ورتالىق ازيا قورعانىس شىعىنىن ارتتىردى. مۇنىڭ استارىندا نە جاتىر؟
اقش-تاعى «امەريكا داۋىسى» سايتى ۋكرايناداعى سوعىس ءتارىزدى ايماقتاعى قاقتىعىستار كۇشەيگەن تۇستا ورتالىق ازيا ەلدەرى قورعانىس سالاسىنا جۇمسايتىن اقشانى ارتتىرعانىنا نازار اۋداردى. بىراق ساراپشىلار مۇنداي شىعىن تۇراقتىلىققا سەپتەسەتىنىنە كۇمان كەلتىردى.
ستوكگولمدەگى بەيبىتشىلىكتى زەرتتەۋ حالىقارالىق ينستيتۋتىنىڭ دەرەگىنشە، قازاقستان، قىرعىزستان مەن تاجىكستان بىلتىر قورعانىسقا 1,8 ميلليارد دوللار جۇمساعان. بۇل ەسەپكە وزبەكستان مەن تۇركىمەنستان كىرگەن جوق، سەبەبى ەكى ەل جالپى ىشكى ءونىمنىڭ قانشا ۇلەسىن قورعانىسقا جۇمسايتىنىن اشپايدى.
بەس ەلدىڭ قازاقستاندا وتەتىن اسكەري جاتتىعۋى رەسەيدى نەلىكتەن الاڭداتتى؟
جەرگىلىكتى اقپارات قۇرالدارىنىڭ مالىمەتىنشە، قازاقستان بىلتىر قورعانىسقا جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 0,5 پايىزىن جۇمسادى، ەلدىڭ جالپى ىشكى ءونىمى 259,7 ميلليارد دوللارعا جەتەقابىل. جالپى ىشكى ءونىمى 13,9 ميلليارد دوللارعا جۋىق قىرعىزستان قورعانىسقا ءجىو-ءنىڭ 1,5 پايىزىن جۇمسادى. ال جالپى ىشكى ءونىمى 12 ميلليارد دوللارعا جەتەتىن تاجىكستان اسكەرگە ءجىو-ءنىڭ 1 پايىزىن باعىتتاعان.
قازاقستان قورعانىس سالاسىنا جۇمسايتىن سومانى بىلتىرمەن سالىستىرعاندا 8,8 پايىزعا ارتتىردى. قورعانىس بيۋدجەتى تۋرالى مالىمەتتى اشپايتىن وزبەكستان بىلتىر بۇل سالاعا قوسىمشا 260 ميلليون دوللار بولگەن.
ايماقتاعى شەنەۋنىكتەر قورعانىس سالاسىنا كوبىرەك اقشا بولىنگەنىن ۋكرايناداعى سوعىس، ارمەنيا مەن ازەربايجان اراسىنداعى قاقتىعىس، ورتالىق ازيادا شەكارادا بولعان قاقتىعىستار مەن اۋعانستانداعى تۇراقسىزدىق سياقتى سەبەپتەرمەن بايلانىستىرادى.
الايدا ورتالىق ازيا جايلى جازاتىن جۋرناليست پيتەر لەونارد اۆتوريتارلى باسشىلار قىمبات قارۋ-جاراقتى كورسەتىپ ماقتانعاندى ۇناتادى دەيدى. «مۇنى اسىرەسە تۇركىمەنستاندا بايقاۋعا بولادى، شەنەۋنىكتەر قىتاي، ەۋروپا مەن وزگە ەلدەردەن الىنعان قارۋ-جاراقتى جىل سايىنعى اسكەري پارادتا كورسەتەدى. مۇنى ورتالىق ازيانىڭ وزگە ەلدەرىنەن دە اڭعارۋعا بولادى»، دەيدى ول.
«امەريكا داۋىسى» ورتالىق ازيانىڭ قورعانىس قابىلەتىن كۇشەيتۋى گەوساياسي احۋالدىڭ وزگەرىپ جاتقانىن ايگىلەيدى دەيدى. «رەسەيدىڭ كۇشى باسىم ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى ورتالىق ازيانىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىندە ماڭىزدى تاريحي ءرولدى اتقاردى. بىراق سوڭعى جىلدارى تۇركيا، يران، بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى، اقش، قىتاي، گەرمانيا، فرانتسيا مەن بەلارۋس ورتالىق ازيانىڭ اسكەري سەرىكتەسىنە اينالدى».
لەونارد ايماق اسكەري شىعىندى ارتتىرعانىمەن، بۇل ورتالىق ازيانىڭ ساياسي تۇراقتىلىعىن كۇشەيتۋى ەكىتالاي دەپ ەسەپتەيدى.
«ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ بيلىگى قارۋلى كۇشتەردى ءوز مەملەكەتتەرىنىڭ تۇراقتىلىعىن كۇشەيتەتىن قۇرال رەتىندە كورىپ، ساياسي رەفورما جۇرگىزىپ، تومەننەن جاسالاتىن قىسىمدى شەشەتىن ينستيتۋتتاردى قۇرۋعا ءمان بەرمەسە، ولار كۇتپەگەن وقىس وقيعاعا تاپ بولۋى مۇمكىن. مىسالى، قازاقستان ءوز اسكەرىنە كوپ رەسۋرس جۇمسايدى. بىراق بۇل 2022 جىلى بۇكىل ەلدى ءدۇر سىلكىندىرگەن قاڭتار ءتارىزدى وقيعالاردىڭ الدىن الا ما؟» دەيدى لەونارد.
“ۋكرايناداعى سوعىس كاسپيدىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن ۋشىقتىرىپ جاتىر”
ەۋروپاداعى BNE Intellinews ىسكەرلىك باسىلىمى رەسەيدىڭ ۋكرايناعا قارسى سوعىسى كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكولوگيالىق داعدارىسىن ۋشىقتىرىپ جاتقانىن جازدى.
شىلدە ايىنىڭ باسىندا ازەربايجان جاعالاۋىنداعى بالىقتار جاپپاي قارىلدى. بۇل رەسەيدىڭ كاسپي تەڭىزى ايدىنىنداعى ءوز فلوتيلياسىنان ۋكرايناعا قاراي زىمىران جىبەرگەن كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. ازەربايجاننىڭ بيوالۋاندىق جونىندەگى اگەنتتىگى بالىقتاردىڭ قىرىلۋىن تەڭىزدەگى سۋدىڭ جىلۋىمەن جانە وتتەگى مولشەرىنىڭ تومەندەۋىمەن بايلانىستىردى. رەسەي مەن ەۋرازيانى زەرتتەۋ جونىندەگى كارنەگي قورىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى زاۋر شيريەۆتىڭ ايتۋىنشا، اسكەري ءىس-قيمىل قورشاعان ورتانى لاستاپ، تەڭىزدەگى ءتىرى اعزالاردىڭ ومىرىنە نۇقسان كەلتىرەدى.
رەسەي ۋكرايناعا باسىپ كىرگەن سوڭ 2022 جىلدىڭ ناۋرىز-مامىرىندا ماڭعىستاۋ وبلىسىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنان جاپپاي قىرىلعان يتبالىقتاردىڭ ولەكسەلەرى تابىلدى. 2022 جىلدىڭ قاراشاسىندا قازاقستانداعى كاسپي جاعالاۋىنان 170 يتبالىقتىڭ ولەكسەسى شىقتى. ودان كەيىن داعىستانداعى جاعالاۋدان مىڭداعان، ءبىر ايدان سوڭ تۇركىمەنستانداعى گىسىلسۋۆ ەلدىمەكەنىنەن جۇزدەگەن يتبالىقتىڭ ولەكسەسى تابىلدى.
رەسەي داعىستانداعى وقيعانى تابيعي سەبەپپەن تۇسىندىرسە، قازاقستان 2023 جىلدىڭ اقپانىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سۇيەنىپ، يتبالىقتاردىڭ جاپپاي قىرىلۋىنا قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى اسقىندىرعان ۆيرۋستىق ينفەكتسيا مەن پنەۆمونيا سەبەپ دەپ ءتۇيدى. باسىلىم قازاقستان قورشاعان ورتا زىمىران وتىنىنان لاستانۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارمادى دەيدى.
كاسپي تەڭىزىنىڭ لاستانۋىن ادەتتە مۇناي-گاز ونەركاسىبىمەن بايلانىستىرادى. دەگەنمەن رەسەي كاسپيدەن ۇشىراتىن ح-55, وزگە دە زىمىرانداردىڭ ۋلى زاتتارى تەڭىز ەكوجۇيەسىنە كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن.
«ەسكى زىمىراندار قولدانىلاتىندىقتان، ولاردىڭ كەيبىرى ىستەن شىعىپ، تەڭىزگە قۇلايدى. مۇنداي زىمىراندار دەتسيلين ءتارىزدى ۋلى زات بولەدى، ول ءتىرى اعزالاردىڭ جۇيكە جۇيەسىن بۇلدىرەدى، ولاردى ۋلاپ، قورەكتەنۋ تىزبەگىندە جينالىپ، تىرشىلىك ورتاسىنا نۇقسان كەلتىرەدى»، دەيدى شيريەۆ.
2018 جىلى قابىلدانعان كاسپي كونۆەنتسياسىندا تەڭىز بەيبىتشىلىك ماقساتىندا قولدانىلادى دەپ جازىلعانىمەن، وندا دەميليتاريزاتسيا تۋرالى تالاپ جوق. بىراق اسكەري ءىس-قيمىل ايتارلىقتاي ەكولوگيالىق زيان كەلتىرسە، كاسپي تەڭىزىنىڭ تەڭىز ورتاسىن قورعاۋ جونىندەگى تەگەران كونۆەنتسياسىن قولدانۋعا بولادى. شيريەۆتىڭ جازۋىنشا، بۇل ماسەلە ديپلوماتيالىق جولمەن شەشىلمەسە، رەسمي شاعىمدى حالىقارالىق اربيتراجعا ءتۇسىرۋ كەرەك. «كاسپي جاعالاۋىنداعى قانداي دا ءبىر ەلدىڭ جاريا تۇردە تەڭىز لاستاندى دەپ شاعىمدانۋى ەكىتالاي»، دەيدى شيريەۆ.
اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس كۇشى ازايعان، ۇكىمەت ءوز جوسپارىندا ونى ەسەپكە المايدى
قازاقستان بەس جىل ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكى ەسە كوپ ءوندىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. الايدا بۇل جوسپاردى دايىنداعان ۇكىمەت اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جۇمىس كۇشىن ەسەپكە الماي، نازاردان تىس قالدىرعانداي، دەيدى Eurasianet باسىلىمى.
قازاقستان − ارپا مەن بيدايدىڭ الەمدەگى ءىرى ەكسپورتەرى. قاڭتاردا ۇكىمەت اۋىل شارۋاشىلىق داقىلدارىن ءوسىرۋدى ءارتاراپتاندىرۋ مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان 2024-2028 جىلدارعا ارنالعان جوسپاردى جاريالادى. جوسپارعا قاراعاندا، سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن داقىلداردىڭ ۇلەسى ازايتىلىپ، مايلى داقىلدار كوبىرەك ءوسىرۋ كوزدەلگەن. سونداي-اق جوسپار تەحنولوگيالىق مودەرنيزاتسيا، سۋ رەسۋرستارىن زاماناۋي باسقارۋ جۇيەسىنە ينۆەستيتسيا، تىڭايتقىشتى ەكولوگيالىق تازا ادىسپەن سەبۋدى قامتيدى.
ۆيدەو: قۋراعان ەگىس، قۋارعان دالا. جامبىل وبلىسىنىڭ شارۋالارى شىعىنعا باتتى (قىركۇيەك، 2023 جىل).
ۇكىمەت بۇل جوسپاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 33 ميلليارد دوللار قاجەت دەيدى. ونىڭ ۇشتەن ەكىسى پايىزى تومەن نەسيە تۇرىندە بەرىلمەك. ينۆەستيتسيا وڭدەلگەن ەت، ءسۇت جانە وسىمدىك ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋعا باعىتتالادى.
ماقالا اۆتورى ايمان ءجۇسىپوۆا جوسپاردا فەرمەرلەر مەن اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىندا كوڭىلدى كۇپتى ەتەتىن احۋال كورىنىس تاپپاعانىنا نازار اۋداردى. اۆتوردىڭ جازۋىنشا، سوڭعى جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جۇمىسشىلار قاتتى ازايىپ كەتكەن. سونىمەن قاتار بۇل سالانىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى ازايىپ جاتىر: 2022 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى 5,2 پايىز بولسا، 2023 جىلى ول 4,3 پايىزعا تۇسكەن.
سالاداعى ونىمدىلىكتىڭ تومەندەۋىنە ناشار ينفراقۇرىلىم مەن ەسكىرگەن قوندىرعى عانا ەمەس، جۇمىسشىلاردىڭ تومەن جالاقىسى مەن ەڭبەكتى دۇرىس باسقارماۋ اسەر ەتتى. جۇمىسشىلار جالاقى از بولعاندىقتان، بۇل سالادان كەتىپ، جوعارى ەڭبەكاقى تولەيتىن جۇمىس ىزدەپ قالاعا كوشىپ جاتىر.
اۆتور 15 جىل بۇرىن ەلدەگى بۇكىل جۇمىسشىلاردىڭ ۇشتەن ءبىرى اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەسە، قازىر بۇل كورسەتكىش 12,5 پايىز دەيدى. ءجۇسىپوۆانىڭ تالداۋىنشا، مۇنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالدارى الاڭداتادى: اۋىل حالقىنىڭ ۇلكەن اعىنى قالاداعى ينفراقۇرىلىمعا شەكتەن تىس سالماق تۇسىرەدى; ءوزىنىڭ جۇمىس قابىلەتىن تولىق پايدالانا المايتىن جاستاردىڭ نارازىلىق پوتەنتسيالى وسەدى.
جۇمىسشىلار اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەڭبەكتى باسقارۋ جۇيەسى دۇرىس جولعا قويىلماعان، كوپ رەتتە ەڭبەك شارتىنسىز جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر ەكەنىنە شاعىمدانادى. ولار جالاقىنى تولەمەي قويۋ، جازاتايىم زاقىم السا وتەماقىنى الا الماۋ ءتارىزدى ءتۇرلى زاڭسىزدىقتاردان قورعالماعان.
اۆتور اۋىلدا ەڭبەك شارتىن ۇيىمداستىرۋ نە سەبەپتى ارتتا قالعانىنا ۇڭىلگەن. بۇعان، بىرىنشىدەن، گەوگرافيالىق كەدەرگى سەبەپ − ەلدىمەكەندەر ءبىر-بىرىنەن قاتتى قاشىقتا جاتىر. ەكىنشىدەن، كوپ اۋىلدا ينتەرنەت دۇرىس ۇستامايدى، وسىنىڭ كەسىرىنەن تسيفرلىق ساۋاتتىلىق تومەن، جۇرت ەڭبەك قۇقىقتارى تۋرالى بىلە بەرمەيدى.
ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى
پىكىر قالدىرۋ