ الىپ،
ەل الدىندا شىرقاتىپ، ماقتاناتىن” دەپ ءبىر توقتاسا، احاڭدا ولەڭ دەسە، قومداناتىن.
ول دا دومبىرانى قولىنا الىپ:
“التاي دەسە، ەسىمە تۇسەدى اقكول،
باتىرلاردان كەندە ەمەس ەد مەن مەن تۋعان جەر.
شاقشاق باتىر، شوشاق باتىر تۋ كوتەرگەن،
ساعىنىشىم باسىلمايدى اۋ،اققۇم، اقكول….! دەپ ءبىر جىرلاپ، سوسىن شوبان بيگە قاراپ:
“شوكە، ءوزىڭىز ايتقانداي قازاق جەرى كەڭ. التايمەن تاۋسىلمايدى قازاق جەرى. قازاق جەرى سوناۋ استارحانعا دەيىن سوزىلىپ جاتىر سول كاسپي تەڭىزى ماڭىن مەكندەگەن ەلدەن قۇرمانعازى اتتى كۇيشى شىققان، سونىڭ “سارىارقا اتتى كۇيىن ورىنداپ بەرەيىن دەپ، احاڭ دومبىرانىڭ شەگىڭ ءبىر قاعىپ الادىد دا كۇيدى اڭقىتا جونەلەدى. كۇيدىڭ جۇرتقا اسەر ەتكەنى سونداي، ەسىكتىڭ الدىندا، كيىز ءۇيدىڭ سىرتىندا تىڭداپ تۇرعان جۇرتتىڭ سالماعى ون ەكى قانات كيىز ءۇيدى قۇلاتىپ جىبەرە جازدادى.. شوبان بي جۇرتتى تىنىشتاندىرىپ، احمەت بايتۇرسىنوۆقا قاراپ; بۇل ءبىر مەن اڭساعان تاماشا كەزدەسۋ بولدى. ءبىراز اڭگىمە ايتىلىپ، رۋحاني جاقىنداسىپ قالدىق. دەدى . ال، ەندى ءشاي ءىشىلىپ، ءان كۇيىمىز اياقتالعانمەن، ءبىزدىڭ نەگىزگى قوناقاسىمىز ءالى بىتكەن جوق، سىزدەردىڭ قۇرمەتتەرىڭىزگە تاي سويىلعان، قازىر الدارىڭىزعا سول تايدىڭ ەتى تارتىلادى دەدى. اق داستارحان جيىلىپ، كوك داستاحان جايىلىپ، ۇلكەن ۇلكەن بىرنەشە اعاش تاباققا سالىنعان تاي ەتى اكەلىندى. تايدىڭ باسىن شوبان بي وسى داستاحاننىڭ ۇلكەنى دە، ەلدىڭ ۇلكەنى دە ءسىزسىز “دەپ احاڭنىڭ الدىنا قويدى. احاڭ باستان ءدام تاتىپ، شوبان بيگە قاراپ:
“شوكە،، جاڭا سوزحىنەن بايقاعان شىعارسىز، جاستابولسا، ەل باستاپ كەلە جاتقان مىرجاقىپ دۋلاتوۆ ىنىڭىزگە وسى باستى ۇستاتام” دەدى. قويدىڭ ەتىن جەپ، ءشاي ىشكەن قوناقتار ءدامدى بولعاسىن با، ونى دا ورتالاپ تاستادى.
قوناقتاردىڭ ەرتەرەك جولعا شىقساق” دەگەن دەرىن مانادان ۇعىپ وتىرعان شوبان بي قوناقتاردىڭ جولعا شىعۋىنا رۇقسات بەردى. قوناقتار جينالىپ دالاعا شىققاندا، ەسىك الدىندا ۇستىنە اسەم ەر سالىنعان كەرىلىپ ءبىر سۇلۋ كەرقۇلا ات تۇر ەكەن. جۇگەنىن ماناعى دۋلىعالى جىگىت ۇستاپ تۇر ەكەن. شوبان بي احمەت بايتۇرسىنوۆقا بۇرىلىپ، “الدارىڭىزدا ءالى ءبىراز جول بار. ءسىز سەمەيگە شارشاماي جەتسىن دەپ، مىنا كەرقۇلا جورعانى سىزگە سىيعا تارىپ وتىرمىن.ءوز اتىڭىزدى قوسارلاپ الىڭىز، ۇيرەنىسكەنشە كەرەك بولىپ قالار. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تۋىستاي بوپ كەتتىك. بىزدە الىس جەرگە كوشىپ بارا جاتقان ەلمىز. سىرتتاي بولسادا بىزگە تىلەكتەس بولىپ ءجۇرىڭىز.بارشاڭىزعا امندىق ساۋلىق تىلەيمىن. اماندىقپەن كەزدەسۋگە جازسىن، اللا! جولدارىڭىىز بولسىن دەپ،قوشتاسامىز دەدى شوبان بي. .
كۇن ساسكەدەن اسىپ، ەڭكەيگەن كەزى. جولاۋشىلار اۋىلدان الىستاعان سايىن، قارايعان سۇلبەلەرى عان كورىنىپ كۇننىڭ قىزىل شۇعىلاسىنا ءسىڭىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى.
جۇمات انەسۇلى، اقىن جازۋشى، تاريحشى
جۇمات انەسۇلى، اقىن، جازۋشى
بولعان وقيعانىڭ ىزىمەن…
الاش زيالىلارىنىڭ ۇرىمشىدەن قايتىپ كەلە جاتقاندا
№№№№№№№№№№№№№
الاش جۇرتىنىڭ ءبىر ەمەس، بىرنەشە سەزى ءوتىپ، ءاليحاننىڭ كولچاكتان بەتى قايتىپ، “ەندى قايتىپ تاۋەلسىز ەل بولامىز” دەپ جۇرگەن كەز ەدى.
سەمي الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ورداسى ەدى. سەمەيدە جۇرگەن احمەت بايتۇرسىنوۆ باستاعان ءبىر توپ الاشورداشىلار قىتاي شەكاراسىنداعى ءۇرىمشى قالاسىنا بارىپ، ونداعى قازاق جۇرتىنىڭ حال جاعدايىن ءبىلىپ قايتۋعا جولعا شىققوان. ول كەزدە ءۇرىمشىنىڭ كوبى قازاق ەدى ۇيلەرى نەگىزىنەن سازدان قۇيىلعان. ورتا ازيانىڭ كوپ قالالارىن ەسكە سالعانداي. ءبىراز ۇلكەن كىسىلەر مەن جاستار احاڭنىڭ توتە الىپبيىمەن كىتاپ گازەت وقيدى. ەكەن. احاڭدى بۇرىن كورگەن ادامدار دا كەزدەستى. دەگەنمەن، احاڭ ءۇرىمشى قازاقتارىنىڭ تاەلسىز اۆتونوميا قۇرۋ تۋرالى ويلارى دا جوقتىعىن بايقاعان.
سونىمەنگ، ءۇرىمشى قازاعىنىڭ جانە قىتايعا جاقىن باسقا ۇلتتاردىڭ باستى تۇرمىسى ساۋداعا بايلانىستى ەكەنىن بايقاعان الاش زيالىلارى ەلگە، سەمەيگە قايتا جولعا شىققان. ۇرىمشىدەن كەلە جاتقان ون شاقتى اتتىنىفڭ الاكولدىڭ ارعى بەتىنە شىققانى سول ەدى، الدىندا دۋلىعا كيگەن ەر ادامى بار، ىلعا اقبوز ون ەكى اتقا مىنگەن التىن زەرلى اقجاۋلىقتى جاس كەلىنشەكتەر جورعالاتىپ وتىرىپ، جولاۋشىلاردىڭ الدىن وراپ توقتاي قالدى.ۇزىن ەتەكتى جەلبىرشەكتى اق كويلەكتى كەلىنشەكتەر اقۋدىڭ كوگىلدىرىندەي سارى دالاعا ەرەكشە ءوڭ بىتىرگەندەي ەدى. كەلىنشەكتەردىڭ الدىندا كەلە جاتقان دۋلىعالى ەر ادام اتىنان سەكىرىپ ءتۇسىپ، تىزەرلەپ ( جولااۋشىلاردىڭ ۇلكەنى احمەت بايتۇرسىنوۆ ەكەنىن سەزگەن بولۋى كەرەك) بايتۇرسىنوۆتىڭ الدىندا بار جولاۋشىلارعا ارناپ، سالەم بەردى.”اۋ اسىل اعالار! ءبىزدىڭ ەل سىزدەردى سىرتارىڭىزدان جاقسى بىلەدى. باسشىمىز شوبان بي سىزدەردىڭ ۇرىمشىدەن كەلە جاتقاندارىڭىزدان دا جاقسى حاباردار.. ءبىز سوناۋ بايقال كولىنىڭ بەر جاعىنداعى ماڭقاراعاي دەگەن التاي جەرىنەن قىتايعا قاراي كوشىپ بارا جاتقان ەل ەدىك.تۋعان جەرىمىزدە شىعىسقا لاعىپ بارا جاتقان كولساك اسكەرى ەلدىڭ جارىمىن قىرىپ، جىلقىمىزدى ايداپ اكەتتى.. ءبىز كەزىندە التى الاشقا ەسىمى ايگىلى بولعان اقتۇيىن ءبيدىڭ ۇرپاعىەدىك. سول اقتۇيىن ءبميدىڭ ۇرپاعى شوبان بي سوناۋ قىردىڭ استىندا ون ەكى كيىز ءۇي تىگىپ، “سىزدەرگە ارناپ قوناقاسى اسى بەرەم” دەپ كۇتىپ وتىر” دەدى دە، دۋلىعالى جىگىت اتىنا قارعىپ ءمىندى. جولاۋشىلار كۇتپەگەن جاعداي. ءبارى “نە ىستەيمىز” دەگەندەي، اراسىنداعى ۇلكەنى احمەت بايتۇرسىنوۆقا قارادى. بايتۇرسىنوۆ قانا ەمەس، باسقالارى دا الىس جولدان شارشاپ كەلە جاتقان. بايتۇرسىنوۆ سوسى دۋلىعالى جىگىتكە ” اۋىلىڭ باستا” دەگەندەي يەگىن قاقتى. اق بوز اتقا مىنگەن ونەكى اق جاۋلىقتى كەلىنشەكتەر قورشاعان الاش زيالىلارى شوبان ءبيدىڭ اۋىلىنا بەتتەدى. رسىندا، الاكولدەن ءبىر قىر اسقاندا جاسىل جايلاۋعا تىگىلگەن اق جۇمىرتقاداي اپپاق ون ەكى كيىز ۇيلەر جولاۋشىلارعا جۇماقتىڭ قالاشىعىنداي بوپ كورىندى.دۋلىعالى جىگىت قوناقتاردى ورتاداعى ون ەكى قاناتتى ءسانى كەلىسكەن اق بوز ۇيگە ءتۇسىردى.
ءاپ ساتتە قوناقتاردىڭ الدىنا شىلتەرلى ۇلكەن اق داستاحان جايىلىپ، ون شاقتى كەلىنشەك ماسىمەن ءجۇرىپ، التىن زەرلى ۇلكەن توستاعانمەن قوناقتارعى قىمىز تاراتا باستادى. ابدەن ساپىرىلىپ ، ءدامدى قىمىزدىڭ ءيىسى مۇرىن جارعانداي ءۇي ىشىنە تاراي باستادى. قاشاننان قىمىزقۇمار قوناقتاردىڭ كوبى ءبىر توستاعان قىمىزدى ءبىر ىشكەندە اق، توستاعاندى توڭكەىپ تاستادى. احاڭ ءداامدى قىمىزدان ەرەكشە تامسانىپ، اسىقپاي، ءۇزىپ ،ءۇزىپ ءىشىپ وتىردى. ءبىر كەزدە اق داستارحان جيىلىپ، ون قوناققا ون قوناققا ارناپ ون قوي سويىلعان ەكەن، ون قويدىڭ بۋى بۇرقىراعان ەتى ون تاباققا سالىنىپ، ون قوناقتىڭ الدىنا جەكە تاباقپەن قويىلدى . ءبىر باس كۇمىس تارەلكەگە سالىنىپ ءار قوناقتىڭ سىباعاسى رەتىندە الدارىن قويىلدى. بۇرىن ءىر قازاق بەلىنە كىسە بايلاپ، ءوز پىشاقتارىن الىپ جۇرەتىن. . قواق بولىپ وتىرقىن كىسىلەر ونداي سالتتى ۇمىتقان. سوندىقتان ون تاباق ەتتى ون اۋىلدىڭ جىگىتتەرى تۋرادى. قوناقاسى بەرەر الدىندى اۋىلدىڭ يەسى شوبان بي ۇيگە كىرىپ، احاڭنىڭ جانىنا وتىرىپ، اماندىق ساۋلىق سۇراسقان. شوبان بي الاش قايراتكەرلەرىن سىرتىنان بىلەتىنىن، الاش يدەياسىنىڭ قۇپتاۋشىسى، قولداۋشىسى ەكنىن دە ايتىپ وتكەن.قوناقاسى قوناقتاردىڭ كوڭىلىنەن شىققانداي، جىلى اڭگىمەلەرمەن جالعاستى ءىزىل قالجىڭدار دا ايتىلدى. شوبان بي قوناقتارىنا ريزا پەيىلىن تانىتىپ وتىردى. قوناقاسى اياقتالعاننان كەيىن قوناقتار ايا جازباقشى بولعانىن سەزگەندەي شوبان بي قوناقتاردى دالاعا شاقىردى. قوناقتار دالاعا شىقسا، اۋىلدىڭ الدىنا جيىرما شاقتى اتتى بالالار جينالعان. شوبان بي سوندا قوناقتارعا قاراپ، “سىدەرگە ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قىزىعىن كورسەتپەك ويمەن، ءبىر جارىم ساعاتقا سوزىلاتىن ات بايگەسىن ۇيىمداستىرعالى وتىرمىز. بايگەگە قاتىساتىن اتتار وزىموسىرگەن اسىل تۇقىمداس جىلقىلار. بۇل جولعى جارىس ءبىر جارىم ساعاتتاي ۋاقىتتا اياقتالىپ قالادى، مارەگە دەيىن 25 شاقىرىم.” دەدى شوبان بي. ءا، دەگەنشە شوبان ءبيدىڭ قامشى كوتەرۋىمەن باستالىپ تا كەتكەن. الاقانداي جايلاۋدى جيىرما شاقتى جۇيرىك تۇلپارلاردىڭ شاڭى بۇرقىراتىپ بارا جاتتى. ءبىر جارىم ساعاتتاي ۋاقىت وتكەندە ۇزىن قۇلاقتى قاراكۇرەڭ قالعاندارىنان 5000 مەتردەي قارا ءۇزىپ، مارەگە جەتتى. بايگەدەن وزىپ كەلگەن بالاعا شوبان بي التىن اقشا سىيلادى. بايگەنىڭ قوناقتار ءۇشىن ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانىن ەسكەرىپ، احاڭ ەرتەدە شەبەر زەرگەرگە ارنايى جاساتقان كۇماسپەن ويۋلانعان قۇندى باكىسىن بايگەدە جەڭىسكە جەتكەن بالاعا سىيعا تارتتى.
(جالعاسى بار)
بايگەدەن كەيىن، قوناقتار ۇيگە كىردى. تاعىدا ۇلكەن اق داستاحان جايىلىپ، 20 ليترلىك سار ساماۋرىنمەن ءشاي كەلدى. اق فارفور كەسەگە قۇيىلا باستاعاننان ءۇندى ءشايىنىڭ جۇپار ءيىسى كيىز ءۇيدىڭ ءىشىن شارلاپ كەتتى. ەسىك الدىندا وسى اۋىلدىڭ كۇيشىسى مەن جىرشىسى وتىر ەكەن، ەكۋىنىڭ ءبىرى كۇي ورىنداپ، جىرشى ;
“تۋعان جەردەن كوشىپ كەتتىك قايران،التاي،
قازاقتىڭ كەڭ جەرىنە سيماي، سيماي… جىر باستاپ، “قوناق كادەسى” دەپ دومبىراسىن قوناقتاردىڭ بىرىنە ۇسىندى. دومبىرانى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ الىپ:
“ۇستاز بولدىم التايدا ، شىقتى اتاعىم،
شاكىرتىم بار مىڭداعان ماقتاناتىن،
“ويان قازاق” ولەڭىمدى جاتتاپ الىپ،
ەل الدىندا شىرقاتىپ، ماقتاناتىن” دەپ ءبىر توقتاسا، احاڭدا ولەڭ دەسە، قومداناتىن.
ول دا دومبىرانى قولىنا الىپ:
“التاي دەسە، ەسىمە تۇسەدى اقكول،
باتىرلاردان كەندە ەمەس ەد مەن مەن تۋعان جەر.
شاقشاق باتىر، شوشاق باتىر تۋ كوتەرگەن،
ساعىنىشىم باسىلمايدى اۋ،اققۇم، اقكول….! دەپ ءبىر جىرلاپ، سوسىن شوبان بيگە قاراپ:
“شوكە، ءوزىڭىز ايتقانداي قازاق جەرى كەڭ. التايمەن تاۋسىلمايدى قازاق جەرى. قازاق جەرى سوناۋ استارحانعا دەيىن سوزىلىپ جاتىر سول كاسپي تەڭىزى ماڭىن مەكندەگەن ەلدەن قۇرمانعازى اتتى كۇيشى شىققان، سونىڭ “سارىارقا اتتى كۇيىن ورىنداپ بەرەيىن دەپ، احاڭ دومبىرانىڭ شەگىڭ ءبىر قاعىپ الادىد دا كۇيدى اڭقىتا جونەلەدى. كۇيدىڭ جۇرتقا اسەر ەتكەنى سونداي، ەسىكتىڭ الدىندا، كيىز ءۇيدىڭ سىرتىندا تىڭداپ تۇرعان جۇرتتىڭ سالماعى ون ەكى قانات كيىز ءۇيدى قۇلاتىپ جىبەرە جازدادى.. شوبان بي جۇرتتى تىنىشتاندىرىپ، احمەت بايتۇرسىنوۆقا قاراپ; بۇل ءبىر مەن اڭساعان تاماشا كەزدەسۋ بولدى. ءبىراز اڭگىمە ايتىلىپ، رۋحاني جاقىنداسىپ قالدىق. دەدى . ال، ەندى ءشاي ءىشىلىپ، ءان كۇيىمىز اياقتالعانمەن، ءبىزدىڭ نەگىزگى قوناقاسىمىز ءالى بىتكەن جوق، سىزدەردىڭ قۇرمەتتەرىڭىزگە تاي سويىلعان، قازىر الدارىڭىزعا سول تايدىڭ ەتى تارتىلادى دەدى. اق داستارحان جيىلىپ، كوك داستاحان جايىلىپ، ۇلكەن ۇلكەن بىرنەشە اعاش تاباققا سالىنعان تاي ەتى اكەلىندى. تايدىڭ باسىن شوبان بي وسى داستاحاننىڭ ۇلكەنى دە، ەلدىڭ ۇلكەنى دە ءسىزسىز “دەپ احاڭنىڭ الدىنا قويدى. احاڭ باستان ءدام تاتىپ، شوبان بيگە قاراپ:
“شوكە،، جاڭا سوزحىنەن بايقاعان شىعارسىز، جاستابولسا، ەل باستاپ كەلە جاتقان مىرجاقىپ دۋلاتوۆ ىنىڭىزگە وسى باستى ۇستاتام” دەدى. قويدىڭ ەتىن جەپ، ءشاي ىشكەن قوناقتار ءدامدى بولعاسىن با، ونى دا ورتالاپ تاستادى.
قوناقتاردىڭ ەرتەرەك جولعا شىقساق” دەگەن دەرىن مانادان ۇعىپ وتىرعان شوبان بي قوناقتاردىڭ جولعا شىعۋىنا رۇقسات بەردى. قوناقتار جينالىپ دالاعا شىققاندا، ەسىك الدىندا ۇستىنە اسەم ەر سالىنعان كەرىلىپ ءبىر سۇلۋ كەرقۇلا ات تۇر ەكەن. جۇگەنىن ماناعى دۋلىعالى جىگىت ۇستاپ تۇر ەكەن. شوبان بي احمەت بايتۇرسىنوۆقا بۇرىلىپ، “الدارىڭىزدا ءالى ءبىراز جول بار. ءسىز سەمەيگە شارشاماي جەتسىن دەپ، مىنا كەرقۇلا جورعانى سىزگە سىيعا تارىپ وتىرمىن.ءوز اتىڭىزدى قوسارلاپ الىڭىز، ۇيرەنىسكەنشە كەرەك بولىپ قالار. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تۋىستاي بوپ كەتتىك. بىزدە الىس جەرگە كوشىپ بارا جاتقان ەلمىز. سىرتتاي بولسادا بىزگە تىلەكتەس بولىپ ءجۇرىڭىز.بارشاڭىزعا امندىق ساۋلىق تىلەيمىن. اماندىقپەن كەزدەسۋگە جازسىن، اللا! جولدارىڭىىز بولسىن دەپ،قوشتاسامىز دەدى شوبان بي. .
كۇن ساسكەدەن اسىپ، ەڭكەيگەن كەزى. جولاۋشىلار اۋىلدان الىستاعان سايىن، قارايعان سۇلبەلەرى عان كورىنىپ كۇننىڭ قىزىل شۇعىلاسىنا ءسىڭىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى.
جۇمات انەسۇلى، اقىن جازۋشى، تاريحشى
جۇمات انەسۇلى، اقىن، جازۋشى
پىكىر قالدىرۋ