Қазақ елінің тәуелсіздік таңымен бірге Сіздің түркі дүниесіне деген ұлтжандылық ниетіңізден туында-ған шығармашылық және іскерлік бағыттағы есте қаларлықтай озық талпыныстарыңыздан мысал етіп айтар әсеріңіз бар ма?

— Маған іскерлік жағын атай көрме-ңіз. Өйткені, сауда мен кәсіпкерлікке мүлде қырым жоқ. Оның үстіне, бұрыңғы қызылдардан құрам тапқан осы заманғы жылпос қазақстандық кәсіпкерлердің маңайына барудан арланамын. Ал рухани бауырластық негізінде түрік жұртының араласуын қуана құптайтын қазақтың бірімін. Түркияда тұратын менің бауырларым бар. Солар ұмытпасам, 1994 жылы Алматыға келгенде, «бізде мәдәният уә тижараға байланысты жақсы жұмыс істейтін «Заман» деген чиркатлар бар. Сіз солармен жұмыс істеймін деп хат жазбайсыз ба?» деген ұсыныс айтты. Мен оларға: «мен тижараға жоқ адаммын. Істей алмаспын. Бірақ «Заман» ұйымының адамдарына бір хат жазып жіберейін. Апарып беріңдер», — деп ұсыныс жасадым да, Түркиядағы «Заман» ұйымының мырзаларына хат жаздым. Хатымның мазмұны: «Түрік халықтары түбіміз бір, туысқан жұртпыз. Сіздер Қазақстанға келіп, түріктің еуропалық мәдениетін, тұрмыс салтын, дін ислам ұстау қағидаларын, орыстың боданынан шыққан қазақ халқына үйретсеңіздер, жақсы болар еді» деген мазмұнда жаздым. Өзімнің 24 жылдық ғұмырым Қытаймен орыстың коммунистік зұлматынан қуғын-сүргін көріп, қиыншылықты бас-тан өткізген мұқажырлық жағдайдағы шығыстүркістандық қазақ екендігімді хатта жаздым. Хат араб графикасымен дәптердің 3-4 бетіне жазылған-ды. Меркіт Мұхаммед деген Түркияда тұратын туысымнан беріп жібергем.

Сіздің ойыңызша, түркі әлемінің бірлігі мен тірлігіне тән ортақ ой, ортақ іс-әрекеттердің дамуы бір ізге түсіп, қалыптасты ма?

— Біріншіден, қазақ елі 1914 жылдардан кейін, Алашорда туын көтеріп, «Біз түрік бірлігін қалыптастыруға ат салысуымыз керек». «Біз тірі болуымыз керек, тірі болу үшін ірі болуымыз керек» деп және «Арғы атам — Ер түрік, Біз – Қазақ еліміз, Сарыарқа самал тау, Кең-байтақ жеріміз» деп – ақын Мағжан мен Ахмет молла – тұтас қазақ халқын түрік бірлігіне үндеді. Мыржақып атаңыздың «Оян, қазақ!» деп ұран тастаған кезде де, осы еді. Бұл — XIX-XX ғасырдың тоғысындағы Алаш тулы қазақ елінің түркітану идеясының тұжырымдамасы. Жалпы, жеке өз басым түріктану және түркология деген сөздерге күлкім келеді. Неге десеңіз, мен өзім қазақ-түркімін һәм түрік ретінде, иншалла, өз халқымды азды-көпті тарихи тұрғыдан танитын секілдімін. Ал енді, түркологияға еуропалықтармен қысықкөз көсе шығысазиялықтар, яғни қытайлар мен жапондар қызығып, түріктануды мақсат етіп жазса, мұның жөні бір бөлек. Өйткені, олардың атасы басқа. Әрі олар түріктануға мүдделі, себебі тарихи тұрғыдан өнеге мен өнер түріктерден тараған. Өз кезінде әлем түріктерге қараған. Әлемдік қоғамтану ғылымы түрік жұртын жоғары бағалаған. Бұл — бір. Екінші жағынан, түркітану деймісің, түркология деймісің, осының өзін мәскеулік орыстардың бодандығынан тек қана Алланың жәрдемімен құтылған. «ТМД түрік ғалымдары үшін» жоғалған әкемізбен жүздесіп, қайта танысу секілді күлкілі жағдайға тап болып отырмыз. 1930 жылдарға дейін түрік әлемінің тілі мен жазуы ортақ болған. Ал хакім Абай «біздің көбіміз, аздаған түркітанырлық сауатқа мәзбіз» деп ой түйіп, сол дәуірдің өзінде, түркі жұртының ақыл-ойы, діни ұстанымы, мәдени тіршілігі, жазу-сызуы, әдет-ғұрпы ортақ болғанына ешкімнің де дауы болмаған. Мұның бәрі түптеп келгенде, түркі халқының ортақ әліппеден айырылып, ортақ тілден қожырап, Түркістан халқының Мәскеудің темір ноқтасына бас сұнған, «әй-қап» деп алданған тарихының тапауатына қатысты өкінішті өткен шақ еді. Сондықтан жалпы Түркістанды түрікшілдікте «ондай еді, мұндай еді» деп айта алмаймын. Ал біздің қазақ елінде, түріктану Мәскеудің тақиясына қарай етек-жеңін жиғысы келеді. Таңдайына «борщтың» дәмі әбден сіңіп кеткен орысшыл түркітанушылармен «русскоязычный турколог» бауырларымызға «Пожалуйста, ауырмаған жамбасыңмен жат!» — демекпін. Сайып келгенде, ҚР-да түріктану маңызды ма, түрік бауырластығы маңызды ма? Бұған ғалымдар ортақ пікір айтып, түйінді сөзге нүкте қойған жоқ. Әрине, бұл мәселе жайымен бір жүйе, бір ізге түсіп, қалыптасуы қиын емес сияқты. Бірлік түбі – тірлік. Түркістан халқы үшін түбі бір түрік бауырластығы аса маңызды деп білемін.

Түркі әлемінің рухани тұтастығына байланысты халқымыздың жадында сақталған әдебиет мен мәдениет құндылықтары және дәстүрлі салт- жоралғылары туралы ойыңызды білсек?

— Әуел баста, Исламдық Хақ дінімізді басты парыз ете отырып, түркі жұрты Имам ағзам Әбу Ханифа мазхабын негіз етіп, мұсылман болған жұртпыз. Түркия халқы ҚР-дағы әлемге әйгілі Түркістан шаһарын және сол қаладағы, Қожа- Ахмет Ясауи бабамыздың қасиетті кесенесін өздерінің сан ғасырдан бергі ортақ рухани көшбасшысы деп таниды. Қазақ халқы түркі жұртының ішінде, суырылып алға шығып, исламдық қағидаттар мен ислам тарихына қатысты уақиғаларды, Құран мен сүннет негіздегі аңыз риуаяттарды халқымызға түсіндіруде ислам әдебиетінің «назиралық» жанр үлгісін негіз етіп, XVII-XX ғасыр аралығында мыңдаған қисса дастандар жазған. Мұның дәлелі, түркі жұртының әлемге әйгілі Ыстамбұлдағы, Қашқардағы, Қазандағы, Ташкенттегі, Алматыда-ғы, Омбыдағы, Үрімжідегі, Бішкектегі, Санкт-Петербордағы, Бакудегі ғылы-ми кітапханаларындағы Ақытқажы Үлімжіұлының (Алтайскийдің), Жүсіпбек қожа Шайыхсләмовтың, Тұрмағанбет молла Ізтілеуовтың, Шәкәрім қажының, Дүйсебай қажы Шоманақовтың, міне, осы қатарлы жүздеген ақын, шайырлардың қисса дастандар әлемі және қазақ еліндегі ағайынды Кәрімовтардың баспасы шығарған кітаптарымен Қазақстан кітапханаларындағы қолжазба әдеби мұралар түрік әлемі әдебиетінің құрамдас бөлігі. Сондай-ақ, түрік халықтарының әдет-ғұрыптарының этнографиялық қағидаларының ұқсас- тығы, көптеген салттық әдеттердің Алланы мадақтауға бейім екендігі, қонақжайлылық пен қайыр садақаға қолының кеңдігі. Музыка мәдениеті мен ақындық өнерінің өзара жақындығы қырғыздың манасшылары мен қазақ-тың суырыпсалма ақын жыраулығы, құдаласу қағидаттары, дастарқан әдебі тағы басқа салт-санасы өзара жақын, өзара үндестік тауып жатады. Түркі жұртының діни ғұламалары ешқашан түркі халқының ойын-сауық музыка өнері ғылым техниканың жаңалығын кеудеден итеріп, шетке тұрғызып көрмеген. Яғни, барлық заманауи жаңалықтарды ша-риғаттық ұстанымдарды бұзбау шарты астында халқының игілігіне айналдыра білген жұртпыз.

Бүгінгі таңда түркі халықтарының жаңа ғасырға тән мәдени-рухани байланыстары және қазақ елінің басқа түрік жұртының мәдениетіне деген көзқарасы туралы не айтасыз?

— Соңғы жиырма жылдан бері қазақ елі еуропалық мәдениетпен өсіп-өркендеген Түркия халқымен мәдени жақтан да, экономикалық жақтан да қоян-қолтық араласа бастады. Бұл — қанның, дін мен тілдің өте жақын екендігінің дәлелі. Соңғы жылдары қазақ телеарналарында түрік кино хикаялары молынан көрсетілуде. Бұған қарата қоғамда әртүрлі пікір бары рас. Халқымыздың көпшілігі түрік сериялдарын көреді, ұнатады. Ішінара ұнатпайтын, сын айтатын «қырағы» жандар да бар. Дегенмен, Түркияның киногерлік саласы әлемдік киноөнердің алдыңғы қатарына шыққандығы шындық. Қазақ-түріктерде бұған ішіміз жылиды. Сондай-ақ, Түркия мен Қазақстан спорттық мәдени ойын-сауық шаралары, фестивальдар арқылы жиі араласып тұрады. Сауда мен түрлі кәсіпкерлік саланың ортақ дамуы да байқалуда.

Ал қазақ елінен түрік жұрты нендей өнегелер алып отырғанын өздері айта жатар. Қорытып айтқанда, түріктану ұғымынан гөрі біз үшін түркі дүниесінің бірлігі өте маңызды деп білемін. Өйткені, біз — Түркістан халқымыз.