تۇلعالار

مەركىت تەكتەلگىسى بولكەندىك ەسەنقۇلۇلى

kerey.kz

 |  May 1, 2015

ءبيسىميلاھي   ر-راحاني    ر—احىيم ،                             —1—

مەركىت  تەكتەلگىسى

بولكەندىك  ەسەنقۇلۇلى

( 1845 – 1908 ج  )

عاسىرلار  قويناۋىنىڭ  سان  تاراۋ   سوقپاقتارىنا  كوز  جىبەرسەك ،  وتپەلى  ءداۋىردىڭ    ونەگەلى  جادىناماسىنان  تاريحىي  دالەل  -  دايەكتەرىمەن  اتى  اڭىزعا  اينالعان ،  مەركىت  رۋىنىڭ  لەپەسىنەن  شىققان  الدەكە  دەگەن   اتادان  تارايتىن،    بولكەندىك  ەسەنقۇلۇلى —  قازاق  ابىزدارى  شوعىرىنداعى  وزىندىك  بەدەل – بەدەرى  ايقىن  دارا  تۋعان  دارابوزداردىڭ  ءبىرى  عانا  ەمەس،  بىرەگەيى  بولىپ  تابىلاتىن  كورنەكتى  تۇلعا .

بايلىعىنا  تەكتىلگى  ساي ، تاربيەلى  شاڭىراقتان   وركەن  ءجايىپ  ونەگە  العان  ءھام  ءورىسى  كەڭ  ونەگەلى   – ورتاانىڭ  تاعىلىمى،  بولكەندىككە دە  جاستايىنان  جۇعىستى  بولعان-دى .  17 -  ءنشى  عاسىردىڭ  سوڭعى  جىلدارى    ەل -  جۇرتى   تالاپتى  تۇلەگىنە « جاس  بولساڭ دا    حالايىققا    باس  بولعىن »  -دەپ ، بوكەڭدى   قولداپ  – قولقالاۋىمەن  ەل  ءىسىن  باسقارىۋدى  قولىنا  تاپسىرادى .

1870  -  جىلدارى  ورىسپەن  قىتاي    قازاق  جەرىن  ءبولىپ  الىپ  بيلەي  باستاۋى  قالىپتاسپاي  تۇرعان  قازاق  الەمى  تاۋەلسىز   زاماندا،   كەڭ –بايتاق  قازاق  دالاسىنان  جۇرت  جاڭالاعان ، مامىربەك  تورەنىڭ  قولاستىنا  قارايتىن  ساحارالىق  بۇقارا ، مايلىمەن  جايىرعا  ىرگە  تەۋىپ  قونىستاي  باستاعان   ءداۋىردىڭ  وزىندە – اق ;  مامىربك  تورەنىڭ  قول  استىنا  قارايتىن  جەتى  زاڭگىلىك  (بولىستىق  دەڭگەيدەگى  اكىمشىلىك   قۇرىلىم )  ىرگەلى  رۋلار   «كەرەيدىڭ  ءۇش  بوساعاسى »  اتالعان  ەل  باسقارۋدىڭ  ءۇش  كىسىدەن  قۇرام  تاپقان  « اقىلدستار   القاسىنىڭ  »  ءۇش   بەدەلدى   تۇلعانىڭ   ( مامىربەك – تورە  كوگەداەۆ  ،  كوبەن ،   بولكەندىك)  ءبىرى  بولكەندىكتى  سول  داۋىردەن   باستاپ،  بايلىعىمەن   ادىلدىگى،  اقىل -  پراراساتىنا  شەشەنندىگى  ساي  بولكەندىكتى،  حالىق  بولىپ   قاۋىم  بولىپ  « كەرەيدىڭ    ۇيتقىسى»  دەپ  تانىي  باستايدى . بوكەڭنىڭ  ادامدار  اراسنداعى  سىپايىلىعى،  مىنەز  قۇلقى  ءار  الۋان  ادامدارمەن  ۇيلەسىمدى  قارىم  قاتىناس  جاساي  وتىرىپ ،  قول   استىەداعى  قاۋىممەن  دۇرىس  ءتىل  تابىسا  بىلەتىن  ەلجاراستىق  ونەگەسى  تۋرالى  بۇرىنعىراردان  بىزگە  جەتكەن  ونەگەلى  ءومىر  سالتى  وتە  مول – اق .  سول  اڭىز  راۋياتتاردىڭ  بىرىندە ،  شاۋچەكتىڭ   « جامبىل»  دەپ  اتالاتىن  مارتەبەلى  ۇلىق -  گۋبەرناتورلارىنىڭ  ءبىرىنىڭ    جۇىس  بابىپداعى  شاقىرىۋمەن    تۇنقاتىپ  جولعا  شىققان  بولكەندىكتى ،  دالانىڭ  باۋكەسپە  ۇرى -  قاراقشىلار،  بوكەڭنىڭ  استىنداعى  سۇلىكتەي  سۇلىۋ  جورعا  اتىن ،ۇستىندەگى  30  بىيەنىڭ  قۇنىنا  تۇراتىن   قۇندىز  كۇسكەن   التىن – كەمەرلى  تون –ىشىگىن ،  ءاميان  تولى  التىن  كۇمىس  اقشاسىن،  قۇنى  ات  قوساقتاعان  اتان-  تۇيەلىك  ساپتاماسىنا  دەيىن  سىپىرا  توناعان  جىرىندى  توپ  كوپ  ۇزاماي   قولعا  ءتۇسىپ ،  بولكەندىكتىڭ  الدىنا  اكەلىنەدى  .  سوندا  الدىنا  ايدالىپ  كەلگەن  قىلمىستى  توقا  ازىلگە  شاپتىرعان  اقجارقىن  كۇلكىسىمەن  «  ۋا  جىگىتتەر،  ەل  امان  جۇرت  تىنىشتا  بۇلارىڭا  جول  بولسىن !  مەن  سەندەرگە  قايمال  جەتەكتەگەن  قاتىن  ەمەسپىن – عوي ،  ويدايت  دەگەنىڭ !  ىرگەلى  ەلدىڭ

— 2 —

پىلدەي  زاڭگىسىن  ءتۇن  جامىلىپ   تونعندارىڭ   كىسىلىككە  جاتپايدى-عوي ، وناندا  ماعان  كەلىپ ،  ءجون  جوسىقتارىڭدى  ايتساڭدار ،  ءوز   قولىمەن  قاجەتتەرىڭدى    بەرەر  ەدىم –اۋ ،  بۇدان  بىلاي  ۇرلىق  ءتۇبى – قورلىق ،  تونۋ  ءتۇبى – توپاستىق  ەكەنىن  ءبىلىپ ،  ءجايىن  جاتقان  جالپاق  ەلدى  شۋلاتپاي  تەك  جۇرىڭدەر» – دەپ  ۇرىلارعا  كەشىرىم  جاساپ،  بوساتىپ  قويا  بەرگەن  ەكەن .           /     بولكەندىك  ەل  باسقارعان  تۇستا ;  جەر  داۋى ،  جەسىر  داۋى ،  تاعدىرعا  تاعات  سۇرايتىن  قۇن داۋىن   اقىل  پاراساتپەن  ايعاي  شۋسىز  ءھام  ءار  تاراپتى   «ماقۇل»    ەتە  بىلەتىن  شەبەر دە  ءادىل  قازىلىق   ارقىلى  شەشە  بىلگەنى  تۋرالى  ەل  ىشىنە  اڭىز  بولعان  اڭگىمەلەردە  جەتەرلىك .  بولكەندىك  ءوز  ءداۋىرىنىڭ  تامىرىن  ۇستاپ  اعايىن  تۋىس  ،  بالا – شاعانىڭ  تىرشىلىك  تىنىسىن  بارلاي   بىلەتىن  كورىپكەل  سىنشى  كىسى  ەكەن .  بوكەڭنىڭ  باتاسىن  الىپ  باعى  جانعان  ەل  ازاماتتارىمەن  تۇقىم  جۇراعاتى دا  ءبىر  تالاي  اڭىزبەن  اقيقاتتىڭ  سورابىنان  سونى   حيكايالار     مول  -اق .

ومىردە  تۇيگەنىمەن  تىندىرعانى  مول   بوكەڭ    جيدەمەن  جەتى – وبانى  قونىس  ەتىپ،  جيدەنىڭ     قۇنارلى  القابىنا  بيدايمەن  تارى  ەگىپ،  قالايىقتىڭ  نان  مولشىلىعىن  جاساپ ،    مەركىتتى  ءتورت  تۇرمانى  تۇگەل  ءورىسى  مالعا  تولى  داۋلەتى  دوڭگەلەگەن  قاۋىمعا   اينالدىرادى .  حالقىنا  اللانىڭ  حاق  ءدىنىن  ۋاعىز   ەتىپ ، ىرزدىقپەن  بەرەكەنى    تاتىۋلىقپەن  قايىرىمدىلىقتى   ەل  جۇرتىنىڭ  ساناسىنا  ءسىڭىرىپ  ،  كەلگەنباي  موللانى  الىستان  شاقىرىپ  اكەلىپ ،   مەركىت  ازاماتتارىن « يمان  شارتتان»  ساۋاتى  اشىق قاۋىمعا  اينالدىرىپ ،  قازاق  تاريحىنىڭ  ايتىۋلى  جاڭالىعى  لابادان   جاڭا  زامانعا  ساي  مەكتەپ  اشىپ،  ەلىنە   بىلىمنەن  شىراق  جاعادى.   ەل  جۇرتىن  دوڭگەلەك  داۋلەتتى  ىرگەسى  ءبۇتىن  ىنتىماعى  جاراسقان  اۋىل – ايماققا  اينالدىرادى .

« ەر  قادىرىن  ءار  قاشان  ەلى  بىلگەندىكتەن » ءار  قاشان  اۋىز  بىرلىگى  بار  بەرەكەلى  اعايىن     «  ەت  جاقسىسى  قارتا  ەدى ،  نەگىزىنە  تارتادى»   دەگەن  اتالى   ءسوزدى  ادا  ەتكەن  بۇگىنگى    مەركىتتەر ،   اتا  — بابالارىنىڭ  تارح  قويناۋىنان  جەتكەن  ونەگەلى  ءومىرىن  ارداقتاي  وتىرىپ،  ، مايلىمەن  ءجايىردىڭ  ءتورت  تاراپىنا  تولىقسىپ  وسكەن;   بارلىق  باۋارايىن  ەندەي  كوكتەپ ،  شاعانتوعايمەن  قۇلىستاي  شەگىنە  دەيىن     وركەندەگەن  سۇيەكتەس  اعايىن،  قانداس  باۋىرلار  2006  جىلى  جەتىوباداعى  بولكەندىك  حاجىنىڭ      سوولاقاي  سوتقارلار  زامانىندا  كوپ  جىل  قاراۋسىداۋ  قالعان  قاسيەتتى  زيرات — قابىرستانىن    قايتادان  جوندەپ ،  عاسىرلار    قويناۋىنان    حالقىنا  قادىرلى    كەرەي – نايماننىڭ  بەرەكەلى  قاۋىمى،  شۇبىرىپ  كەلىپ   دۇعا  وقىپ  ءتاۋ  ەتەتىن  وسى  ءبىر   كيەلى  بەيىتتى ،ەل  جۇرت  ۇرپاعى  باس  قوسىپ ، بولكەندىك   سىندى  كورەنكتى  قوعام  قايراتكەرىن  ەل  جادىنان  شىعارماۋ  ماقساتىندا   جەتىوبانىڭ  تارحىي  كەسەنەسىن  قايتا  تۇرعىزدى. مەركىت  بالالارى  بولكەندىك  بابامەن  قارابۋرانىڭ  مۇقىرىنداعى  « مەركىتتەر  قابىرستانىندا »  جاقان  باياقىن – ابىز   قاتارلى  اتا- بابا     رۋحىنا    «قۇران  حاتىم »  ءتۇسىرىپ،  تارباعاتاي  وڭىرىندەگى  وتانداس  قاۋىمعا   ۇلى –جىڭگىر  ۇلكەن  اس  بەردى .

تىلەۋحان   ءال-ماجەني ء–دىڭ  جەكە  زارتتەۋ  جۇمىستارىنان  دايەك  كوزدەرى

kerey.kz