Серік Ерғали

Ата Заң жобасының талқысы

Қазақстандағы ең сезімтал, ең ұзақ талқыланып келе жатқан мәселенің бірі — мемлекеттік тілдің нақты мәртебесі.

Конституцияда қазақ тілі мемлекеттік тіл деп жазылғанына отыз жылдан асты. Алайда қоғамдағы шынайы сұрақ әлі де ашық:

қазақ тілі — басқарудың тілі ме,
әлде символдық мәртебедегі тіл ме?

Тіл мәселесі неліктен шешілмей келеді?

Себебі біз ұзақ уақыт бойы тілге:
– мәдени құндылық ретінде ғана қарап келдік;
– оны мемлекеттік басқару тілі ретінде нақты бекітпедік.

Нәтижесінде:
– Конституцияда бір мәтін,
– тәжірибеде басқа жағдай қалыптасты.

Бұл қайшылық тілдің емес, конституциялық айқындықтың әлсіздігінен туындады.

9-баптағы басты түйін

Жоба бойынша:

1. Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі.

2. Мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады.

Мәселе осы «тең қолданылады» деген формулада.

Ол:
– мемлекеттік тілдің басымдығын жояды;
– басқару тілін таңдауды міндеттен ерікке айналдырады;
– қазақ тілін талап емес, нұсқаға түсіреді.

Яғни мемтіл жарияланады, бірақ міндеттелмейді.

Мемлекеттік тіл деген не?

Мемлекеттік тіл — бұл:
– заң шығару тілі;
– мемлекеттік басқару тілі;
– сот ісін жүргізудің негізгі тілі;
– ресми коммуникацияның базалық тілі.

Егер осы салаларда тіл міндетті болмаса, ол толық мағынада мемлекеттік тіл бола алмайды.

«Орыс тілінің мәртебесі төмендей ме?» деген қорқыныш

Бұл жерде бір маңызды нәрсені айқындау керек.

Мемлекеттік тілдің күшеюі:
– басқа тілдердің қысқаруы емес;
– азаматтардың тілдік құқығын шектеу емес;
– көптілділіктен бас тарту емес.

Бұл тек бір нәрсе:

Мемлекет өзімен өзі қай тілде сөйлеседі?

Бұл — егемендіктің тілі.

Мемлекеттік тіл пайдасына конституциялық шешім қалай болады?

Мәселе ұранда емес, нақты құқықтық формулада.

1️. Мемлекеттік басқаруда бір базалық тіл болуы тиіс

Қазақ тілі:
– заң шығару;
– атқарушы билік;
– сот жүйесі
үшін негізгі әрі міндетті тіл ретінде бекітілуі қажет.

2️. «Тең қолданылады» формуласы нақтылауды талап етеді

Бұл тіркес:
– азаматтармен қатынаста
– өтініш, жауап, қызмет көрсету саласында
қолданылуы мүмкін.

Бірақ ол мемлекеттік шешім қабылдау тілін алмастырмауы тиіс.

3️. Мемлекеттік қызметке тілдік талап — Конституциялық норма

Егер тіл Конституцияда талап етілмесе,
ол заңмен де, нұсқаумен де толық іске аспайды.

Сондықтан:
– мемлекеттік қызметкер үшін қазақ тілін білу міндет болуы керек.

Қорытынды

Тіл мәселесі — этносаралық емес. Бұл — мемлекеттік басқару мәселесі.

Мемлекеттік тіл:
– артықшылық емес;
– біреуге қарсы құрал емес;
– егемендіктің институционалдық белгісі.

Сондықтан басты қағида мынау:

Мемлекеттік тіл — мемлекеттің ішкі тілі.
Ол келісіммен емес, Конституциямен бекітіледі.

Сараптамалық ескертпе

Конституция жобасының 9-бабына қатысты.

Қолданыстағы редакцияның мәселесі:
– «тең қолданылады» формуласы мемтілдің басымдығын жояды;
– құқықтық міндет емес, декларация қалыптастырады.

Ұсынылатын баптық түзету бағыты (қағидат түрінде):

1. Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі. Мемлекеттік басқару, заң шығару, сот ісін жүргізу және ресми ісқағаздар қазақ тілінде жүзеге асырылады.

2. Мемлекет азаматтардың өзге тілдерді қолдану құқығын сақтайды. Мемлекеттік органдар азаматтармен қатынаста заңда белгіленген тәртіппен орыс тілін және басқа да тілдерді қолдануды қамтамасыз етеді.

Бұл редакция:
– мемтілді нақты нормаға айналдырады;
– азаматтардың тілдік құқығын шектемейді;
– Конституция мен тәжірибені сәйкестендіреді.

Серік Ерғали, мәдениеттанушы, заңгер

Abai.kz