АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҮРІМШІДЕН ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТҚАНДА
kerey.kz
Болған оқиға ізімен
Болған оқиғаның ізімеН…
Алаш жұртының бір емес, бірнеше съезі өтіп, Әлиханның Колчактан беті қайтып, “Енді қайтып тәуелсіз ел боламыз” деп жүрген кез еді.
Семй Алаш қайраткерлерінің ордасы еді. Семейде жүрген Ахмет Байтұрсынов бастаған бір топ алашордашылар Қытай шекарасындағы Үрімші қаласына барып, ондағы қазақ жұртының хал жағдайын біліп қайтуға жолға шыққөан. Ол кезде Үрімшінің көбі қазақ еді Үйлері негізінен саздан құйылған. Орта Азияның көп қалаларын еске салғандай. Біраз үлкен кісілер мен жастар Ахаңның төте әліпбиімен кітап газет оқиды. екен. Ахаңды бұрын көрген адамдар да кездесті. Дегенмен, Ахаң Үрімші қазақтарының тәелсіз автономия құру туралы ойлары да жоқтығын байқаған.
Соныменг, Үрімші қазағының және Қытайға жақын басқа ұлттардың басты тұрмысы саудаға байланысты екенін байқаған Алаш зиялылары елге, Семейге қайта жолға шыққан. Үрімшіден келе жатқан он шақты аттыныфң Алакөлдің арғы бетіне шыққаны сол еді, алдында дулыға киген ер адамы бар, ылға ақбоз он екі атқа мінген алтын зерлі ақжаулықты жас келіншектер жорғалатып отырып, жолаушылардың алдын орап тоқтай қалды.Ұзын етекті желбіршекті ақ көйлекті келіншектер ақудың көгілдіріндей сары далаға ерекше өң бітіргендей еді. Келіншектердің алдында келе жатқан дулығалы ер адам атынан секіріп түсіп, тізерлеп ( жолааушылардың үлкені Ахмет Байтұрсынов екенін сезген болуы керек) Байтұрсыновтың алдында бар жолаушыларға арнап, сәлем берді.”Ау Асыл ағалар! Біздің ел Сіздерді сыртарыңыздан жақсы біледі. Басшымыз Шобан би Сіздердің Үрімшіден келе жатқандарыңыздан да жақсы хабардар.. Біз сонау Байқал көлінің бер жағындағы Маңқарағай деген Алтай жерінен Қытайға қарай көшіп бара жатқан ел едік.Туған жерімізде Шығысқа лағып бара жатқан Колсак әскері елдің жарымын қырып, жылқымызды айдап әкетті.. Біз кезінде Алты Алашқа есімі әйгілі болған Ақтүйін бидің ұрпағыедік. Сол Ақтүйін бмидің ұрпағы Шобан би сонау қырдың астында он екі киіз үй тігіп, “Сіздерге арнап қонақасы асы берем” деп күтіп отыр” деді де, дулығалы жігіт атына қарғып мінді. Жолаушылар күтпеген жағдай. Бәрі “не істейміз” дегендей, арасындағы үлкені Ахмет Байтұрсыновқа қарады. Байтұрсынов қана емес, басқалары да алыс жолдан шаршап келе жатқан. Байтұрсынов сосы дулығалы жігітке ” Ауылың баста” дегендей иегін қақты. Ақ боз атқа мінген онекі ақ жаулықты келіншектер қоршаған Алаш зиялылары Шобан бидің ауылына беттеді. Рсында, Алакөлден бір қыр асқанда жасыл жайлауға тігілген ақ жұмыртқадай аппақ он екі киіз үйлер жолаушыларға жұмақтың қалашығындай боп көрінді.Дулығалы жігіт қонақтарды ортадағы он екі қанатты сәні келіскен ақ боз үйге түсірді.
Әп сәтте қонақтардың алдына шілтерлі үлкен ақ дастахан жайылып, он шақты келіншек мәсімен жүріп, алтын зерлі үлкен тостағанмен қонақтарғы қымыз тарата бастады. Әбден сапырылып , дәмді қымыздың иісі мұрын жарғандай үй ішіне тарай бастады. Қашаннан қымызқұмар қонақтардың көбі бір тостаған қымызды бір ішкенде ақ, тостағанды төңкеіп тастады. Ахаң дәәмді қымыздан ерекше тамсанып, асықпай, үзіп ,үзіп ішіп отырды. Бір кезде ақ дастархан жиылып, он қонаққа он қонаққа арнап он қой сойылған екен, он қойдың буы бұрқыраған еті он табаққа салынып, он қонақтың алдына жеке табақпен қойылды . Бір бас күміс тарелкеге салынып ӘР ҚОНАҚТЫҢ СЫБАҒАСЫ РЕТІНДЕ АЛДАРЫН ҚОЙЫЛДЫ. Бұрын ір қазақ беліне кісе байлап, өз пышақтарын алып жүретін. . Қоақ болып отырқын кісілер ондай салтты ұмытқан. Сондықтан он табақ етті он ауылдың жігіттері турады. Қонақасы берер алдынды ауылдың иесі Шобан би үйге кіріп, Ахаңның жанына отырып, амандық саулық сұрасқан. Шобан би Алаш қайраткерлерін сыртынан білетінін, Алаш идеясының құптаушысы, қолдаушысы екнін де айтып өткен.Қонақасы қонақтардың көңілінен шыққандай, жылы әңгімелермен жалғасты Ізіл қалжыңдар да айтылды. Шобан би қонақтарына риза пейілін танытып отырды. Қонақасы аяқталғаннан кейін қонақтар ая жазбақшы болғанын сезгендей Шобан би қонақтарды далаға шақырды. Қонақтар далаға шықса, ауылдың алдына жиырма шақты атты балалар жиналған. Шобан би сонда қонақтарға қарап, “Сідерге біздің ауылдың қызығын көрсетпек оймен, бір жарым сағатқа созылатын ат бәйгесін ұйымдастырғалы отырмыз. Бәйгеге қатысатын аттар өзімөсірген асыл тұқымдас жылқылар. Бұл жолғы жарыс бір жарым сағаттай уақытта аяқталып қалады, Мәреге дейін 25 шақырым.” деді Шобан би. Ә, ДЕГЕНШЕ шОБАН БИДІҢ ҚАМШЫ КӨТЕРУІМЕН БАСТАЛЫП ТА КЕТКЕН. аЛАҚАНДАЙ ЖАЙЛАУДЫ ЖИЫРМА ШАҚТЫ ЖҮЙРІК ТҰЛПАРЛАРДЫҢ ШАҢЫ БҰРҚЫРАТЫП БАРА ЖАТТЫ. бІР ЖАРЫМ САҒАТТАЙ УАҚЫТ ӨТКЕНДЕ ұзын құлақты қаракүрең қалғандарынан 5000 метрдей қара үзіп, мәреге жетті. Бәйгеден озып келген балаға Шобан би алтын ақша сыйлады. бӘЙГЕНІҢ ҚОНАҚТАР ҮШІН ҰЙЫМДАСТЫРЫЛЫП ЖАТҚАНЫН ЕСКЕРІП, АХАҢ ЕРТЕДЕ ШЕБЕР ЗЕРГЕРГЕ АРНАЙЫ ЖАСАТҚАН күмәспен оюланған құнды бәкісін БӘЙГЕДЕ ЖЕҢІСКЕ ЖЕТКЕН БАЛАҒА сыйға тартты.
(ЖАЛҒАСЫ БАР)
Бәйгеден кейін, қонақтар үйге кірді. Тағыда үлкен ақ дастахан жайылып, 20 литрлік сар самаурынмен шәй келді. Ақ фарфор кесеге құйыла бастағаннан үнді шәйінің жұпар иісі киіз үйдің ішін шарлап кетті. Есік алдында осы ауылдың күйшісі мен жыршысы отыр екен, екуінің бірі күй орындап, жыршы ;
“Туған жерден көшіп кеттік қайран,Алтай,
Қазақтың кең жеріне симай, симай… жыр бастап, “қонақ кәдесі” деп домбырасын қонақтардың біріне ұсынды. Домбыраны Міржақып Дулатов алып:
“Ұстаз болдым Алтайда , шықты атағым,
Шәкіртім бар мыңдаған мақтанатын,
“Оян қазақ” өлеңімді жаттап алып,
Ел алдында шырқатып, мақтанатын” деп бір тоқтаса, Ахаңда өлең десе, қомданатын.
Ол да домбыраны қолына алып:
“Алтай десе, есіме түседі Ақкөл,
Батырлардан кенде емес ед мен мен туған жер.
Шақшақ батыр, Шошақ батыр ту көтерген,
Сағынышым басылмайды ау,Аққұм, Ақкөл….! деп бір жырлап, сосын Шобан биге қарап:
“Шөке, өзіңіз айтқандай қазақ жері кең. Алтаймен таусылмайды қазақ жері. Қазақ жері сонау Астарханға дейін созылып жатыр Сол Каспий теңізі маңын мекндеген елден Құрманғазы атты күйші шыққан, соның “Сарыарқа атты күйін орындап берейін деп, Ахаң домбыраның шегің бір қағып аладыд да күйді аңқыта жөнеледі. Күйдің жұртқа әсер еткені сондай, есіктің алдында, киіз үйдің сыртында тыңдап тұрған жұрттың салмағы он екі қанат киіз үйді құлатып жібере жаздады.. Шобан би жұртты тыныштандырып, Ахмет Байтұрсыновқа қарап; Бұл бір мен аңсаған тамаша кездесу болды. Біраз әңгіме айтылып, рухани жақындасып қалдық. деді . Ал, енді шәй ішіліп, ән күйіміз аяқталғанмен, біздің негізгі қонақасымыз әлі біткен жоқ, Сіздердің құрметтеріңізге тай сойылған, қазір алдарыңызға сол тайдың еті тартылады деді. Ақ дастархан жиылып, көк дастахан жайылып, үлкен үлкен бірнеше ағаш табаққа салынған тай еті әкелінді. Тайдың басын Шобан би осы дастаханның үлкені де, Елдің үлкені де Сізсіз “деп Ахаңның алдына қойды. Ахаң бастан дәм татып, Шобан биге қарап:
“ШӨКЕ,, ЖАҢА СӨЗХІНЕН БАЙҚАҒАН ШЫҒАРСЫЗ, ЖАСТАболса, Ел бастап келе жатқан Міржақып Дулатов ініңізге осы басты ұстатам” деді. Қойдың етін жеп, шәй ішкен қонақтар дәмді болғасын ба, оны да орталап тастады.
Қонақтардың ертерек жолға шықсақ” деген дерін манадан ұғып отырған Шобан би қонақтардың жолға шығуына рұқсат берді. Қонақтар жиналып далаға шыққанда, есік алдында үстіне әсем ер салынған керіліп бір сұлу керқұла ат тұр екен. Жүгенін манағы дулығалы жігіт ұстап тұр екен. ШОБАН БИ АХМЕТ бАЙТҰРСЫНОВҚА БҰРЫЛЫП, “АЛДАРЫҢЫЗДА ӘЛІ БІРАЗ ЖОЛ БАР. Сіз Семейге шаршамай жетсін деп, мына керқұла жорғаны сізге сыйға тарып отырмын.өз атыңызды қосарлап алыңыз, үйреніскенше керек болып қалар. Аз уақыттың ішінде туыстай боп кеттік. Бізде алыс жерге көшіп бара жатқан елміз. Сырттай болсада бізге тілектес болып жүріңіз.Баршаңызға амндық саулық тілеймін. Амандықпен кездесуге жазсын, АЛЛА! жолдарыңыыз болсын деп,қоштасамыз деді Шобан би. .
Күн сәскеден асып, еңкейген кезі. Жолаушылар ауылдан алыстаған сайын, қарайған сүлбелері ған көрініп күннің қызыл шұғыласына сіңіп бара жатқандай көрінеді.
ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын жазушы, тарихшы
ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы
Болған оқиғаның ізімеН…
АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҮРІМШІДЕН ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТҚАНДА
№№№№№№№№№№№№№
Алаш жұртының бір емес, бірнеше съезі өтіп, Әлиханның Колчактан беті қайтып, “Енді қайтып тәуелсіз ел боламыз” деп жүрген кез еді.
Семй Алаш қайраткерлерінің ордасы еді. Семейде жүрген Ахмет Байтұрсынов бастаған бір топ алашордашылар Қытай шекарасындағы Үрімші қаласына барып, ондағы қазақ жұртының хал жағдайын біліп қайтуға жолға шыққөан. Ол кезде Үрімшінің көбі қазақ еді Үйлері негізінен саздан құйылған. Орта Азияның көп қалаларын еске салғандай. Біраз үлкен кісілер мен жастар Ахаңның төте әліпбиімен кітап газет оқиды. екен. Ахаңды бұрын көрген адамдар да кездесті. Дегенмен, Ахаң Үрімші қазақтарының тәелсіз автономия құру туралы ойлары да жоқтығын байқаған.
Соныменг, Үрімші қазағының және Қытайға жақын басқа ұлттардың басты тұрмысы саудаға байланысты екенін байқаған Алаш зиялылары елге, Семейге қайта жолға шыққан. Үрімшіден келе жатқан он шақты аттыныфң Алакөлдің арғы бетіне шыққаны сол еді, алдында дулыға киген ер адамы бар, ылға ақбоз он екі атқа мінген алтын зерлі ақжаулықты жас келіншектер жорғалатып отырып, жолаушылардың алдын орап тоқтай қалды.Ұзын етекті желбіршекті ақ көйлекті келіншектер ақудың көгілдіріндей сары далаға ерекше өң бітіргендей еді. Келіншектердің алдында келе жатқан дулығалы ер адам атынан секіріп түсіп, тізерлеп ( жолааушылардың үлкені Ахмет Байтұрсынов екенін сезген болуы керек) Байтұрсыновтың алдында бар жолаушыларға арнап, сәлем берді.”Ау Асыл ағалар! Біздің ел Сіздерді сыртарыңыздан жақсы біледі. Басшымыз Шобан би Сіздердің Үрімшіден келе жатқандарыңыздан да жақсы хабардар.. Біз сонау Байқал көлінің бер жағындағы Маңқарағай деген Алтай жерінен Қытайға қарай көшіп бара жатқан ел едік.Туған жерімізде Шығысқа лағып бара жатқан Колсак әскері елдің жарымын қырып, жылқымызды айдап әкетті.. Біз кезінде Алты Алашқа есімі әйгілі болған Ақтүйін бидің ұрпағыедік. Сол Ақтүйін бмидің ұрпағы Шобан би сонау қырдың астында он екі киіз үй тігіп, “Сіздерге арнап қонақасы асы берем” деп күтіп отыр” деді де, дулығалы жігіт атына қарғып мінді. Жолаушылар күтпеген жағдай. Бәрі “не істейміз” дегендей, арасындағы үлкені Ахмет Байтұрсыновқа қарады. Байтұрсынов қана емес, басқалары да алыс жолдан шаршап келе жатқан. Байтұрсынов сосы дулығалы жігітке ” Ауылың баста” дегендей иегін қақты. Ақ боз атқа мінген онекі ақ жаулықты келіншектер қоршаған Алаш зиялылары Шобан бидің ауылына беттеді. Рсында, Алакөлден бір қыр асқанда жасыл жайлауға тігілген ақ жұмыртқадай аппақ он екі киіз үйлер жолаушыларға жұмақтың қалашығындай боп көрінді.Дулығалы жігіт қонақтарды ортадағы он екі қанатты сәні келіскен ақ боз үйге түсірді.
Әп сәтте қонақтардың алдына шілтерлі үлкен ақ дастахан жайылып, он шақты келіншек мәсімен жүріп, алтын зерлі үлкен тостағанмен қонақтарғы қымыз тарата бастады. Әбден сапырылып , дәмді қымыздың иісі мұрын жарғандай үй ішіне тарай бастады. Қашаннан қымызқұмар қонақтардың көбі бір тостаған қымызды бір ішкенде ақ, тостағанды төңкеіп тастады. Ахаң дәәмді қымыздан ерекше тамсанып, асықпай, үзіп ,үзіп ішіп отырды. Бір кезде ақ дастархан жиылып, он қонаққа он қонаққа арнап он қой сойылған екен, он қойдың буы бұрқыраған еті он табаққа салынып, он қонақтың алдына жеке табақпен қойылды . Бір бас күміс тарелкеге салынып ӘР ҚОНАҚТЫҢ СЫБАҒАСЫ РЕТІНДЕ АЛДАРЫН ҚОЙЫЛДЫ. Бұрын ір қазақ беліне кісе байлап, өз пышақтарын алып жүретін. . Қоақ болып отырқын кісілер ондай салтты ұмытқан. Сондықтан он табақ етті он ауылдың жігіттері турады. Қонақасы берер алдынды ауылдың иесі Шобан би үйге кіріп, Ахаңның жанына отырып, амандық саулық сұрасқан. Шобан би Алаш қайраткерлерін сыртынан білетінін, Алаш идеясының құптаушысы, қолдаушысы екнін де айтып өткен.Қонақасы қонақтардың көңілінен шыққандай, жылы әңгімелермен жалғасты Ізіл қалжыңдар да айтылды. Шобан би қонақтарына риза пейілін танытып отырды. Қонақасы аяқталғаннан кейін қонақтар ая жазбақшы болғанын сезгендей Шобан би қонақтарды далаға шақырды. Қонақтар далаға шықса, ауылдың алдына жиырма шақты атты балалар жиналған. Шобан би сонда қонақтарға қарап, “Сідерге біздің ауылдың қызығын көрсетпек оймен, бір жарым сағатқа созылатын ат бәйгесін ұйымдастырғалы отырмыз. Бәйгеге қатысатын аттар өзімөсірген асыл тұқымдас жылқылар. Бұл жолғы жарыс бір жарым сағаттай уақытта аяқталып қалады, Мәреге дейін 25 шақырым.” деді Шобан би. Ә, ДЕГЕНШЕ шОБАН БИДІҢ ҚАМШЫ КӨТЕРУІМЕН БАСТАЛЫП ТА КЕТКЕН. аЛАҚАНДАЙ ЖАЙЛАУДЫ ЖИЫРМА ШАҚТЫ ЖҮЙРІК ТҰЛПАРЛАРДЫҢ ШАҢЫ БҰРҚЫРАТЫП БАРА ЖАТТЫ. бІР ЖАРЫМ САҒАТТАЙ УАҚЫТ ӨТКЕНДЕ ұзын құлақты қаракүрең қалғандарынан 5000 метрдей қара үзіп, мәреге жетті. Бәйгеден озып келген балаға Шобан би алтын ақша сыйлады. бӘЙГЕНІҢ ҚОНАҚТАР ҮШІН ҰЙЫМДАСТЫРЫЛЫП ЖАТҚАНЫН ЕСКЕРІП, АХАҢ ЕРТЕДЕ ШЕБЕР ЗЕРГЕРГЕ АРНАЙЫ ЖАСАТҚАН күмәспен оюланған құнды бәкісін БӘЙГЕДЕ ЖЕҢІСКЕ ЖЕТКЕН БАЛАҒА сыйға тартты.
(ЖАЛҒАСЫ БАР)
Бәйгеден кейін, қонақтар үйге кірді. Тағыда үлкен ақ дастахан жайылып, 20 литрлік сар самаурынмен шәй келді. Ақ фарфор кесеге құйыла бастағаннан үнді шәйінің жұпар иісі киіз үйдің ішін шарлап кетті. Есік алдында осы ауылдың күйшісі мен жыршысы отыр екен, екуінің бірі күй орындап, жыршы ;
“Туған жерден көшіп кеттік қайран,Алтай,
Қазақтың кең жеріне симай, симай… жыр бастап, “қонақ кәдесі” деп домбырасын қонақтардың біріне ұсынды. Домбыраны Міржақып Дулатов алып:
“Ұстаз болдым Алтайда , шықты атағым,
Шәкіртім бар мыңдаған мақтанатын,
“Оян қазақ” өлеңімді жаттап алып,
Ел алдында шырқатып, мақтанатын” деп бір тоқтаса, Ахаңда өлең десе, қомданатын.
Ол да домбыраны қолына алып:
“Алтай десе, есіме түседі Ақкөл,
Батырлардан кенде емес ед мен мен туған жер.
Шақшақ батыр, Шошақ батыр ту көтерген,
Сағынышым басылмайды ау,Аққұм, Ақкөл….! деп бір жырлап, сосын Шобан биге қарап:
“Шөке, өзіңіз айтқандай қазақ жері кең. Алтаймен таусылмайды қазақ жері. Қазақ жері сонау Астарханға дейін созылып жатыр Сол Каспий теңізі маңын мекндеген елден Құрманғазы атты күйші шыққан, соның “Сарыарқа атты күйін орындап берейін деп, Ахаң домбыраның шегің бір қағып аладыд да күйді аңқыта жөнеледі. Күйдің жұртқа әсер еткені сондай, есіктің алдында, киіз үйдің сыртында тыңдап тұрған жұрттың салмағы он екі қанат киіз үйді құлатып жібере жаздады.. Шобан би жұртты тыныштандырып, Ахмет Байтұрсыновқа қарап; Бұл бір мен аңсаған тамаша кездесу болды. Біраз әңгіме айтылып, рухани жақындасып қалдық. деді . Ал, енді шәй ішіліп, ән күйіміз аяқталғанмен, біздің негізгі қонақасымыз әлі біткен жоқ, Сіздердің құрметтеріңізге тай сойылған, қазір алдарыңызға сол тайдың еті тартылады деді. Ақ дастархан жиылып, көк дастахан жайылып, үлкен үлкен бірнеше ағаш табаққа салынған тай еті әкелінді. Тайдың басын Шобан би осы дастаханның үлкені де, Елдің үлкені де Сізсіз “деп Ахаңның алдына қойды. Ахаң бастан дәм татып, Шобан биге қарап:
“ШӨКЕ,, ЖАҢА СӨЗХІНЕН БАЙҚАҒАН ШЫҒАРСЫЗ, ЖАСТАболса, Ел бастап келе жатқан Міржақып Дулатов ініңізге осы басты ұстатам” деді. Қойдың етін жеп, шәй ішкен қонақтар дәмді болғасын ба, оны да орталап тастады.
Қонақтардың ертерек жолға шықсақ” деген дерін манадан ұғып отырған Шобан би қонақтардың жолға шығуына рұқсат берді. Қонақтар жиналып далаға шыққанда, есік алдында үстіне әсем ер салынған керіліп бір сұлу керқұла ат тұр екен. Жүгенін манағы дулығалы жігіт ұстап тұр екен. ШОБАН БИ АХМЕТ бАЙТҰРСЫНОВҚА БҰРЫЛЫП, “АЛДАРЫҢЫЗДА ӘЛІ БІРАЗ ЖОЛ БАР. Сіз Семейге шаршамай жетсін деп, мына керқұла жорғаны сізге сыйға тарып отырмын.өз атыңызды қосарлап алыңыз, үйреніскенше керек болып қалар. Аз уақыттың ішінде туыстай боп кеттік. Бізде алыс жерге көшіп бара жатқан елміз. Сырттай болсада бізге тілектес болып жүріңіз.Баршаңызға амндық саулық тілеймін. Амандықпен кездесуге жазсын, АЛЛА! жолдарыңыыз болсын деп,қоштасамыз деді Шобан би. .
Күн сәскеден асып, еңкейген кезі. Жолаушылар ауылдан алыстаған сайын, қарайған сүлбелері ған көрініп күннің қызыл шұғыласына сіңіп бара жатқандай көрінеді.
ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын жазушы, тарихшы
ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы
Болған оқиғаның ізімеН…
АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҮРІМШІДЕН ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТҚАНДА
№№№№№№№№№№№№№
Алаш жұртының бір емес, бірнеше съезі өтіп, Әлиханның Колчактан беті қайтып, “Енді қайтып тәуелсіз ел боламыз” деп жүрген кез еді.
Семй Алаш қайраткерлерінің ордасы еді. Семейде жүрген Ахмет Байтұрсынов бастаған бір топ алашордашылар Қытай шекарасындағы Үрімші қаласына барып, ондағы қазақ жұртының хал жағдайын біліп қайтуға жолға шыққөан. Ол кезде Үрімшінің көбі қазақ еді Үйлері негізінен саздан құйылған. Орта Азияның көп қалаларын еске салғандай. Біраз үлкен кісілер мен жастар Ахаңның төте әліпбиімен кітап газет оқиды. екен. Ахаңды бұрын көрген адамдар да кездесті. Дегенмен, Ахаң Үрімші қазақтарының тәелсіз автономия құру туралы ойлары да жоқтығын байқаған.
Соныменг, Үрімші қазағының және Қытайға жақын басқа ұлттардың басты тұрмысы саудаға байланысты екенін байқаған Алаш зиялылары елге, Семейге қайта жолға шыққан. Үрімшіден келе жатқан он шақты аттыныфң Алакөлдің арғы бетіне шыққаны сол еді, алдында дулыға киген ер адамы бар, ылға ақбоз он екі атқа мінген алтын зерлі ақжаулықты жас келіншектер жорғалатып отырып, жолаушылардың алдын орап тоқтай қалды.Ұзын етекті желбіршекті ақ көйлекті келіншектер ақудың көгілдіріндей сары далаға ерекше өң бітіргендей еді. Келіншектердің алдында келе жатқан дулығалы ер адам атынан секіріп түсіп, тізерлеп ( жолааушылардың үлкені Ахмет Байтұрсынов екенін сезген болуы керек) Байтұрсыновтың алдында бар жолаушыларға арнап, сәлем берді.”Ау Асыл ағалар! Біздің ел Сіздерді сыртарыңыздан жақсы біледі. Басшымыз Шобан би Сіздердің Үрімшіден келе жатқандарыңыздан да жақсы хабардар.. Біз сонау Байқал көлінің бер жағындағы Маңқарағай деген Алтай жерінен Қытайға қарай көшіп бара жатқан ел едік.Туған жерімізде Шығысқа лағып бара жатқан Колсак әскері елдің жарымын қырып, жылқымызды айдап әкетті.. Біз кезінде Алты Алашқа есімі әйгілі болған Ақтүйін бидің ұрпағыедік. Сол Ақтүйін бмидің ұрпағы Шобан би сонау қырдың астында он екі киіз үй тігіп, “Сіздерге арнап қонақасы асы берем” деп күтіп отыр” деді де, дулығалы жігіт атына қарғып мінді. Жолаушылар күтпеген жағдай. Бәрі “не істейміз” дегендей, арасындағы үлкені Ахмет Байтұрсыновқа қарады. Байтұрсынов қана емес, басқалары да алыс жолдан шаршап келе жатқан. Байтұрсынов сосы дулығалы жігітке ” Ауылың баста” дегендей иегін қақты. Ақ боз атқа мінген онекі ақ жаулықты келіншектер қоршаған Алаш зиялылары Шобан бидің ауылына беттеді. Рсында, Алакөлден бір қыр асқанда жасыл жайлауға тігілген ақ жұмыртқадай аппақ он екі киіз үйлер жолаушыларға жұмақтың қалашығындай боп көрінді.Дулығалы жігіт қонақтарды ортадағы он екі қанатты сәні келіскен ақ боз үйге түсірді.
Әп сәтте қонақтардың алдына шілтерлі үлкен ақ дастахан жайылып, он шақты келіншек мәсімен жүріп, алтын зерлі үлкен тостағанмен қонақтарғы қымыз тарата бастады. Әбден сапырылып , дәмді қымыздың иісі мұрын жарғандай үй ішіне тарай бастады. Қашаннан қымызқұмар қонақтардың көбі бір тостаған қымызды бір ішкенде ақ, тостағанды төңкеіп тастады. Ахаң дәәмді қымыздан ерекше тамсанып, асықпай, үзіп ,үзіп ішіп отырды. Бір кезде ақ дастархан жиылып, он қонаққа он қонаққа арнап он қой сойылған екен, он қойдың буы бұрқыраған еті он табаққа салынып, он қонақтың алдына жеке табақпен қойылды . Бір бас күміс тарелкеге салынып ӘР ҚОНАҚТЫҢ СЫБАҒАСЫ РЕТІНДЕ АЛДАРЫН ҚОЙЫЛДЫ. Бұрын ір қазақ беліне кісе байлап, өз пышақтарын алып жүретін. . Қоақ болып отырқын кісілер ондай салтты ұмытқан. Сондықтан он табақ етті он ауылдың жігіттері турады. Қонақасы берер алдынды ауылдың иесі Шобан би үйге кіріп, Ахаңның жанына отырып, амандық саулық сұрасқан. Шобан би Алаш қайраткерлерін сыртынан білетінін, Алаш идеясының құптаушысы, қолдаушысы екнін де айтып өткен.Қонақасы қонақтардың көңілінен шыққандай, жылы әңгімелермен жалғасты Ізіл қалжыңдар да айтылды. Шобан би қонақтарына риза пейілін танытып отырды. Қонақасы аяқталғаннан кейін қонақтар ая жазбақшы болғанын сезгендей Шобан би қонақтарды далаға шақырды. Қонақтар далаға шықса, ауылдың алдына жиырма шақты атты балалар жиналған. Шобан би сонда қонақтарға қарап, “Сідерге біздің ауылдың қызығын көрсетпек оймен, бір жарым сағатқа созылатын ат бәйгесін ұйымдастырғалы отырмыз. Бәйгеге қатысатын аттар өзімөсірген асыл тұқымдас жылқылар. Бұл жолғы жарыс бір жарым сағаттай уақытта аяқталып қалады, Мәреге дейін 25 шақырым.” деді Шобан би. Ә, ДЕГЕНШЕ шОБАН БИДІҢ ҚАМШЫ КӨТЕРУІМЕН БАСТАЛЫП ТА КЕТКЕН. аЛАҚАНДАЙ ЖАЙЛАУДЫ ЖИЫРМА ШАҚТЫ ЖҮЙРІК ТҰЛПАРЛАРДЫҢ ШАҢЫ БҰРҚЫРАТЫП БАРА ЖАТТЫ. бІР ЖАРЫМ САҒАТТАЙ УАҚЫТ ӨТКЕНДЕ ұзын құлақты қаракүрең қалғандарынан 5000 метрдей қара үзіп, мәреге жетті. Бәйгеден озып келген балаға Шобан би алтын ақша сыйлады. бӘЙГЕНІҢ ҚОНАҚТАР ҮШІН ҰЙЫМДАСТЫРЫЛЫП ЖАТҚАНЫН ЕСКЕРІП, АХАҢ ЕРТЕДЕ ШЕБЕР ЗЕРГЕРГЕ АРНАЙЫ ЖАСАТҚАН күмәспен оюланған құнды бәкісін БӘЙГЕДЕ ЖЕҢІСКЕ ЖЕТКЕН БАЛАҒА сыйға тартты.
(ЖАЛҒАСЫ БАР)
Бәйгеден кейін, қонақтар үйге кірді. Тағыда үлкен ақ дастахан жайылып, 20 литрлік сар самаурынмен шәй келді. Ақ фарфор кесеге құйыла бастағаннан үнді шәйінің жұпар иісі киіз үйдің ішін шарлап кетті. Есік алдында осы ауылдың күйшісі мен жыршысы отыр екен, екуінің бірі күй орындап, жыршы ;
“Туған жерден көшіп кеттік қайран,Алтай,
Қазақтың кең жеріне симай, симай… жыр бастап, “қонақ кәдесі” деп домбырасын қонақтардың біріне ұсынды. Домбыраны Міржақып Дулатов алып:
“Ұстаз болдым Алтайда , шықты атағым,
Шәкіртім бар мыңдаған мақтанатын,
“Оян қазақ” өлеңімді жаттап алып,
Ел алдында шырқатып, мақтанатын” деп бір тоқтаса, Ахаңда өлең десе, қомданатын.
Ол да домбыраны қолына алып:
“Алтай десе, есіме түседі Ақкөл,
Батырлардан кенде емес ед мен мен туған жер.
Шақшақ батыр, Шошақ батыр ту көтерген,
Сағынышым басылмайды ау,Аққұм, Ақкөл….! деп бір жырлап, сосын Шобан биге қарап:
“Шөке, өзіңіз айтқандай қазақ жері кең. Алтаймен таусылмайды қазақ жері. Қазақ жері сонау Астарханға дейін созылып жатыр Сол Каспий теңізі маңын мекндеген елден Құрманғазы атты күйші шыққан, соның “Сарыарқа атты күйін орындап берейін деп, Ахаң домбыраның шегің бір қағып аладыд да күйді аңқыта жөнеледі. Күйдің жұртқа әсер еткені сондай, есіктің алдында, киіз үйдің сыртында тыңдап тұрған жұрттың салмағы он екі қанат киіз үйді құлатып жібере жаздады.. Шобан би жұртты тыныштандырып, Ахмет Байтұрсыновқа қарап; Бұл бір мен аңсаған тамаша кездесу болды. Біраз әңгіме айтылып, рухани жақындасып қалдық. деді . Ал, енді шәй ішіліп, ән күйіміз аяқталғанмен, біздің негізгі қонақасымыз әлі біткен жоқ, Сіздердің құрметтеріңізге тай сойылған, қазір алдарыңызға сол тайдың еті тартылады деді. Ақ дастархан жиылып, көк дастахан жайылып, үлкен үлкен бірнеше ағаш табаққа салынған тай еті әкелінді. Тайдың басын Шобан би осы дастаханның үлкені де, Елдің үлкені де Сізсіз “деп Ахаңның алдына қойды. Ахаң бастан дәм татып, Шобан биге қарап:
“ШӨКЕ,, ЖАҢА СӨЗХІНЕН БАЙҚАҒАН ШЫҒАРСЫЗ, ЖАСТАболса, Ел бастап келе жатқан Міржақып Дулатов ініңізге осы басты ұстатам” деді. Қойдың етін жеп, шәй ішкен қонақтар дәмді болғасын ба, оны да орталап тастады.
Қонақтардың ертерек жолға шықсақ” деген дерін манадан ұғып отырған Шобан би қонақтардың жолға шығуына рұқсат берді. Қонақтар жиналып далаға шыққанда, есік алдында үстіне әсем ер салынған керіліп бір сұлу керқұла ат тұр екен. Жүгенін манағы дулығалы жігіт ұстап тұр екен. ШОБАН БИ АХМЕТ бАЙТҰРСЫНОВҚА БҰРЫЛЫП, “АЛДАРЫҢЫЗДА ӘЛІ БІРАЗ ЖОЛ БАР. Сіз Семейге шаршамай жетсін деп, мына керқұла жорғаны сізге сыйға тарып отырмын.өз атыңызды қосарлап алыңыз, үйреніскенше керек болып қалар. Аз уақыттың ішінде туыстай боп кеттік. Бізде алыс жерге көшіп бара жатқан елміз. Сырттай болсада бізге тілектес болып жүріңіз.Баршаңызға амндық саулық тілеймін. Амандықпен кездесуге жазсын, АЛЛА! жолдарыңыыз болсын деп,қоштасамыз деді Шобан би. .
Күн сәскеден асып, еңкейген кезі. Жолаушылар ауылдан алыстаған сайын, қарайған сүлбелері ған көрініп күннің қызыл шұғыласына сіңіп бара жатқандай көрінеді.
ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын жазушы, тарихшы
ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы
Болған оқиғаның ізімеН…
АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҮРІМШІДЕН ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТҚАНДА
№№№№№№№№№№№№№
Алаш жұртының бір емес, бірнеше съезі өтіп, Әлиханның Колчактан беті қайтып, “Енді қайтып тәуелсіз ел боламыз” деп жүрген кез еді.
Семй Алаш қайраткерлерінің ордасы еді. Семейде жүрген Ахмет Байтұрсынов бастаған бір топ алашордашылар Қытай шекарасындағы Үрімші қаласына барып, ондағы қазақ жұртының хал жағдайын біліп қайтуға жолға шыққөан. Ол кезде Үрімшінің көбі қазақ еді Үйлері негізінен саздан құйылған. Орта Азияның көп қалаларын еске салғандай. Біраз үлкен кісілер мен жастар Ахаңның төте әліпбиімен кітап газет оқиды. екен. Ахаңды бұрын көрген адамдар да кездесті. Дегенмен, Ахаң Үрімші қазақтарының тәелсіз автономия құру туралы ойлары да жоқтығын байқаған.
Соныменг, Үрімші қазағының және Қытайға жақын басқа ұлттардың басты тұрмысы саудаға байланысты екенін байқаған Алаш зиялылары елге, Семейге қайта жолға шыққан. Үрімшіден келе жатқан он шақты аттыныфң Алакөлдің арғы бетіне шыққаны сол еді, алдында дулыға киген ер адамы бар, ылға ақбоз он екі атқа мінген алтын зерлі ақжаулықты жас келіншектер жорғалатып отырып, жолаушылардың алдын орап тоқтай қалды.Ұзын етекті желбіршекті ақ көйлекті келіншектер ақудың көгілдіріндей сары далаға ерекше өң бітіргендей еді. Келіншектердің алдында келе жатқан дулығалы ер адам атынан секіріп түсіп, тізерлеп ( жолааушылардың үлкені Ахмет Байтұрсынов екенін сезген болуы керек) Байтұрсыновтың алдында бар жолаушыларға арнап, сәлем берді.”Ау Асыл ағалар! Біздің ел Сіздерді сыртарыңыздан жақсы біледі. Басшымыз Шобан би Сіздердің Үрімшіден келе жатқандарыңыздан да жақсы хабардар.. Біз сонау Байқал көлінің бер жағындағы Маңқарағай деген Алтай жерінен Қытайға қарай көшіп бара жатқан ел едік.Туған жерімізде Шығысқа лағып бара жатқан Колсак әскері елдің жарымын қырып, жылқымызды айдап әкетті.. Біз кезінде Алты Алашқа есімі әйгілі болған Ақтүйін бидің ұрпағыедік. Сол Ақтүйін бмидің ұрпағы Шобан би сонау қырдың астында он екі киіз үй тігіп, “Сіздерге арнап қонақасы асы берем” деп күтіп отыр” деді де, дулығалы жігіт атына қарғып мінді. Жолаушылар күтпеген жағдай. Бәрі “не істейміз” дегендей, арасындағы үлкені Ахмет Байтұрсыновқа қарады. Байтұрсынов қана емес, басқалары да алыс жолдан шаршап келе жатқан. Байтұрсынов сосы дулығалы жігітке ” Ауылың баста” дегендей иегін қақты. Ақ боз атқа мінген онекі ақ жаулықты келіншектер қоршаған Алаш зиялылары Шобан бидің ауылына беттеді. Рсында, Алакөлден бір қыр асқанда жасыл жайлауға тігілген ақ жұмыртқадай аппақ он екі киіз үйлер жолаушыларға жұмақтың қалашығындай боп көрінді.Дулығалы жігіт қонақтарды ортадағы он екі қанатты сәні келіскен ақ боз үйге түсірді.
Әп сәтте қонақтардың алдына шілтерлі үлкен ақ дастахан жайылып, он шақты келіншек мәсімен жүріп, алтын зерлі үлкен тостағанмен қонақтарғы қымыз тарата бастады. Әбден сапырылып , дәмді қымыздың иісі мұрын жарғандай үй ішіне тарай бастады. Қашаннан қымызқұмар қонақтардың көбі бір тостаған қымызды бір ішкенде ақ, тостағанды төңкеіп тастады. Ахаң дәәмді қымыздан ерекше тамсанып, асықпай, үзіп ,үзіп ішіп отырды. Бір кезде ақ дастархан жиылып, он қонаққа он қонаққа арнап он қой сойылған екен, он қойдың буы бұрқыраған еті он табаққа салынып, он қонақтың алдына жеке табақпен қойылды . Бір бас күміс тарелкеге салынып ӘР ҚОНАҚТЫҢ СЫБАҒАСЫ РЕТІНДЕ АЛДАРЫН ҚОЙЫЛДЫ. Бұрын ір қазақ беліне кісе байлап, өз пышақтарын алып жүретін. . Қоақ болып отырқын кісілер ондай салтты ұмытқан. Сондықтан он табақ етті он ауылдың жігіттері турады. Қонақасы берер алдынды ауылдың иесі Шобан би үйге кіріп, Ахаңның жанына отырып, амандық саулық сұрасқан. Шобан би Алаш қайраткерлерін сыртынан білетінін, Алаш идеясының құптаушысы, қолдаушысы екнін де айтып өткен.Қонақасы қонақтардың көңілінен шыққандай, жылы әңгімелермен жалғасты Ізіл қалжыңдар да айтылды. Шобан би қонақтарына риза пейілін танытып отырды. Қонақасы аяқталғаннан кейін қонақтар ая жазбақшы болғанын сезгендей Шобан би қонақтарды далаға шақырды. Қонақтар далаға шықса, ауылдың алдына жиырма шақты атты балалар жиналған. Шобан би сонда қонақтарға қарап, “Сідерге біздің ауылдың қызығын көрсетпек оймен, бір жарым сағатқа созылатын ат бәйгесін ұйымдастырғалы отырмыз. Бәйгеге қатысатын аттар өзімөсірген асыл тұқымдас жылқылар. Бұл жолғы жарыс бір жарым сағаттай уақытта аяқталып қалады, Мәреге дейін 25 шақырым.” деді Шобан би. Ә, ДЕГЕНШЕ шОБАН БИДІҢ ҚАМШЫ КӨТЕРУІМЕН БАСТАЛЫП ТА КЕТКЕН. аЛАҚАНДАЙ ЖАЙЛАУДЫ ЖИЫРМА ШАҚТЫ ЖҮЙРІК ТҰЛПАРЛАРДЫҢ ШАҢЫ БҰРҚЫРАТЫП БАРА ЖАТТЫ. бІР ЖАРЫМ САҒАТТАЙ УАҚЫТ ӨТКЕНДЕ ұзын құлақты қаракүрең қалғандарынан 5000 метрдей қара үзіп, мәреге жетті. Бәйгеден озып келген балаға Шобан би алтын ақша сыйлады. бӘЙГЕНІҢ ҚОНАҚТАР ҮШІН ҰЙЫМДАСТЫРЫЛЫП ЖАТҚАНЫН ЕСКЕРІП, АХАҢ ЕРТЕДЕ ШЕБЕР ЗЕРГЕРГЕ АРНАЙЫ ЖАСАТҚАН күмәспен оюланған құнды бәкісін БӘЙГЕДЕ ЖЕҢІСКЕ ЖЕТКЕН БАЛАҒА сыйға тартты.
(ЖАЛҒАСЫ БАР)
Бәйгеден кейін, қонақтар үйге кірді. Тағыда үлкен ақ дастахан жайылып, 20 литрлік сар самаурынмен шәй келді. Ақ фарфор кесеге құйыла бастағаннан үнді шәйінің жұпар иісі киіз үйдің ішін шарлап кетті. Есік алдында осы ауылдың күйшісі мен жыршысы отыр екен, екуінің бірі күй орындап, жыршы ;
“Туған жерден көшіп кеттік қайран,Алтай,
Қазақтың кең жеріне симай, симай… жыр бастап, “қонақ кәдесі” деп домбырасын қонақтардың біріне ұсынды. Домбыраны Міржақып Дулатов алып:
“Ұстаз болдым Алтайда , шықты атағым,
Шәкіртім бар мыңдаған мақтанатын,
“Оян қазақ” өлеңімді жаттап алып,
Ел алдында шырқатып, мақтанатын” деп бір тоқтаса, Ахаңда өлең десе, қомданатын.
Ол да домбыраны қолына алып:
“Алтай десе, есіме түседі Ақкөл,
Батырлардан кенде емес ед мен мен туған жер.
Шақшақ батыр, Шошақ батыр ту көтерген,
Сағынышым басылмайды ау,Аққұм, Ақкөл….! деп бір жырлап, сосын Шобан биге қарап:
“Шөке, өзіңіз айтқандай қазақ жері кең. Алтаймен таусылмайды қазақ жері. Қазақ жері сонау Астарханға дейін созылып жатыр Сол Каспий теңізі маңын мекндеген елден Құрманғазы атты күйші шыққан, соның “Сарыарқа атты күйін орындап берейін деп, Ахаң домбыраның шегің бір қағып аладыд да күйді аңқыта жөнеледі. Күйдің жұртқа әсер еткені сондай, есіктің алдында, киіз үйдің сыртында тыңдап тұрған жұрттың салмағы он екі қанат киіз үйді құлатып жібере жаздады.. Шобан би жұртты тыныштандырып, Ахмет Байтұрсыновқа қарап; Бұл бір мен аңсаған тамаша кездесу болды. Біраз әңгіме айтылып, рухани жақындасып қалдық. деді . Ал, енді шәй ішіліп, ән күйіміз аяқталғанмен, біздің негізгі қонақасымыз әлі біткен жоқ, Сіздердің құрметтеріңізге тай сойылған, қазір алдарыңызға сол тайдың еті тартылады деді. Ақ дастархан жиылып, көк дастахан жайылып, үлкен үлкен бірнеше ағаш табаққа салынған тай еті әкелінді. Тайдың басын Шобан би осы дастаханның үлкені де, Елдің үлкені де Сізсіз “деп Ахаңның алдына қойды. Ахаң бастан дәм татып, Шобан биге қарап:
“ШӨКЕ,, ЖАҢА СӨЗХІНЕН БАЙҚАҒАН ШЫҒАРСЫЗ, ЖАСТАболса, Ел бастап келе жатқан Міржақып Дулатов ініңізге осы басты ұстатам” деді. Қойдың етін жеп, шәй ішкен қонақтар дәмді болғасын ба, оны да орталап тастады.
Қонақтардың ертерек жолға шықсақ” деген дерін манадан ұғып отырған Шобан би қонақтардың жолға шығуына рұқсат берді. Қонақтар жиналып далаға шыққанда, есік алдында үстіне әсем ер салынған керіліп бір сұлу керқұла ат тұр екен. Жүгенін манағы дулығалы жігіт ұстап тұр екен. ШОБАН БИ АХМЕТ бАЙТҰРСЫНОВҚА БҰРЫЛЫП, “АЛДАРЫҢЫЗДА ӘЛІ БІРАЗ ЖОЛ БАР. Сіз Семейге шаршамай жетсін деп, мына керқұла жорғаны сізге сыйға тарып отырмын.өз атыңызды қосарлап алыңыз, үйреніскенше керек болып қалар. Аз уақыттың ішінде туыстай боп кеттік. Бізде алыс жерге көшіп бара жатқан елміз. Сырттай болсада бізге тілектес болып жүріңіз.Баршаңызға амндық саулық тілеймін. Амандықпен кездесуге жазсын, АЛЛА! жолдарыңыыз болсын деп,қоштасамыз деді Шобан би. .
Күн сәскеден асып, еңкейген кезі. Жолаушылар ауылдан алыстаған сайын, қарайған сүлбелері ған көрініп күннің қызыл шұғыласына сіңіп бара жатқандай көрінеді.
ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын жазушы, тарихшы
ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы
Болған оқиғаның ізімеН…
АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҮРІМШІДЕН ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТҚАНДА
№№№№№№№№№№№№№
Алаш жұртының бір емес, бірнеше съезі өтіп, Әлиханның Колчактан беті қайтып, “Енді қайтып тәуелсіз ел боламыз” деп жүрген кез еді.
Семй Алаш қайраткерлерінің ордасы еді. Семейде жүрген Ахмет Байтұрсынов бастаған бір топ алашордашылар Қытай шекарасындағы Үрімші қаласына барып, ондағы қазақ жұртының хал жағдайын біліп қайтуға жолға шыққөан. Ол кезде Үрімшінің көбі қазақ еді Үйлері негізінен саздан құйылған. Орта Азияның көп қалаларын еске салғандай. Біраз үлкен кісілер мен жастар Ахаңның төте әліпбиімен кітап газет оқиды. екен. Ахаңды бұрын көрген адамдар да кездесті. Дегенмен, Ахаң Үрімші қазақтарының тәелсіз автономия құру туралы ойлары да жоқтығын байқаған.
Соныменг, Үрімші қазағының және Қытайға жақын басқа ұлттардың басты тұрмысы саудаға байланысты екенін байқаған Алаш зиялылары елге, Семейге қайта жолға шыққан. Үрімшіден келе жатқан он шақты аттыныфң Алакөлдің арғы бетіне шыққаны сол еді, алдында дулыға киген ер адамы бар, ылға ақбоз он екі атқа мінген алтын зерлі ақжаулықты жас келіншектер жорғалатып отырып, жолаушылардың алдын орап тоқтай қалды.Ұзын етекті желбіршекті ақ көйлекті келіншектер ақудың көгілдіріндей сары далаға ерекше өң бітіргендей еді. Келіншектердің алдында келе жатқан дулығалы ер адам атынан секіріп түсіп, тізерлеп ( жолааушылардың үлкені Ахмет Байтұрсынов екенін сезген болуы керек) Байтұрсыновтың алдында бар жолаушыларға арнап, сәлем берді.”Ау Асыл ағалар! Біздің ел Сіздерді сыртарыңыздан жақсы біледі. Басшымыз Шобан би Сіздердің Үрімшіден келе жатқандарыңыздан да жақсы хабардар.. Біз сонау Байқал көлінің бер жағындағы Маңқарағай деген Алтай жерінен Қытайға қарай көшіп бара жатқан ел едік.Туған жерімізде Шығысқа лағып бара жатқан Колсак әскері елдің жарымын қырып, жылқымызды айдап әкетті.. Біз кезінде Алты Алашқа есімі әйгілі болған Ақтүйін бидің ұрпағыедік. Сол Ақтүйін бмидің ұрпағы Шобан би сонау қырдың астында он екі киіз үй тігіп, “Сіздерге арнап қонақасы асы берем” деп күтіп отыр” деді де, дулығалы жігіт атына қарғып мінді. Жолаушылар күтпеген жағдай. Бәрі “не істейміз” дегендей, арасындағы үлкені Ахмет Байтұрсыновқа қарады. Байтұрсынов қана емес, басқалары да алыс жолдан шаршап келе жатқан. Байтұрсынов сосы дулығалы жігітке ” Ауылың баста” дегендей иегін қақты. Ақ боз атқа мінген онекі ақ жаулықты келіншектер қоршаған Алаш зиялылары Шобан бидің ауылына беттеді. Рсында, Алакөлден бір қыр асқанда жасыл жайлауға тігілген ақ жұмыртқадай аппақ он екі киіз үйлер жолаушыларға жұмақтың қалашығындай боп көрінді.Дулығалы жігіт қонақтарды ортадағы он екі қанатты сәні келіскен ақ боз үйге түсірді.
Әп сәтте қонақтардың алдына шілтерлі үлкен ақ дастахан жайылып, он шақты келіншек мәсімен жүріп, алтын зерлі үлкен тостағанмен қонақтарғы қымыз тарата бастады. Әбден сапырылып , дәмді қымыздың иісі мұрын жарғандай үй ішіне тарай бастады. Қашаннан қымызқұмар қонақтардың көбі бір тостаған қымызды бір ішкенде ақ, тостағанды төңкеіп тастады. Ахаң дәәмді қымыздан ерекше тамсанып, асықпай, үзіп ,үзіп ішіп отырды. Бір кезде ақ дастархан жиылып, он қонаққа он қонаққа арнап он қой сойылған екен, он қойдың буы бұрқыраған еті он табаққа салынып, он қонақтың алдына жеке табақпен қойылды . Бір бас күміс тарелкеге салынып ӘР ҚОНАҚТЫҢ СЫБАҒАСЫ РЕТІНДЕ АЛДАРЫН ҚОЙЫЛДЫ. Бұрын ір қазақ беліне кісе байлап, өз пышақтарын алып жүретін. . Қоақ болып отырқын кісілер ондай салтты ұмытқан. Сондықтан он табақ етті он ауылдың жігіттері турады. Қонақасы берер алдынды ауылдың иесі Шобан би үйге кіріп, Ахаңның жанына отырып, амандық саулық сұрасқан. Шобан би Алаш қайраткерлерін сыртынан білетінін, Алаш идеясының құптаушысы, қолдаушысы екнін де айтып өткен.Қонақасы қонақтардың көңілінен шыққандай, жылы әңгімелермен жалғасты Ізіл қалжыңдар да айтылды. Шобан би қонақтарына риза пейілін танытып отырды. Қонақасы аяқталғаннан кейін қонақтар ая жазбақшы болғанын сезгендей Шобан би қонақтарды далаға шақырды. Қонақтар далаға шықса, ауылдың алдына жиырма шақты атты балалар жиналған. Шобан би сонда қонақтарға қарап, “Сідерге біздің ауылдың қызығын көрсетпек оймен, бір жарым сағатқа созылатын ат бәйгесін ұйымдастырғалы отырмыз. Бәйгеге қатысатын аттар өзімөсірген асыл тұқымдас жылқылар. Бұл жолғы жарыс бір жарым сағаттай уақытта аяқталып қалады, Мәреге дейін 25 шақырым.” деді Шобан би. Ә, ДЕГЕНШЕ шОБАН БИДІҢ ҚАМШЫ КӨТЕРУІМЕН БАСТАЛЫП ТА КЕТКЕН. аЛАҚАНДАЙ ЖАЙЛАУДЫ ЖИЫРМА ШАҚТЫ ЖҮЙРІК ТҰЛПАРЛАРДЫҢ ШАҢЫ БҰРҚЫРАТЫП БАРА ЖАТТЫ. бІР ЖАРЫМ САҒАТТАЙ УАҚЫТ ӨТКЕНДЕ ұзын құлақты қаракүрең қалғандарынан 5000 метрдей қара үзіп, мәреге жетті. Бәйгеден озып келген балаға Шобан би алтын ақша сыйлады. бӘЙГЕНІҢ ҚОНАҚТАР ҮШІН ҰЙЫМДАСТЫРЫЛЫП ЖАТҚАНЫН ЕСКЕРІП, АХАҢ ЕРТЕДЕ ШЕБЕР ЗЕРГЕРГЕ АРНАЙЫ ЖАСАТҚАН күмәспен оюланған құнды бәкісін БӘЙГЕДЕ ЖЕҢІСКЕ ЖЕТКЕН БАЛАҒА сыйға тартты.
(ЖАЛҒАСЫ БАР)
Бәйгеден кейін, қонақтар үйге кірді. Тағыда үлкен ақ дастахан жайылып, 20 литрлік сар самаурынмен шәй келді. Ақ фарфор кесеге құйыла бастағаннан үнді шәйінің жұпар иісі киіз үйдің ішін шарлап кетті. Есік алдында осы ауылдың күйшісі мен жыршысы отыр екен, екуінің бірі күй орындап, жыршы ;
“Туған жерден көшіп кеттік қайран,Алтай,
Қазақтың кең жеріне симай, симай… жыр бастап, “қонақ кәдесі” деп домбырасын қонақтардың біріне ұсынды. Домбыраны Міржақып Дулатов алып:
“Ұстаз болдым Алтайда , шықты атағым,
Шәкіртім бар мыңдаған мақтанатын,
“Оян қазақ” өлеңімді жаттап алып,
Ел алдында шырқатып, мақтанатын” деп бір тоқтаса, Ахаңда өлең десе, қомданатын.
Ол да домбыраны қолына алып:
“Алтай десе, есіме түседі Ақкөл,
Батырлардан кенде емес ед мен мен туған жер.
Шақшақ батыр, Шошақ батыр ту көтерген,
Сағынышым басылмайды ау,Аққұм, Ақкөл….! деп бір жырлап, сосын Шобан биге қарап:
“Шөке, өзіңіз айтқандай қазақ жері кең. Алтаймен таусылмайды қазақ жері. Қазақ жері сонау Астарханға дейін созылып жатыр Сол Каспий теңізі маңын мекндеген елден Құрманғазы атты күйші шыққан, соның “Сарыарқа атты күйін орындап берейін деп, Ахаң домбыраның шегің бір қағып аладыд да күйді аңқыта жөнеледі. Күйдің жұртқа әсер еткені сондай, есіктің алдында, киіз үйдің сыртында тыңдап тұрған жұрттың салмағы он екі қанат киіз үйді құлатып жібере жаздады.. Шобан би жұртты тыныштандырып, Ахмет Байтұрсыновқа қарап; Бұл бір мен аңсаған тамаша кездесу болды. Біраз әңгіме айтылып, рухани жақындасып қалдық. деді . Ал, енді шәй ішіліп, ән күйіміз аяқталғанмен, біздің негізгі қонақасымыз әлі біткен жоқ, Сіздердің құрметтеріңізге тай сойылған, қазір алдарыңызға сол тайдың еті тартылады деді. Ақ дастархан жиылып, көк дастахан жайылып, үлкен үлкен бірнеше ағаш табаққа салынған тай еті әкелінді. Тайдың басын Шобан би осы дастаханның үлкені де, Елдің үлкені де Сізсіз “деп Ахаңның алдына қойды. Ахаң бастан дәм татып, Шобан биге қарап:
“ШӨКЕ,, ЖАҢА СӨЗХІНЕН БАЙҚАҒАН ШЫҒАРСЫЗ, ЖАСТАболса, Ел бастап келе жатқан Міржақып Дулатов ініңізге осы басты ұстатам” деді. Қойдың етін жеп, шәй ішкен қонақтар дәмді болғасын ба, оны да орталап тастады.
Қонақтардың ертерек жолға шықсақ” деген дерін манадан ұғып отырған Шобан би қонақтардың жолға шығуына рұқсат берді. Қонақтар жиналып далаға шыққанда, есік алдында үстіне әсем ер салынған керіліп бір сұлу керқұла ат тұр екен. Жүгенін манағы дулығалы жігіт ұстап тұр екен. ШОБАН БИ АХМЕТ бАЙТҰРСЫНОВҚА БҰРЫЛЫП, “АЛДАРЫҢЫЗДА ӘЛІ БІРАЗ ЖОЛ БАР. Сіз Семейге шаршамай жетсін деп, мына керқұла жорғаны сізге сыйға тарып отырмын.өз атыңызды қосарлап алыңыз, үйреніскенше керек болып қалар. Аз уақыттың ішінде туыстай боп кеттік. Бізде алыс жерге көшіп бара жатқан елміз. Сырттай болсада бізге тілектес болып жүріңіз.Баршаңызға амндық саулық тілеймін. Амандықпен кездесуге жазсын, АЛЛА! жолдарыңыыз болсын деп,қоштасамыз деді Шобан би. .
Күн сәскеден асып, еңкейген кезі. Жолаушылар ауылдан алыстаған сайын, қарайған сүлбелері ған көрініп күннің қызыл шұғыласына сіңіп бара жатқандай көрінеді.
ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын жазушы, тарихшы
ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы
Болған оқиғаның ізімеН…
АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҮРІМШІДЕН ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТҚАНДА
№№№№№№№№№№№№№
Алаш жұртының бір емес, бірнеше съезі өтіп, Әлиханның Колчактан беті қайтып, “Енді қайтып тәуелсіз ел боламыз” деп жүрген кез еді.
Семй Алаш қайраткерлерінің ордасы еді. Семейде жүрген Ахмет Байтұрсынов бастаған бір топ алашордашылар Қытай шекарасындағы Үрімші қаласына барып, ондағы қазақ жұртының хал жағдайын біліп қайтуға жолға шыққөан. Ол кезде Үрімшінің көбі қазақ еді Үйлері негізінен саздан құйылған. Орта Азияның көп қалаларын еске салғандай. Біраз үлкен кісілер мен жастар Ахаңның төте әліпбиімен кітап газет оқиды. екен. Ахаңды бұрын көрген адамдар да кездесті. Дегенмен, Ахаң Үрімші қазақтарының тәелсіз автономия құру туралы ойлары да жоқтығын байқаған.
Соныменг, Үрімші қазағының және Қытайға жақын басқа ұлттардың басты тұрмысы саудаға байланысты екенін байқаған Алаш зиялылары елге, Семейге қайта жолға шыққан. Үрімшіден келе жатқан он шақты аттыныфң Алакөлдің арғы бетіне шыққаны сол еді, алдында дулыға киген ер адамы бар, ылға ақбоз он екі атқа мінген алтын зерлі ақжаулықты жас келіншектер жорғалатып отырып, жолаушылардың алдын орап тоқтай қалды.Ұзын етекті желбіршекті ақ көйлекті келіншектер ақудың көгілдіріндей сары далаға ерекше өң бітіргендей еді. Келіншектердің алдында келе жатқан дулығалы ер адам атынан секіріп түсіп, тізерлеп ( жолааушылардың үлкені Ахмет Байтұрсынов екенін сезген болуы керек) Байтұрсыновтың алдында бар жолаушыларға арнап, сәлем берді.”Ау Асыл ағалар! Біздің ел Сіздерді сыртарыңыздан жақсы біледі. Басшымыз Шобан би Сіздердің Үрімшіден келе жатқандарыңыздан да жақсы хабардар.. Біз сонау Байқал көлінің бер жағындағы Маңқарағай деген Алтай жерінен Қытайға қарай көшіп бара жатқан ел едік.Туған жерімізде Шығысқа лағып бара жатқан Колсак әскері елдің жарымын қырып, жылқымызды айдап әкетті.. Біз кезінде Алты Алашқа есімі әйгілі болған Ақтүйін бидің ұрпағыедік. Сол Ақтүйін бмидің ұрпағы Шобан би сонау қырдың астында он екі киіз үй тігіп, “Сіздерге арнап қонақасы асы берем” деп күтіп отыр” деді де, дулығалы жігіт атына қарғып мінді. Жолаушылар күтпеген жағдай. Бәрі “не істейміз” дегендей, арасындағы үлкені Ахмет Байтұрсыновқа қарады. Байтұрсынов қана емес, басқалары да алыс жолдан шаршап келе жатқан. Байтұрсынов сосы дулығалы жігітке ” Ауылың баста” дегендей иегін қақты. Ақ боз атқа мінген онекі ақ жаулықты келіншектер қоршаған Алаш зиялылары Шобан бидің ауылына беттеді. Рсында, Алакөлден бір қыр асқанда жасыл жайлауға тігілген ақ жұмыртқадай аппақ он екі киіз үйлер жолаушыларға жұмақтың қалашығындай боп көрінді.Дулығалы жігіт қонақтарды ортадағы он екі қанатты сәні келіскен ақ боз үйге түсірді.
Әп сәтте қонақтардың алдына шілтерлі үлкен ақ дастахан жайылып, он шақты келіншек мәсімен жүріп, алтын зерлі үлкен тостағанмен қонақтарғы қымыз тарата бастады. Әбден сапырылып , дәмді қымыздың иісі мұрын жарғандай үй ішіне тарай бастады. Қашаннан қымызқұмар қонақтардың көбі бір тостаған қымызды бір ішкенде ақ, тостағанды төңкеіп тастады. Ахаң дәәмді қымыздан ерекше тамсанып, асықпай, үзіп ,үзіп ішіп отырды. Бір кезде ақ дастархан жиылып, он қонаққа он қонаққа арнап он қой сойылған екен, он қойдың буы бұрқыраған еті он табаққа салынып, он қонақтың алдына жеке табақпен қойылды . Бір бас күміс тарелкеге салынып ӘР ҚОНАҚТЫҢ СЫБАҒАСЫ РЕТІНДЕ АЛДАРЫН ҚОЙЫЛДЫ. Бұрын ір қазақ беліне кісе байлап, өз пышақтарын алып жүретін. . Қоақ болып отырқын кісілер ондай салтты ұмытқан. Сондықтан он табақ етті он ауылдың жігіттері турады. Қонақасы берер алдынды ауылдың иесі Шобан би үйге кіріп, Ахаңның жанына отырып, амандық саулық сұрасқан. Шобан би Алаш қайраткерлерін сыртынан білетінін, Алаш идеясының құптаушысы, қолдаушысы екнін де айтып өткен.Қонақасы қонақтардың көңілінен шыққандай, жылы әңгімелермен жалғасты Ізіл қалжыңдар да айтылды. Шобан би қонақтарына риза пейілін танытып отырды. Қонақасы аяқталғаннан кейін қонақтар ая жазбақшы болғанын сезгендей Шобан би қонақтарды далаға шақырды. Қонақтар далаға шықса, ауылдың алдына жиырма шақты атты балалар жиналған. Шобан би сонда қонақтарға қарап, “Сідерге біздің ауылдың қызығын көрсетпек оймен, бір жарым сағатқа созылатын ат бәйгесін ұйымдастырғалы отырмыз. Бәйгеге қатысатын аттар өзімөсірген асыл тұқымдас жылқылар. Бұл жолғы жарыс бір жарым сағаттай уақытта аяқталып қалады, Мәреге дейін 25 шақырым.” деді Шобан би. Ә, ДЕГЕНШЕ шОБАН БИДІҢ ҚАМШЫ КӨТЕРУІМЕН БАСТАЛЫП ТА КЕТКЕН. аЛАҚАНДАЙ ЖАЙЛАУДЫ ЖИЫРМА ШАҚТЫ ЖҮЙРІК ТҰЛПАРЛАРДЫҢ ШАҢЫ БҰРҚЫРАТЫП БАРА ЖАТТЫ. бІР ЖАРЫМ САҒАТТАЙ УАҚЫТ ӨТКЕНДЕ ұзын құлақты қаракүрең қалғандарынан 5000 метрдей қара үзіп, мәреге жетті. Бәйгеден озып келген балаға Шобан би алтын ақша сыйлады. бӘЙГЕНІҢ ҚОНАҚТАР ҮШІН ҰЙЫМДАСТЫРЫЛЫП ЖАТҚАНЫН ЕСКЕРІП, АХАҢ ЕРТЕДЕ ШЕБЕР ЗЕРГЕРГЕ АРНАЙЫ ЖАСАТҚАН күмәспен оюланған құнды бәкісін БӘЙГЕДЕ ЖЕҢІСКЕ ЖЕТКЕН БАЛАҒА сыйға тартты.
(ЖАЛҒАСЫ БАР)
Бәйгеден кейін, қонақтар үйге кірді. Тағыда үлкен ақ дастахан жайылып, 20 литрлік сар самаурынмен шәй келді. Ақ фарфор кесеге құйыла бастағаннан үнді шәйінің жұпар иісі киіз үйдің ішін шарлап кетті. Есік алдында осы ауылдың күйшісі мен жыршысы отыр екен, екуінің бірі күй орындап, жыршы ;
“Туған жерден көшіп кеттік қайран,Алтай,
Қазақтың кең жеріне симай, симай… жыр бастап, “қонақ кәдесі” деп домбырасын қонақтардың біріне ұсынды. Домбыраны Міржақып Дулатов алып:
“Ұстаз болдым Алтайда , шықты атағым,
Шәкіртім бар мыңдаған мақтанатын,
“Оян қазақ” өлеңімді жаттап алып,
Ел алдында шырқатып, мақтанатын” деп бір тоқтаса, Ахаңда өлең десе, қомданатын.
Ол да домбыраны қолына алып:
“Алтай десе, есіме түседі Ақкөл,
Батырлардан кенде емес ед мен мен туған жер.
Шақшақ батыр, Шошақ батыр ту көтерген,
Сағынышым басылмайды ау,Аққұм, Ақкөл….! деп бір жырлап, сосын Шобан биге қарап:
“Шөке, өзіңіз айтқандай қазақ жері кең. Алтаймен таусылмайды қазақ жері. Қазақ жері сонау Астарханға дейін созылып жатыр Сол Каспий теңізі маңын мекндеген елден Құрманғазы атты күйші шыққан, соның “Сарыарқа атты күйін орындап берейін деп, Ахаң домбыраның шегің бір қағып аладыд да күйді аңқыта жөнеледі. Күйдің жұртқа әсер еткені сондай, есіктің алдында, киіз үйдің сыртында тыңдап тұрған жұрттың салмағы он екі қанат киіз үйді құлатып жібере жаздады.. Шобан би жұртты тыныштандырып, Ахмет Байтұрсыновқа қарап; Бұл бір мен аңсаған тамаша кездесу болды. Біраз әңгіме айтылып, рухани жақындасып қалдық. деді . Ал, енді шәй ішіліп, ән күйіміз аяқталғанмен, біздің негізгі қонақасымыз әлі біткен жоқ, Сіздердің құрметтеріңізге тай сойылған, қазір алдарыңызға сол тайдың еті тартылады деді. Ақ дастархан жиылып, көк дастахан жайылып, үлкен үлкен бірнеше ағаш табаққа салынған тай еті әкелінді. Тайдың басын Шобан би осы дастаханның үлкені де, Елдің үлкені де Сізсіз “деп Ахаңның алдына қойды. Ахаң бастан дәм татып, Шобан биге қарап:
“ШӨКЕ,, ЖАҢА СӨЗХІНЕН БАЙҚАҒАН ШЫҒАРСЫЗ, ЖАСТАболса, Ел бастап келе жатқан Міржақып Дулатов ініңізге осы басты ұстатам” деді. Қойдың етін жеп, шәй ішкен қонақтар дәмді болғасын ба, оны да орталап тастады.
Қонақтардың ертерек жолға шықсақ” деген дерін манадан ұғып отырған Шобан би қонақтардың жолға шығуына рұқсат берді. Қонақтар жиналып далаға шыққанда, есік алдында үстіне әсем ер салынған керіліп бір сұлу керқұла ат тұр екен. Жүгенін манағы дулығалы жігіт ұстап тұр екен. ШОБАН БИ АХМЕТ бАЙТҰРСЫНОВҚА БҰРЫЛЫП, “АЛДАРЫҢЫЗДА ӘЛІ БІРАЗ ЖОЛ БАР. Сіз Семейге шаршамай жетсін деп, мына керқұла жорғаны сізге сыйға тарып отырмын.өз атыңызды қосарлап алыңыз, үйреніскенше керек болып қалар. Аз уақыттың ішінде туыстай боп кеттік. Бізде алыс жерге көшіп бара жатқан елміз. Сырттай болсада бізге тілектес болып жүріңіз.Баршаңызға амндық саулық тілеймін. Амандықпен кездесуге жазсын, АЛЛА! жолдарыңыыз болсын деп,қоштасамыз деді Шобан би. .
Күн сәскеден асып, еңкейген кезі. Жолаушылар ауылдан алыстаған сайын, қарайған сүлбелері ған көрініп күннің қызыл шұғыласына сіңіп бара жатқандай көрінеді.
ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын жазушы, тарихшы
ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы
Болған оқиғаның ізімеН…
АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҮРІМШІДЕН ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТҚАНДА
№№№№№№№№№№№№№
Алаш жұртының бір емес, бірнеше съезі өтіп, Әлиханның Колчактан беті қайтып, “Енді қайтып тәуелсіз ел боламыз” деп жүрген кез еді.
Семй Алаш қайраткерлерінің ордасы еді. Семейде жүрген Ахмет Байтұрсынов бастаған бір топ алашордашылар Қытай шекарасындағы Үрімші қаласына барып, ондағы қазақ жұртының хал жағдайын біліп қайтуға жолға шыққөан. Ол кезде Үрімшінің көбі қазақ еді Үйлері негізінен саздан құйылған. Орта Азияның көп қалаларын еске салғандай. Біраз үлкен кісілер мен жастар Ахаңның төте әліпбиімен кітап газет оқиды. екен. Ахаңды бұрын көрген адамдар да кездесті. Дегенмен, Ахаң Үрімші қазақтарының тәелсіз автономия құру туралы ойлары да жоқтығын байқаған.
Соныменг, Үрімші қазағының және Қытайға жақын басқа ұлттардың басты тұрмысы саудаға байланысты екенін байқаған Алаш зиялылары елге, Семейге қайта жолға шыққан. Үрімшіден келе жатқан он шақты аттыныфң Алакөлдің арғы бетіне шыққаны сол еді, алдында дулыға киген ер адамы бар, ылға ақбоз он екі атқа мінген алтын зерлі ақжаулықты жас келіншектер жорғалатып отырып, жолаушылардың алдын орап тоқтай қалды.Ұзын етекті желбіршекті ақ көйлекті келіншектер ақудың көгілдіріндей сары далаға ерекше өң бітіргендей еді. Келіншектердің алдында келе жатқан дулығалы ер адам атынан секіріп түсіп, тізерлеп ( жолааушылардың үлкені Ахмет Байтұрсынов екенін сезген болуы керек) Байтұрсыновтың алдында бар жолаушыларға арнап, сәлем берді.”Ау Асыл ағалар! Біздің ел Сіздерді сыртарыңыздан жақсы біледі. Басшымыз Шобан би Сіздердің Үрімшіден келе жатқандарыңыздан да жақсы хабардар.. Біз сонау Байқал көлінің бер жағындағы Маңқарағай деген Алтай жерінен Қытайға қарай көшіп бара жатқан ел едік.Туған жерімізде Шығысқа лағып бара жатқан Колсак әскері елдің жарымын қырып, жылқымызды айдап әкетті.. Біз кезінде Алты Алашқа есімі әйгілі болған Ақтүйін бидің ұрпағыедік. Сол Ақтүйін бмидің ұрпағы Шобан би сонау қырдың астында он екі киіз үй тігіп, “Сіздерге арнап қонақасы асы берем” деп күтіп отыр” деді де, дулығалы жігіт атына қарғып мінді. Жолаушылар күтпеген жағдай. Бәрі “не істейміз” дегендей, арасындағы үлкені Ахмет Байтұрсыновқа қарады. Байтұрсынов қана емес, басқалары да алыс жолдан шаршап келе жатқан. Байтұрсынов сосы дулығалы жігітке ” Ауылың баста” дегендей иегін қақты. Ақ боз атқа мінген онекі ақ жаулықты келіншектер қоршаған Алаш зиялылары Шобан бидің ауылына беттеді. Рсында, Алакөлден бір қыр асқанда жасыл жайлауға тігілген ақ жұмыртқадай аппақ он екі киіз үйлер жолаушыларға жұмақтың қалашығындай боп көрінді.Дулығалы жігіт қонақтарды ортадағы он екі қанатты сәні келіскен ақ боз үйге түсірді.
Әп сәтте қонақтардың алдына шілтерлі үлкен ақ дастахан жайылып, он шақты келіншек мәсімен жүріп, алтын зерлі үлкен тостағанмен қонақтарғы қымыз тарата бастады. Әбден сапырылып , дәмді қымыздың иісі мұрын жарғандай үй ішіне тарай бастады. Қашаннан қымызқұмар қонақтардың көбі бір тостаған қымызды бір ішкенде ақ, тостағанды төңкеіп тастады. Ахаң дәәмді қымыздан ерекше тамсанып, асықпай, үзіп ,үзіп ішіп отырды. Бір кезде ақ дастархан жиылып, он қонаққа он қонаққа арнап он қой сойылған екен, он қойдың буы бұрқыраған еті он табаққа салынып, он қонақтың алдына жеке табақпен қойылды . Бір бас күміс тарелкеге салынып ӘР ҚОНАҚТЫҢ СЫБАҒАСЫ РЕТІНДЕ АЛДАРЫН ҚОЙЫЛДЫ. Бұрын ір қазақ беліне кісе байлап, өз пышақтарын алып жүретін. . Қоақ болып отырқын кісілер ондай салтты ұмытқан. Сондықтан он табақ етті он ауылдың жігіттері турады. Қонақасы берер алдынды ауылдың иесі Шобан би үйге кіріп, Ахаңның жанына отырып, амандық саулық сұрасқан. Шобан би Алаш қайраткерлерін сыртынан білетінін, Алаш идеясының құптаушысы, қолдаушысы екнін де айтып өткен.Қонақасы қонақтардың көңілінен шыққандай, жылы әңгімелермен жалғасты Ізіл қалжыңдар да айтылды. Шобан би қонақтарына риза пейілін танытып отырды. Қонақасы аяқталғаннан кейін қонақтар ая жазбақшы болғанын сезгендей Шобан би қонақтарды далаға шақырды. Қонақтар далаға шықса, ауылдың алдына жиырма шақты атты балалар жиналған. Шобан би сонда қонақтарға қарап, “Сідерге біздің ауылдың қызығын көрсетпек оймен, бір жарым сағатқа созылатын ат бәйгесін ұйымдастырғалы отырмыз. Бәйгеге қатысатын аттар өзімөсірген асыл тұқымдас жылқылар. Бұл жолғы жарыс бір жарым сағаттай уақытта аяқталып қалады, Мәреге дейін 25 шақырым.” деді Шобан би. Ә, ДЕГЕНШЕ шОБАН БИДІҢ ҚАМШЫ КӨТЕРУІМЕН БАСТАЛЫП ТА КЕТКЕН. аЛАҚАНДАЙ ЖАЙЛАУДЫ ЖИЫРМА ШАҚТЫ ЖҮЙРІК ТҰЛПАРЛАРДЫҢ ШАҢЫ БҰРҚЫРАТЫП БАРА ЖАТТЫ. бІР ЖАРЫМ САҒАТТАЙ УАҚЫТ ӨТКЕНДЕ ұзын құлақты қаракүрең қалғандарынан 5000 метрдей қара үзіп, мәреге жетті. Бәйгеден озып келген балаға Шобан би алтын ақша сыйлады. бӘЙГЕНІҢ ҚОНАҚТАР ҮШІН ҰЙЫМДАСТЫРЫЛЫП ЖАТҚАНЫН ЕСКЕРІП, АХАҢ ЕРТЕДЕ ШЕБЕР ЗЕРГЕРГЕ АРНАЙЫ ЖАСАТҚАН күмәспен оюланған құнды бәкісін БӘЙГЕДЕ ЖЕҢІСКЕ ЖЕТКЕН БАЛАҒА сыйға тартты.
(ЖАЛҒАСЫ БАР)
Бәйгеден кейін, қонақтар үйге кірді. Тағыда үлкен ақ дастахан жайылып, 20 литрлік сар самаурынмен шәй келді. Ақ фарфор кесеге құйыла бастағаннан үнді шәйінің жұпар иісі киіз үйдің ішін шарлап кетті. Есік алдында осы ауылдың күйшісі мен жыршысы отыр екен, екуінің бірі күй орындап, жыршы ;
“Туған жерден көшіп кеттік қайран,Алтай,
Қазақтың кең жеріне симай, симай… жыр бастап, “қонақ кәдесі” деп домбырасын қонақтардың біріне ұсынды. Домбыраны Міржақып Дулатов алып:
“Ұстаз болдым Алтайда , шықты атағым,
Шәкіртім бар мыңдаған мақтанатын,
“Оян қазақ” өлеңімді жаттап алып,
Ел алдында шырқатып, мақтанатын” деп бір тоқтаса, Ахаңда өлең десе, қомданатын.
Ол да домбыраны қолына алып:
“Алтай десе, есіме түседі Ақкөл,
Батырлардан кенде емес ед мен мен туған жер.
Шақшақ батыр, Шошақ батыр ту көтерген,
Сағынышым басылмайды ау,Аққұм, Ақкөл….! деп бір жырлап, сосын Шобан биге қарап:
“Шөке, өзіңіз айтқандай қазақ жері кең. Алтаймен таусылмайды қазақ жері. Қазақ жері сонау Астарханға дейін созылып жатыр Сол Каспий теңізі маңын мекндеген елден Құрманғазы атты күйші шыққан, соның “Сарыарқа атты күйін орындап берейін деп, Ахаң домбыраның шегің бір қағып аладыд да күйді аңқыта жөнеледі. Күйдің жұртқа әсер еткені сондай, есіктің алдында, киіз үйдің сыртында тыңдап тұрған жұрттың салмағы он екі қанат киіз үйді құлатып жібере жаздады.. Шобан би жұртты тыныштандырып, Ахмет Байтұрсыновқа қарап; Бұл бір мен аңсаған тамаша кездесу болды. Біраз әңгіме айтылып, рухани жақындасып қалдық. деді . Ал, енді шәй ішіліп, ән күйіміз аяқталғанмен, біздің негізгі қонақасымыз әлі біткен жоқ, Сіздердің құрметтеріңізге тай сойылған, қазір алдарыңызға сол тайдың еті тартылады деді. Ақ дастархан жиылып, көк дастахан жайылып, үлкен үлкен бірнеше ағаш табаққа салынған тай еті әкелінді. Тайдың басын Шобан би осы дастаханның үлкені де, Елдің үлкені де Сізсіз “деп Ахаңның алдына қойды. Ахаң бастан дәм татып, Шобан биге қарап:
“ШӨКЕ,, ЖАҢА СӨЗХІНЕН БАЙҚАҒАН ШЫҒАРСЫЗ, ЖАСТАболса, Ел бастап келе жатқан Міржақып Дулатов ініңізге осы басты ұстатам” деді. Қойдың етін жеп, шәй ішкен қонақтар дәмді болғасын ба, оны да орталап тастады.
Қонақтардың ертерек жолға шықсақ” деген дерін манадан ұғып отырған Шобан би қонақтардың жолға шығуына рұқсат берді. Қонақтар жиналып далаға шыққанда, есік алдында үстіне әсем ер салынған керіліп бір сұлу керқұла ат тұр екен. Жүгенін манағы дулығалы жігіт ұстап тұр екен. ШОБАН БИ АХМЕТ бАЙТҰРСЫНОВҚА БҰРЫЛЫП, “АЛДАРЫҢЫЗДА ӘЛІ БІРАЗ ЖОЛ БАР. Сіз Семейге шаршамай жетсін деп, мына керқұла жорғаны сізге сыйға тарып отырмын.өз атыңызды қосарлап алыңыз, үйреніскенше керек болып қалар. Аз уақыттың ішінде туыстай боп кеттік. Бізде алыс жерге көшіп бара жатқан елміз. Сырттай болсада бізге тілектес болып жүріңіз.Баршаңызға амндық саулық тілеймін. Амандықпен кездесуге жазсын, АЛЛА! жолдарыңыыз болсын деп,қоштасамыз деді Шобан би. .
Күн сәскеден асып, еңкейген кезі. Жолаушылар ауылдан алыстаған сайын, қарайған сүлбелері ған көрініп күннің қызыл шұғыласына сіңіп бара жатқандай көрінеді.
ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын жазушы, тарихшы
ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы
Болған оқиғаның ізімеН…
АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҮРІМШІДЕН ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТҚАНДА
№№№№№№№№№№№№№
Алаш жұртының бір емес, бірнеше съезі өтіп, Әлиханның Колчактан беті қайтып, “Енді қайтып тәуелсіз ел боламыз” деп жүрген кез еді.
Семй Алаш қайраткерлерінің ордасы еді. Семейде жүрген Ахмет Байтұрсынов бастаған бір топ алашордашылар Қытай шекарасындағы Үрімші қаласына барып, ондағы қазақ жұртының хал жағдайын біліп қайтуға жолға шыққөан. Ол кезде Үрімшінің көбі қазақ еді Үйлері негізінен саздан құйылған. Орта Азияның көп қалаларын еске салғандай. Біраз үлкен кісілер мен жастар Ахаңның төте әліпбиімен кітап газет оқиды. екен. Ахаңды бұрын көрген адамдар да кездесті. Дегенмен, Ахаң Үрімші қазақтарының тәелсіз автономия құру туралы ойлары да жоқтығын байқаған.
Соныменг, Үрімші қазағының және Қытайға жақын басқа ұлттардың басты тұрмысы саудаға байланысты екенін байқаған Алаш зиялылары елге, Семейге қайта жолға шыққан. Үрімшіден келе жатқан он шақты аттыныфң Алакөлдің арғы бетіне шыққаны сол еді, алдында дулыға киген ер адамы бар, ылға ақбоз он екі атқа мінген алтын зерлі ақжаулықты жас келіншектер жорғалатып отырып, жолаушылардың алдын орап тоқтай қалды.Ұзын етекті желбіршекті ақ көйлекті келіншектер ақудың көгілдіріндей сары далаға ерекше өң бітіргендей еді. Келіншектердің алдында келе жатқан дулығалы ер адам атынан секіріп түсіп, тізерлеп ( жолааушылардың үлкені Ахмет Байтұрсынов екенін сезген болуы керек) Байтұрсыновтың алдында бар жолаушыларға арнап, сәлем берді.”Ау Асыл ағалар! Біздің ел Сіздерді сыртарыңыздан жақсы біледі. Басшымыз Шобан би Сіздердің Үрімшіден келе жатқандарыңыздан да жақсы хабардар.. Біз сонау Байқал көлінің бер жағындағы Маңқарағай деген Алтай жерінен Қытайға қарай көшіп бара жатқан ел едік.Туған жерімізде Шығысқа лағып бара жатқан Колсак әскері елдің жарымын қырып, жылқымызды айдап әкетті.. Біз кезінде Алты Алашқа есімі әйгілі болған Ақтүйін бидің ұрпағыедік. Сол Ақтүйін бмидің ұрпағы Шобан би сонау қырдың астында он екі киіз үй тігіп, “Сіздерге арнап қонақасы асы берем” деп күтіп отыр” деді де, дулығалы жігіт атына қарғып мінді. Жолаушылар күтпеген жағдай. Бәрі “не істейміз” дегендей, арасындағы үлкені Ахмет Байтұрсыновқа қарады. Байтұрсынов қана емес, басқалары да алыс жолдан шаршап келе жатқан. Байтұрсынов сосы дулығалы жігітке ” Ауылың баста” дегендей иегін қақты. Ақ боз атқа мінген онекі ақ жаулықты келіншектер қоршаған Алаш зиялылары Шобан бидің ауылына беттеді. Рсында, Алакөлден бір қыр асқанда жасыл жайлауға тігілген ақ жұмыртқадай аппақ он екі киіз үйлер жолаушыларға жұмақтың қалашығындай боп көрінді.Дулығалы жігіт қонақтарды ортадағы он екі қанатты сәні келіскен ақ боз үйге түсірді.
Әп сәтте қонақтардың алдына шілтерлі үлкен ақ дастахан жайылып, он шақты келіншек мәсімен жүріп, алтын зерлі үлкен тостағанмен қонақтарғы қымыз тарата бастады. Әбден сапырылып , дәмді қымыздың иісі мұрын жарғандай үй ішіне тарай бастады. Қашаннан қымызқұмар қонақтардың көбі бір тостаған қымызды бір ішкенде ақ, тостағанды төңкеіп тастады. Ахаң дәәмді қымыздан ерекше тамсанып, асықпай, үзіп ,үзіп ішіп отырды. Бір кезде ақ дастархан жиылып, он қонаққа он қонаққа арнап он қой сойылған екен, он қойдың буы бұрқыраған еті он табаққа салынып, он қонақтың алдына жеке табақпен қойылды . Бір бас күміс тарелкеге салынып ӘР ҚОНАҚТЫҢ СЫБАҒАСЫ РЕТІНДЕ АЛДАРЫН ҚОЙЫЛДЫ. Бұрын ір қазақ беліне кісе байлап, өз пышақтарын алып жүретін. . Қоақ болып отырқын кісілер ондай салтты ұмытқан. Сондықтан он табақ етті он ауылдың жігіттері турады. Қонақасы берер алдынды ауылдың иесі Шобан би үйге кіріп, Ахаңның жанына отырып, амандық саулық сұрасқан. Шобан би Алаш қайраткерлерін сыртынан білетінін, Алаш идеясының құптаушысы, қолдаушысы екнін де айтып өткен.Қонақасы қонақтардың көңілінен шыққандай, жылы әңгімелермен жалғасты Ізіл қалжыңдар да айтылды. Шобан би қонақтарына риза пейілін танытып отырды. Қонақасы аяқталғаннан кейін қонақтар ая жазбақшы болғанын сезгендей Шобан би қонақтарды далаға шақырды. Қонақтар далаға шықса, ауылдың алдына жиырма шақты атты балалар жиналған. Шобан би сонда қонақтарға қарап, “Сідерге біздің ауылдың қызығын көрсетпек оймен, бір жарым сағатқа созылатын ат бәйгесін ұйымдастырғалы отырмыз. Бәйгеге қатысатын аттар өзімөсірген асыл тұқымдас жылқылар. Бұл жолғы жарыс бір жарым сағаттай уақытта аяқталып қалады, Мәреге дейін 25 шақырым.” деді Шобан би. Ә, ДЕГЕНШЕ шОБАН БИДІҢ ҚАМШЫ КӨТЕРУІМЕН БАСТАЛЫП ТА КЕТКЕН. аЛАҚАНДАЙ ЖАЙЛАУДЫ ЖИЫРМА ШАҚТЫ ЖҮЙРІК ТҰЛПАРЛАРДЫҢ ШАҢЫ БҰРҚЫРАТЫП БАРА ЖАТТЫ. бІР ЖАРЫМ САҒАТТАЙ УАҚЫТ ӨТКЕНДЕ ұзын құлақты қаракүрең қалғандарынан 5000 метрдей қара үзіп, мәреге жетті. Бәйгеден озып келген балаға Шобан би алтын ақша сыйлады. бӘЙГЕНІҢ ҚОНАҚТАР ҮШІН ҰЙЫМДАСТЫРЫЛЫП ЖАТҚАНЫН ЕСКЕРІП, АХАҢ ЕРТЕДЕ ШЕБЕР ЗЕРГЕРГЕ АРНАЙЫ ЖАСАТҚАН күмәспен оюланған құнды бәкісін БӘЙГЕДЕ ЖЕҢІСКЕ ЖЕТКЕН БАЛАҒА сыйға тартты.
(ЖАЛҒАСЫ БАР)
Бәйгеден кейін, қонақтар үйге кірді. Тағыда үлкен ақ дастахан жайылып, 20 литрлік сар самаурынмен шәй келді. Ақ фарфор кесеге құйыла бастағаннан үнді шәйінің жұпар иісі киіз үйдің ішін шарлап кетті. Есік алдында осы ауылдың күйшісі мен жыршысы отыр екен, екуінің бірі күй орындап, жыршы ;
“Туған жерден көшіп кеттік қайран,Алтай,
Қазақтың кең жеріне симай, симай… жыр бастап, “қонақ кәдесі” деп домбырасын қонақтардың біріне ұсынды. Домбыраны Міржақып Дулатов алып:
“Ұстаз болдым Алтайда , шықты атағым,
Шәкіртім бар мыңдаған мақтанатын,
“Оян қазақ” өлеңімді жаттап алып,
Ел алдында шырқатып, мақтанатын” деп бір тоқтаса, Ахаңда өлең десе, қомданатын.
Ол да домбыраны қолына алып:
“Алтай десе, есіме түседі Ақкөл,
Батырлардан кенде емес ед мен мен туған жер.
Шақшақ батыр, Шошақ батыр ту көтерген,
Сағынышым басылмайды ау,Аққұм, Ақкөл….! деп бір жырлап, сосын Шобан биге қарап:
“Шөке, өзіңіз айтқандай қазақ жері кең. Алтаймен таусылмайды қазақ жері. Қазақ жері сонау Астарханға дейін созылып жатыр Сол Каспий теңізі маңын мекндеген елден Құрманғазы атты күйші шыққан, соның “Сарыарқа атты күйін орындап берейін деп, Ахаң домбыраның шегің бір қағып аладыд да күйді аңқыта жөнеледі. Күйдің жұртқа әсер еткені сондай, есіктің алдында, киіз үйдің сыртында тыңдап тұрған жұрттың салмағы он екі қанат киіз үйді құлатып жібере жаздады.. Шобан би жұртты тыныштандырып, Ахмет Байтұрсыновқа қарап; Бұл бір мен аңсаған тамаша кездесу болды. Біраз әңгіме айтылып, рухани жақындасып қалдық. деді . Ал, енді шәй ішіліп, ән күйіміз аяқталғанмен, біздің негізгі қонақасымыз әлі біткен жоқ, Сіздердің құрметтеріңізге тай сойылған, қазір алдарыңызға сол тайдың еті тартылады деді. Ақ дастархан жиылып, көк дастахан жайылып, үлкен үлкен бірнеше ағаш табаққа салынған тай еті әкелінді. Тайдың басын Шобан би осы дастаханның үлкені де, Елдің үлкені де Сізсіз “деп Ахаңның алдына қойды. Ахаң бастан дәм татып, Шобан биге қарап:
“ШӨКЕ,, ЖАҢА СӨЗХІНЕН БАЙҚАҒАН ШЫҒАРСЫЗ, ЖАСТАболса, Ел бастап келе жатқан Міржақып Дулатов ініңізге осы басты ұстатам” деді. Қойдың етін жеп, шәй ішкен қонақтар дәмді болғасын ба, оны да орталап тастады.
Қонақтардың ертерек жолға шықсақ” деген дерін манадан ұғып отырған Шобан би қонақтардың жолға шығуына рұқсат берді. Қонақтар жиналып далаға шыққанда, есік алдында үстіне әсем ер салынған керіліп бір сұлу керқұла ат тұр екен. Жүгенін манағы дулығалы жігіт ұстап тұр екен. ШОБАН БИ АХМЕТ бАЙТҰРСЫНОВҚА БҰРЫЛЫП, “АЛДАРЫҢЫЗДА ӘЛІ БІРАЗ ЖОЛ БАР. Сіз Семейге шаршамай жетсін деп, мына керқұла жорғаны сізге сыйға тарып отырмын.өз атыңызды қосарлап алыңыз, үйреніскенше керек болып қалар. Аз уақыттың ішінде туыстай боп кеттік. Бізде алыс жерге көшіп бара жатқан елміз. Сырттай болсада бізге тілектес болып жүріңіз.Баршаңызға амндық саулық тілеймін. Амандықпен кездесуге жазсын, АЛЛА! жолдарыңыыз болсын деп,қоштасамыз деді Шобан би. .
Күн сәскеден асып, еңкейген кезі. Жолаушылар ауылдан алыстаған сайын, қарайған сүлбелері ған көрініп күннің қызыл шұғыласына сіңіп бара жатқандай көрінеді.
ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын жазушы, тарихшы
ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы
Болған оқиғаның ізімеН…
АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҮРІМШІДЕН ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТҚАНДА
№№№№№№№№№№№№№
Алаш жұртының бір емес, бірнеше съезі өтіп, Әлиханның Колчактан беті қайтып, “Енді қайтып тәуелсіз ел боламыз” деп жүрген кез еді.
Семй Алаш қайраткерлерінің ордасы еді. Семейде жүрген Ахмет Байтұрсынов бастаған бір топ алашордашылар Қытай шекарасындағы Үрімші қаласына барып, ондағы қазақ жұртының хал жағдайын біліп қайтуға жолға шыққөан. Ол кезде Үрімшінің көбі қазақ еді Үйлері негізінен саздан құйылған. Орта Азияның көп қалаларын еске салғандай. Біраз үлкен кісілер мен жастар Ахаңның төте әліпбиімен кітап газет оқиды. екен. Ахаңды бұрын көрген адамдар да кездесті. Дегенмен, Ахаң Үрімші қазақтарының тәелсіз автономия құру туралы ойлары да жоқтығын байқаған.
Соныменг, Үрімші қазағының және Қытайға жақын басқа ұлттардың басты тұрмысы саудаға байланысты екенін байқаған Алаш зиялылары елге, Семейге қайта жолға шыққан. Үрімшіден келе жатқан он шақты аттыныфң Алакөлдің арғы бетіне шыққаны сол еді, алдында дулыға киген ер адамы бар, ылға ақбоз он екі атқа мінген алтын зерлі ақжаулықты жас келіншектер жорғалатып отырып, жолаушылардың алдын орап тоқтай қалды.Ұзын етекті желбіршекті ақ көйлекті келіншектер ақудың көгілдіріндей сары далаға ерекше өң бітіргендей еді. Келіншектердің алдында келе жатқан дулығалы ер адам атынан секіріп түсіп, тізерлеп ( жолааушылардың үлкені Ахмет Байтұрсынов екенін сезген болуы керек) Байтұрсыновтың алдында бар жолаушыларға арнап, сәлем берді.”Ау Асыл ағалар! Біздің ел Сіздерді сыртарыңыздан жақсы біледі. Басшымыз Шобан би Сіздердің Үрімшіден келе жатқандарыңыздан да жақсы хабардар.. Біз сонау Байқал көлінің бер жағындағы Маңқарағай деген Алтай жерінен Қытайға қарай көшіп бара жатқан ел едік.Туған жерімізде Шығысқа лағып бара жатқан Колсак әскері елдің жарымын қырып, жылқымызды айдап әкетті.. Біз кезінде Алты Алашқа есімі әйгілі болған Ақтүйін бидің ұрпағыедік. Сол Ақтүйін бмидің ұрпағы Шобан би сонау қырдың астында он екі киіз үй тігіп, “Сіздерге арнап қонақасы асы берем” деп күтіп отыр” деді де, дулығалы жігіт атына қарғып мінді. Жолаушылар күтпеген жағдай. Бәрі “не істейміз” дегендей, арасындағы үлкені Ахмет Байтұрсыновқа қарады. Байтұрсынов қана емес, басқалары да алыс жолдан шаршап келе жатқан. Байтұрсынов сосы дулығалы жігітке ” Ауылың баста” дегендей иегін қақты. Ақ боз атқа мінген онекі ақ жаулықты келіншектер қоршаған Алаш зиялылары Шобан бидің ауылына беттеді. Рсында, Алакөлден бір қыр асқанда жасыл жайлауға тігілген ақ жұмыртқадай аппақ он екі киіз үйлер жолаушыларға жұмақтың қалашығындай боп көрінді.Дулығалы жігіт қонақтарды ортадағы он екі қанатты сәні келіскен ақ боз үйге түсірді.
Әп сәтте қонақтардың алдына шілтерлі үлкен ақ дастахан жайылып, он шақты келіншек мәсімен жүріп, алтын зерлі үлкен тостағанмен қонақтарғы қымыз тарата бастады. Әбден сапырылып , дәмді қымыздың иісі мұрын жарғандай үй ішіне тарай бастады. Қашаннан қымызқұмар қонақтардың көбі бір тостаған қымызды бір ішкенде ақ, тостағанды төңкеіп тастады. Ахаң дәәмді қымыздан ерекше тамсанып, асықпай, үзіп ,үзіп ішіп отырды. Бір кезде ақ дастархан жиылып, он қонаққа он қонаққа арнап он қой сойылған екен, он қойдың буы бұрқыраған еті он табаққа салынып, он қонақтың алдына жеке табақпен қойылды . Бір бас күміс тарелкеге салынып ӘР ҚОНАҚТЫҢ СЫБАҒАСЫ РЕТІНДЕ АЛДАРЫН ҚОЙЫЛДЫ. Бұрын ір қазақ беліне кісе байлап, өз пышақтарын алып жүретін. . Қоақ болып отырқын кісілер ондай салтты ұмытқан. Сондықтан он табақ етті он ауылдың жігіттері турады. Қонақасы берер алдынды ауылдың иесі Шобан би үйге кіріп, Ахаңның жанына отырып, амандық саулық сұрасқан. Шобан би Алаш қайраткерлерін сыртынан білетінін, Алаш идеясының құптаушысы, қолдаушысы екнін де айтып өткен.Қонақасы қонақтардың көңілінен шыққандай, жылы әңгімелермен жалғасты Ізіл қалжыңдар да айтылды. Шобан би қонақтарына риза пейілін танытып отырды. Қонақасы аяқталғаннан кейін қонақтар ая жазбақшы болғанын сезгендей Шобан би қонақтарды далаға шақырды. Қонақтар далаға шықса, ауылдың алдына жиырма шақты атты балалар жиналған. Шобан би сонда қонақтарға қарап, “Сідерге біздің ауылдың қызығын көрсетпек оймен, бір жарым сағатқа созылатын ат бәйгесін ұйымдастырғалы отырмыз. Бәйгеге қатысатын аттар өзімөсірген асыл тұқымдас жылқылар. Бұл жолғы жарыс бір жарым сағаттай уақытта аяқталып қалады, Мәреге дейін 25 шақырым.” деді Шобан би. Ә, ДЕГЕНШЕ шОБАН БИДІҢ ҚАМШЫ КӨТЕРУІМЕН БАСТАЛЫП ТА КЕТКЕН. аЛАҚАНДАЙ ЖАЙЛАУДЫ ЖИЫРМА ШАҚТЫ ЖҮЙРІК ТҰЛПАРЛАРДЫҢ ШАҢЫ БҰРҚЫРАТЫП БАРА ЖАТТЫ. бІР ЖАРЫМ САҒАТТАЙ УАҚЫТ ӨТКЕНДЕ ұзын құлақты қаракүрең қалғандарынан 5000 метрдей қара үзіп, мәреге жетті. Бәйгеден озып келген балаға Шобан би алтын ақша сыйлады. бӘЙГЕНІҢ ҚОНАҚТАР ҮШІН ҰЙЫМДАСТЫРЫЛЫП ЖАТҚАНЫН ЕСКЕРІП, АХАҢ ЕРТЕДЕ ШЕБЕР ЗЕРГЕРГЕ АРНАЙЫ ЖАСАТҚАН күмәспен оюланған құнды бәкісін БӘЙГЕДЕ ЖЕҢІСКЕ ЖЕТКЕН БАЛАҒА сыйға тартты.
(ЖАЛҒАСЫ БАР)
Бәйгеден кейін, қонақтар үйге кірді. Тағыда үлкен ақ дастахан жайылып, 20 литрлік сар самаурынмен шәй келді. Ақ фарфор кесеге құйыла бастағаннан үнді шәйінің жұпар иісі киіз үйдің ішін шарлап кетті. Есік алдында осы ауылдың күйшісі мен жыршысы отыр екен, екуінің бірі күй орындап, жыршы ;
“Туған жерден көшіп кеттік қайран,Алтай,
Қазақтың кең жеріне симай, симай… жыр бастап, “қонақ кәдесі” деп домбырасын қонақтардың біріне ұсынды. Домбыраны Міржақып Дулатов алып:
“Ұстаз болдым Алтайда , шықты атағым,
Шәкіртім бар мыңдаған мақтанатын,
“Оян қазақ” өлеңімді жаттап алып,
Ел алдында шырқатып, мақтанатын” деп бір тоқтаса, Ахаңда өлең десе, қомданатын.
Ол да домбыраны қолына алып:
“Алтай десе, есіме түседі Ақкөл,
Батырлардан кенде емес ед мен мен туған жер.
Шақшақ батыр, Шошақ батыр ту көтерген,
Сағынышым басылмайды ау,Аққұм, Ақкөл….! деп бір жырлап, сосын Шобан биге қарап:
“Шөке, өзіңіз айтқандай қазақ жері кең. Алтаймен таусылмайды қазақ жері. Қазақ жері сонау Астарханға дейін созылып жатыр Сол Каспий теңізі маңын мекндеген елден Құрманғазы атты күйші шыққан, соның “Сарыарқа атты күйін орындап берейін деп, Ахаң домбыраның шегің бір қағып аладыд да күйді аңқыта жөнеледі. Күйдің жұртқа әсер еткені сондай, есіктің алдында, киіз үйдің сыртында тыңдап тұрған жұрттың салмағы он екі қанат киіз үйді құлатып жібере жаздады.. Шобан би жұртты тыныштандырып, Ахмет Байтұрсыновқа қарап; Бұл бір мен аңсаған тамаша кездесу болды. Біраз әңгіме айтылып, рухани жақындасып қалдық. деді . Ал, енді шәй ішіліп, ән күйіміз аяқталғанмен, біздің негізгі қонақасымыз әлі біткен жоқ, Сіздердің құрметтеріңізге тай сойылған, қазір алдарыңызға сол тайдың еті тартылады деді. Ақ дастархан жиылып, көк дастахан жайылып, үлкен үлкен бірнеше ағаш табаққа салынған тай еті әкелінді. Тайдың басын Шобан би осы дастаханның үлкені де, Елдің үлкені де Сізсіз “деп Ахаңның алдына қойды. Ахаң бастан дәм татып, Шобан биге қарап:
“ШӨКЕ,, ЖАҢА СӨЗХІНЕН БАЙҚАҒАН ШЫҒАРСЫЗ, ЖАСТАболса, Ел бастап келе жатқан Міржақып Дулатов ініңізге осы басты ұстатам” деді. Қойдың етін жеп, шәй ішкен қонақтар дәмді болғасын ба, оны да орталап тастады.
Қонақтардың ертерек жолға шықсақ” деген дерін манадан ұғып отырған Шобан би қонақтардың жолға шығуына рұқсат берді. Қонақтар жиналып далаға шыққанда, есік алдында үстіне әсем ер салынған керіліп бір сұлу керқұла ат тұр екен. Жүгенін манағы дулығалы жігіт ұстап тұр екен. ШОБАН БИ АХМЕТ бАЙТҰРСЫНОВҚА БҰРЫЛЫП, “АЛДАРЫҢЫЗДА ӘЛІ БІРАЗ ЖОЛ БАР. Сіз Семейге шаршамай жетсін деп, мына керқұла жорғаны сізге сыйға тарып отырмын.өз атыңызды қосарлап алыңыз, үйреніскенше керек болып қалар. Аз уақыттың ішінде туыстай боп кеттік. Бізде алыс жерге көшіп бара жатқан елміз. Сырттай болсада бізге тілектес болып жүріңіз.Баршаңызға амндық саулық тілеймін. Амандықпен кездесуге жазсын, АЛЛА! жолдарыңыыз болсын деп,қоштасамыз деді Шобан би. .
Күн сәскеден асып, еңкейген кезі. Жолаушылар ауылдан алыстаған сайын, қарайған сүлбелері ған көрініп күннің қызыл шұғыласына сіңіп бара жатқандай көрінеді.
ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын жазушы, тарихшы
ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы
Болған оқиғаның ізімеН…
АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҮРІМШІДЕН ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТҚАНДА
№№№№№№№№№№№№№
Алаш жұртының бір емес, бірнеше съезі өтіп, Әлиханның Колчактан беті қайтып, “Енді қайтып тәуелсіз ел боламыз” деп жүрген кез еді.
Семй Алаш қайраткерлерінің ордасы еді. Семейде жүрген Ахмет Байтұрсынов бастаған бір топ алашордашылар Қытай шекарасындағы Үрімші қаласына барып, ондағы қазақ жұртының хал жағдайын біліп қайтуға жолға шыққөан. Ол кезде Үрімшінің көбі қазақ еді Үйлері негізінен саздан құйылған. Орта Азияның көп қалаларын еске салғандай. Біраз үлкен кісілер мен жастар Ахаңның төте әліпбиімен кітап газет оқиды. екен. Ахаңды бұрын көрген адамдар да кездесті. Дегенмен, Ахаң Үрімші қазақтарының тәелсіз автономия құру туралы ойлары да жоқтығын байқаған.
Соныменг, Үрімші қазағының және Қытайға жақын басқа ұлттардың басты тұрмысы саудаға байланысты екенін байқаған Алаш зиялылары елге, Семейге қайта жолға шыққан. Үрімшіден келе жатқан он шақты аттыныфң Алакөлдің арғы бетіне шыққаны сол еді, алдында дулыға киген ер адамы бар, ылға ақбоз он екі атқа мінген алтын зерлі ақжаулықты жас келіншектер жорғалатып отырып, жолаушылардың алдын орап тоқтай қалды.Ұзын етекті желбіршекті ақ көйлекті келіншектер ақудың көгілдіріндей сары далаға ерекше өң бітіргендей еді. Келіншектердің алдында келе жатқан дулығалы ер адам атынан секіріп түсіп, тізерлеп ( жолааушылардың үлкені Ахмет Байтұрсынов екенін сезген болуы керек) Байтұрсыновтың алдында бар жолаушыларға арнап, сәлем берді.”Ау Асыл ағалар! Біздің ел Сіздерді сыртарыңыздан жақсы біледі. Басшымыз Шобан би Сіздердің Үрімшіден келе жатқандарыңыздан да жақсы хабардар.. Біз сонау Байқал көлінің бер жағындағы Маңқарағай деген Алтай жерінен Қытайға қарай көшіп бара жатқан ел едік.Туған жерімізде Шығысқа лағып бара жатқан Колсак әскері елдің жарымын қырып, жылқымызды айдап әкетті.. Біз кезінде Алты Алашқа есімі әйгілі болған Ақтүйін бидің ұрпағыедік. Сол Ақтүйін бмидің ұрпағы Шобан би сонау қырдың астында он екі киіз үй тігіп, “Сіздерге арнап қонақасы асы берем” деп күтіп отыр” деді де, дулығалы жігіт атына қарғып мінді. Жолаушылар күтпеген жағдай. Бәрі “не істейміз” дегендей, арасындағы үлкені Ахмет Байтұрсыновқа қарады. Байтұрсынов қана емес, басқалары да алыс жолдан шаршап келе жатқан. Байтұрсынов сосы дулығалы жігітке ” Ауылың баста” дегендей иегін қақты. Ақ боз атқа мінген онекі ақ жаулықты келіншектер қоршаған Алаш зиялылары Шобан бидің ауылына беттеді. Рсында, Алакөлден бір қыр асқанда жасыл жайлауға тігілген ақ жұмыртқадай аппақ он екі киіз үйлер жолаушыларға жұмақтың қалашығындай боп көрінді.Дулығалы жігіт қонақтарды ортадағы он екі қанатты сәні келіскен ақ боз үйге түсірді.
Әп сәтте қонақтардың алдына шілтерлі үлкен ақ дастахан жайылып, он шақты келіншек мәсімен жүріп, алтын зерлі үлкен тостағанмен қонақтарғы қымыз тарата бастады. Әбден сапырылып , дәмді қымыздың иісі мұрын жарғандай үй ішіне тарай бастады. Қашаннан қымызқұмар қонақтардың көбі бір тостаған қымызды бір ішкенде ақ, тостағанды төңкеіп тастады. Ахаң дәәмді қымыздан ерекше тамсанып, асықпай, үзіп ,үзіп ішіп отырды. Бір кезде ақ дастархан жиылып, он қонаққа он қонаққа арнап он қой сойылған екен, он қойдың буы бұрқыраған еті он табаққа салынып, он қонақтың алдына жеке табақпен қойылды . Бір бас күміс тарелкеге салынып ӘР ҚОНАҚТЫҢ СЫБАҒАСЫ РЕТІНДЕ АЛДАРЫН ҚОЙЫЛДЫ. Бұрын ір қазақ беліне кісе байлап, өз пышақтарын алып жүретін. . Қоақ болып отырқын кісілер ондай салтты ұмытқан. Сондықтан он табақ етті он ауылдың жігіттері турады. Қонақасы берер алдынды ауылдың иесі Шобан би үйге кіріп, Ахаңның жанына отырып, амандық саулық сұрасқан. Шобан би Алаш қайраткерлерін сыртынан білетінін, Алаш идеясының құптаушысы, қолдаушысы екнін де айтып өткен.Қонақасы қонақтардың көңілінен шыққандай, жылы әңгімелермен жалғасты Ізіл қалжыңдар да айтылды. Шобан би қонақтарына риза пейілін танытып отырды. Қонақасы аяқталғаннан кейін қонақтар ая жазбақшы болғанын сезгендей Шобан би қонақтарды далаға шақырды. Қонақтар далаға шықса, ауылдың алдына жиырма шақты атты балалар жиналған. Шобан би сонда қонақтарға қарап, “Сідерге біздің ауылдың қызығын көрсетпек оймен, бір жарым сағатқа созылатын ат бәйгесін ұйымдастырғалы отырмыз. Бәйгеге қатысатын аттар өзімөсірген асыл тұқымдас жылқылар. Бұл жолғы жарыс бір жарым сағаттай уақытта аяқталып қалады, Мәреге дейін 25 шақырым.” деді Шобан би. Ә, ДЕГЕНШЕ шОБАН БИДІҢ ҚАМШЫ КӨТЕРУІМЕН БАСТАЛЫП ТА КЕТКЕН. аЛАҚАНДАЙ ЖАЙЛАУДЫ ЖИЫРМА ШАҚТЫ ЖҮЙРІК ТҰЛПАРЛАРДЫҢ ШАҢЫ БҰРҚЫРАТЫП БАРА ЖАТТЫ. бІР ЖАРЫМ САҒАТТАЙ УАҚЫТ ӨТКЕНДЕ ұзын құлақты қаракүрең қалғандарынан 5000 метрдей қара үзіп, мәреге жетті. Бәйгеден озып келген балаға Шобан би алтын ақша сыйлады. бӘЙГЕНІҢ ҚОНАҚТАР ҮШІН ҰЙЫМДАСТЫРЫЛЫП ЖАТҚАНЫН ЕСКЕРІП, АХАҢ ЕРТЕДЕ ШЕБЕР ЗЕРГЕРГЕ АРНАЙЫ ЖАСАТҚАН күмәспен оюланған құнды бәкісін БӘЙГЕДЕ ЖЕҢІСКЕ ЖЕТКЕН БАЛАҒА сыйға тартты.
(ЖАЛҒАСЫ БАР)
Бәйгеден кейін, қонақтар үйге кірді. Тағыда үлкен ақ дастахан жайылып, 20 литрлік сар самаурынмен шәй келді. Ақ фарфор кесеге құйыла бастағаннан үнді шәйінің жұпар иісі киіз үйдің ішін шарлап кетті. Есік алдында осы ауылдың күйшісі мен жыршысы отыр екен, екуінің бірі күй орындап, жыршы ;
“Туған жерден көшіп кеттік қайран,Алтай,
Қазақтың кең жеріне симай, симай… жыр бастап, “қонақ кәдесі” деп домбырасын қонақтардың біріне ұсынды. Домбыраны Міржақып Дулатов алып:
“Ұстаз болдым Алтайда , шықты атағым,
Шәкіртім бар мыңдаған мақтанатын,
“Оян қазақ” өлеңімді жаттап алып,
Ел алдында шырқатып, мақтанатын” деп бір тоқтаса, Ахаңда өлең десе, қомданатын.
Ол да домбыраны қолына алып:
“Алтай десе, есіме түседі Ақкөл,
Батырлардан кенде емес ед мен мен туған жер.
Шақшақ батыр, Шошақ батыр ту көтерген,
Сағынышым басылмайды ау,Аққұм, Ақкөл….! деп бір жырлап, сосын Шобан биге қарап:
“Шөке, өзіңіз айтқандай қазақ жері кең. Алтаймен таусылмайды қазақ жері. Қазақ жері сонау Астарханға дейін созылып жатыр Сол Каспий теңізі маңын мекндеген елден Құрманғазы атты күйші шыққан, соның “Сарыарқа атты күйін орындап берейін деп, Ахаң домбыраның шегің бір қағып аладыд да күйді аңқыта жөнеледі. Күйдің жұртқа әсер еткені сондай, есіктің алдында, киіз үйдің сыртында тыңдап тұрған жұрттың салмағы он екі қанат киіз үйді құлатып жібере жаздады.. Шобан би жұртты тыныштандырып, Ахмет Байтұрсыновқа қарап; Бұл бір мен аңсаған тамаша кездесу болды. Біраз әңгіме айтылып, рухани жақындасып қалдық. деді . Ал, енді шәй ішіліп, ән күйіміз аяқталғанмен, біздің негізгі қонақасымыз әлі біткен жоқ, Сіздердің құрметтеріңізге тай сойылған, қазір алдарыңызға сол тайдың еті тартылады деді. Ақ дастархан жиылып, көк дастахан жайылып, үлкен үлкен бірнеше ағаш табаққа салынған тай еті әкелінді. Тайдың басын Шобан би осы дастаханның үлкені де, Елдің үлкені де Сізсіз “деп Ахаңның алдына қойды. Ахаң бастан дәм татып, Шобан биге қарап:
“ШӨКЕ,, ЖАҢА СӨЗХІНЕН БАЙҚАҒАН ШЫҒАРСЫЗ, ЖАСТАболса, Ел бастап келе жатқан Міржақып Дулатов ініңізге осы басты ұстатам” деді. Қойдың етін жеп, шәй ішкен қонақтар дәмді болғасын ба, оны да орталап тастады.
Қонақтардың ертерек жолға шықсақ” деген дерін манадан ұғып отырған Шобан би қонақтардың жолға шығуына рұқсат берді. Қонақтар жиналып далаға шыққанда, есік алдында үстіне әсем ер салынған керіліп бір сұлу керқұла ат тұр екен. Жүгенін манағы дулығалы жігіт ұстап тұр екен. ШОБАН БИ АХМЕТ бАЙТҰРСЫНОВҚА БҰРЫЛЫП, “АЛДАРЫҢЫЗДА ӘЛІ БІРАЗ ЖОЛ БАР. Сіз Семейге шаршамай жетсін деп, мына керқұла жорғаны сізге сыйға тарып отырмын.өз атыңызды қосарлап алыңыз, үйреніскенше керек болып қалар. Аз уақыттың ішінде туыстай боп кеттік. Бізде алыс жерге көшіп бара жатқан елміз. Сырттай болсада бізге тілектес болып жүріңіз.Баршаңызға амндық саулық тілеймін. Амандықпен кездесуге жазсын, АЛЛА! жолдарыңыыз болсын деп,қоштасамыз деді Шобан би. .
Күн сәскеден асып, еңкейген кезі. Жолаушылар ауылдан алыстаған сайын, қарайған сүлбелері ған көрініп күннің қызыл шұғыласына сіңіп бара жатқандай көрінеді.
ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын жазушы, тарихшы
ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы
Болған оқиғаның ізімеН…
АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ҮРІМШІДЕН ҚАЙТЫП КЕЛЕ ЖАТҚАНДА
№№№№№№№№№№№№№
Алаш жұртының бір емес, бірнеше съезі өтіп, Әлиханның Колчактан беті қайтып, “Енді қайтып тәуелсіз ел боламыз” деп жүрген кез еді.
Семй Алаш қайраткерлерінің ордасы еді. Семейде жүрген Ахмет Байтұрсынов бастаған бір топ алашордашылар Қытай шекарасындағы Үрімші қаласына барып, ондағы қазақ жұртының хал жағдайын біліп қайтуға жолға шыққөан. Ол кезде Үрімшінің көбі қазақ еді Үйлері негізінен саздан құйылған. Орта Азияның көп қалаларын еске салғандай. Біраз үлкен кісілер мен жастар Ахаңның төте әліпбиімен кітап газет оқиды. екен. Ахаңды бұрын көрген адамдар да кездесті. Дегенмен, Ахаң Үрімші қазақтарының тәелсіз автономия құру туралы ойлары да жоқтығын байқаған.
Соныменг, Үрімші қазағының және Қытайға жақын басқа ұлттардың басты тұрмысы саудаға байланысты екенін байқаған Алаш зиялылары елге, Семейге қайта жолға шыққан. Үрімшіден келе жатқан он шақты аттыныфң Алакөлдің арғы бетіне шыққаны сол еді, алдында дулыға киген ер адамы бар, ылға ақбоз он екі атқа мінген алтын зерлі ақжаулықты жас келіншектер жорғалатып отырып, жолаушылардың алдын орап тоқтай қалды.Ұзын етекті желбіршекті ақ көйлекті келіншектер ақудың көгілдіріндей сары далаға ерекше өң бітіргендей еді. Келіншектердің алдында келе жатқан дулығалы ер адам атынан секіріп түсіп, тізерлеп ( жолааушылардың үлкені Ахмет Байтұрсынов екенін сезген болуы керек) Байтұрсыновтың алдында бар жолаушыларға арнап, сәлем берді.”Ау Асыл ағалар! Біздің ел Сіздерді сыртарыңыздан жақсы біледі. Басшымыз Шобан би Сіздердің Үрімшіден келе жатқандарыңыздан да жақсы хабардар.. Біз сонау Байқал көлінің бер жағындағы Маңқарағай деген Алтай жерінен Қытайға қарай көшіп бара жатқан ел едік.Туған жерімізде Шығысқа лағып бара жатқан Колсак әскері елдің жарымын қырып, жылқымызды айдап әкетті.. Біз кезінде Алты Алашқа есімі әйгілі болған Ақтүйін бидің ұрпағыедік. Сол Ақтүйін бмидің ұрпағы Шобан би сонау қырдың астында он екі киіз үй тігіп, “Сіздерге арнап қонақасы асы берем” деп күтіп отыр” деді де, дулығалы жігіт атына қарғып мінді. Жолаушылар күтпеген жағдай. Бәрі “не істейміз” дегендей, арасындағы үлкені Ахмет Байтұрсыновқа қарады. Байтұрсынов қана емес, басқалары да алыс жолдан шаршап келе жатқан. Байтұрсынов сосы дулығалы жігітке ” Ауылың баста” дегендей иегін қақты. Ақ боз атқа мінген онекі ақ жаулықты келіншектер қоршаған Алаш зиялылары Шобан бидің ауылына беттеді. Рсында, Алакөлден бір қыр асқанда жасыл жайлауға тігілген ақ жұмыртқадай аппақ он екі киіз үйлер жолаушыларға жұмақтың қалашығындай боп көрінді.Дулығалы жігіт қонақтарды ортадағы он екі қанатты сәні келіскен ақ боз үйге түсірді.
Әп сәтте қонақтардың алдына шілтерлі үлкен ақ дастахан жайылып, он шақты келіншек мәсімен жүріп, алтын зерлі үлкен тостағанмен қонақтарғы қымыз тарата бастады. Әбден сапырылып , дәмді қымыздың иісі мұрын жарғандай үй ішіне тарай бастады. Қашаннан қымызқұмар қонақтардың көбі бір тостаған қымызды бір ішкенде ақ, тостағанды төңкеіп тастады. Ахаң дәәмді қымыздан ерекше тамсанып, асықпай, үзіп ,үзіп ішіп отырды. Бір кезде ақ дастархан жиылып, он қонаққа он қонаққа арнап он қой сойылған екен, он қойдың буы бұрқыраған еті он табаққа салынып, он қонақтың алдына жеке табақпен қойылды . Бір бас күміс тарелкеге салынып ӘР ҚОНАҚТЫҢ СЫБАҒАСЫ РЕТІНДЕ АЛДАРЫН ҚОЙЫЛДЫ. Бұрын ір қазақ беліне кісе байлап, өз пышақтарын алып жүретін. . Қоақ болып отырқын кісілер ондай салтты ұмытқан. Сондықтан он табақ етті он ауылдың жігіттері турады. Қонақасы берер алдынды ауылдың иесі Шобан би үйге кіріп, Ахаңның жанына отырып, амандық саулық сұрасқан. Шобан би Алаш қайраткерлерін сыртынан білетінін, Алаш идеясының құптаушысы, қолдаушысы екнін де айтып өткен.Қонақасы қонақтардың көңілінен шыққандай, жылы әңгімелермен жалғасты Ізіл қалжыңдар да айтылды. Шобан би қонақтарына риза пейілін танытып отырды. Қонақасы аяқталғаннан кейін қонақтар ая жазбақшы болғанын сезгендей Шобан би қонақтарды далаға шақырды. Қонақтар далаға шықса, ауылдың алдына жиырма шақты атты балалар жиналған. Шобан би сонда қонақтарға қарап, “Сідерге біздің ауылдың қызығын көрсетпек оймен, бір жарым сағатқа созылатын ат бәйгесін ұйымдастырғалы отырмыз. Бәйгеге қатысатын аттар өзімөсірген асыл тұқымдас жылқылар. Бұл жолғы жарыс бір жарым сағаттай уақытта аяқталып қалады, Мәреге дейін 25 шақырым.” деді Шобан би. Ә, ДЕГЕНШЕ шОБАН БИДІҢ ҚАМШЫ КӨТЕРУІМЕН БАСТАЛЫП ТА КЕТКЕН. аЛАҚАНДАЙ ЖАЙЛАУДЫ ЖИЫРМА ШАҚТЫ ЖҮЙРІК ТҰЛПАРЛАРДЫҢ ШАҢЫ БҰРҚЫРАТЫП БАРА ЖАТТЫ. бІР ЖАРЫМ САҒАТТАЙ УАҚЫТ ӨТКЕНДЕ ұзын құлақты қаракүрең қалғандарынан 5000 метрдей қара үзіп, мәреге жетті. Бәйгеден озып келген балаға Шобан би алтын ақша сыйлады. бӘЙГЕНІҢ ҚОНАҚТАР ҮШІН ҰЙЫМДАСТЫРЫЛЫП ЖАТҚАНЫН ЕСКЕРІП, АХАҢ ЕРТЕДЕ ШЕБЕР ЗЕРГЕРГЕ АРНАЙЫ ЖАСАТҚАН күмәспен оюланған құнды бәкісін БӘЙГЕДЕ ЖЕҢІСКЕ ЖЕТКЕН БАЛАҒА сыйға тартты.
(ЖАЛҒАСЫ БАР)
Бәйгеден кейін, қонақтар үйге кірді. Тағыда үлкен ақ дастахан жайылып, 20 литрлік сар самаурынмен шәй келді. Ақ фарфор кесеге құйыла бастағаннан үнді шәйінің жұпар иісі киіз үйдің ішін шарлап кетті. Есік алдында осы ауылдың күйшісі мен жыршысы отыр екен, екуінің бірі күй орындап, жыршы ;
“Туған жерден көшіп кеттік қайран,Алтай,
Қазақтың кең жеріне симай, симай… жыр бастап, “қонақ кәдесі” деп домбырасын қонақтардың біріне ұсынды. Домбыраны Міржақып Дулатов алып:
“Ұстаз болдым Алтайда , шықты атағым,
Шәкіртім бар мыңдаған мақтанатын,
“Оян қазақ” өлеңімді жаттап алып,
Ел алдында шырқатып, мақтанатын” деп бір тоқтаса, Ахаңда өлең десе, қомданатын.
Ол да домбыраны қолына алып:
“Алтай десе, есіме түседі Ақкөл,
Батырлардан кенде емес ед мен мен туған жер.
Шақшақ батыр, Шошақ батыр ту көтерген,
Сағынышым басылмайды ау,Аққұм, Ақкөл….! деп бір жырлап, сосын Шобан биге қарап:
“Шөке, өзіңіз айтқандай қазақ жері кең. Алтаймен таусылмайды қазақ жері. Қазақ жері сонау Астарханға дейін созылып жатыр Сол Каспий теңізі маңын мекндеген елден Құрманғазы атты күйші шыққан, соның “Сарыарқа атты күйін орындап берейін деп, Ахаң домбыраның шегің бір қағып аладыд да күйді аңқыта жөнеледі. Күйдің жұртқа әсер еткені сондай, есіктің алдында, киіз үйдің сыртында тыңдап тұрған жұрттың салмағы он екі қанат киіз үйді құлатып жібере жаздады.. Шобан би жұртты тыныштандырып, Ахмет Байтұрсыновқа қарап; Бұл бір мен аңсаған тамаша кездесу болды. Біраз әңгіме айтылып, рухани жақындасып қалдық. деді . Ал, енді шәй ішіліп, ән күйіміз аяқталғанмен, біздің негізгі қонақасымыз әлі біткен жоқ, Сіздердің құрметтеріңізге тай сойылған, қазір алдарыңызға сол тайдың еті тартылады деді. Ақ дастархан жиылып, көк дастахан жайылып, үлкен үлкен бірнеше ағаш табаққа салынған тай еті әкелінді. Тайдың басын Шобан би осы дастаханның үлкені де, Елдің үлкені де Сізсіз “деп Ахаңның алдына қойды. Ахаң бастан дәм татып, Шобан биге қарап:
“ШӨКЕ,, ЖАҢА СӨЗХІНЕН БАЙҚАҒАН ШЫҒАРСЫЗ, ЖАСТАболса, Ел бастап келе жатқан Міржақып Дулатов ініңізге осы басты ұстатам” деді. Қойдың етін жеп, шәй ішкен қонақтар дәмді болғасын ба, оны да орталап тастады.
Қонақтардың ертерек жолға шықсақ” деген дерін манадан ұғып отырған Шобан би қонақтардың жолға шығуына рұқсат берді. Қонақтар жиналып далаға шыққанда, есік алдында үстіне әсем ер салынған керіліп бір сұлу керқұла ат тұр екен. Жүгенін манағы дулығалы жігіт ұстап тұр екен. ШОБАН БИ АХМЕТ бАЙТҰРСЫНОВҚА БҰРЫЛЫП, “АЛДАРЫҢЫЗДА ӘЛІ БІРАЗ ЖОЛ БАР. Сіз Семейге шаршамай жетсін деп, мына керқұла жорғаны сізге сыйға тарып отырмын.өз атыңызды қосарлап алыңыз, үйреніскенше керек болып қалар. Аз уақыттың ішінде туыстай боп кеттік. Бізде алыс жерге көшіп бара жатқан елміз. Сырттай болсада бізге тілектес болып жүріңіз.Баршаңызға амндық саулық тілеймін. Амандықпен кездесуге жазсын, АЛЛА! жолдарыңыыз болсын деп,қоштасамыз деді Шобан би. .
Күн сәскеден асып, еңкейген кезі. Жолаушылар ауылдан алыстаған сайын, қарайған сүлбелері ған көрініп күннің қызыл шұғыласына сіңіп бара жатқандай көрінеді.
ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын жазушы, тарихшы
ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы
Пікір қалдыру