باتبايارىن حەرلەن – اقش-تا بيومەديكا ينجنەريا باعىتىندا ءبىلىم جەتىلدىرەدى. 2007 جىلى ءوز جۇمىسىن باستاعان. موڭعول تۋىرلىقتىلاردىڭ قۇرىلتايى مەملەكەتتىك ەمەس مەكەمەنى قۇرعان باسقارۋشى كوميتەتتىڭ مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى. 2007-2010 جىلدار ارالىعىندا اتالمىش مەكەمەنىڭ ەلوكتروندىق بەتتەرىن حاتتاۋ ءىسىن جۇرگىزگەن. 2009 جىلدان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاريح، گەنەتيكا زەرتتەۋشى عالىمدارىمەن بايلانىس ورناتىپ، قازىر ادامزاتتىڭ گەنەتيكالىق تەگىن انىقتاۋ باعىتىندا زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن «فاميلي تري دنك» كومپانياسىندا (httr://www.tamilytreedna.com/) «مونگول دنك» جوباسىنىڭ كومەكشى ۇيىمداستىرۋشىسى بولىپ قىزمەت جاساۋىمەن قاتار ءوزى تۇراتىن [اقش] شتاتىنىڭ اۋرۋحاناسىندا قاتەرلى ىسىكتى ميكروبيولوگيالىق ەمدەۋ گرۋپپاسىندا زەرتتەۋ جۇرگىزەدى.

سونداي-اق، ول جاستىعىنا قاراماستان، موڭعولىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى ءوز ەلى مەن شەت ەلدەردە جاريالانعان ءتۇپ نۇسقالاردى تۇراقتى قاداعالاپ، زەرتتەپ، سول ارقىلى ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جۇرگەن، ماماندىعىنىڭ سىرتىندا تاريح، گەنەتيكا عىلىمى، ارحەولوگيا، انتروپولگيا دەگەن سياقتى كوپتەگەن سالالاردى قامتىعان جان-جاقتى مول ءبىلىمدى ادام ەكەندىگى سۇحبات بارىسىندا انعارىلىپ وتىر. سونىمەن، عىلىمداعى كۇردەلى ماماندىقتاردىڭ بىرەگەي ءبىر سالاسى  گەنەتيكا بويىنشا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن عالىم قىزبەن جۇرگىزگەن قىزىقتى سۇحباتىمىزدىڭ اۋەلگى ءبولىمىن ۇسىنامىز.

شىڭعىس قاعاننىڭ ءۇ-دنك

د. تسەرەندورج: ەڭ الدىمەن، ءبىزدىڭ جۋرنالدىڭ شاقىرۋىن قابىل الىپ، عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىڭىزدىڭ ناتيجەسى تۋرالى ءوزىڭىزدىڭ قورىتقان ءتۇيىن، وي-پىكىرىڭىزدى وقىرماندارىمىزبەن ەركىن بولىسۋگە كەلىسكەنىڭىزگە جانە دە مۇنداي مۇمكىندىكتى تۋدىرعان ەنكيگە (ش. ەنحبايار) ۇلكەن العىس ايتامىز. ءسىز قالايشا وسى ءبىر زەرتتەۋ جۇمىسىنا ات سالىسا باستادىڭىز؟ دەگەن سۇراقتان باستاساق…

ب. حەرلەن: جا، ۇلكەن راحمەت. موڭعول تاريحى تۋرالى كەڭ ءبىلىمدى، ونىڭ ۇستىنە بىزبەن بىرگە عالىم سپەنسەر ۆەلزىنىڭ زەرتتەۋىنە قاتىسقان ش. ەنحبايار اعا، ش. باتبايار اعا سىزدەرمەن سۇحبات جۇرگىزبەك بولعانىما وتە قۋانىشتىمىن. جانە دە، بۇل جولعى سۇحباتىمدا وزىممەن قوسا، وزگە دە موڭعول تۋىرلىقتاردى زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ جانە بيولوگيا (گەنەتيكانىڭ), انتروپولوگتاردىڭ بۇعان دەيىن جىبەرگەن ورتاق قاتەلىكتەرىن تۇزەتىپ ايتۋعا قول جەتكىزگەنىمە دە قۋانىشتىمىن.

مەن 2008 جىلى گەن زەرتتەۋ ارقىلى ادامداردىڭ تەگى مەن تاريح سالاسىنا وتە ۇلكەن جەتىستىكتەر اكەلۋگە بولاتىنىنا كوز جەتكىزە باستاعاننان-اق، سول كەزدەگى موڭعول تۋىرلىقتىلاردىڭ اتا تەگىن تىزىمدەپ الايىن، بۇدان وزگە تاعى قانداي ۇلتتاردىڭ موڭعولمەن بايلانىستى ەكەندىگىن انىقتايىن دەگەن ماقسات قويعام. جالپى، سوڭعى كەزدە ۇلتشىلدار، پارتيا قوعامدار، ۇلتشىل جاستار وتە كوبەيىپ كەتتى عوي. بۇل ءبىر جاعىنان جاقسى نىشان بولعانىمەن، كەلەسى ءبىر جاعىنان ءوز قانىڭدى، ءوز سۇيەگىڭدى، تەگىڭدى (ۇلتىڭدى) دۇرىس ءبىلىپ الماساڭ، ماعىناسىز دا نارسە. سول جىلدىڭ كۇزىندە مەن قازاقستاندا رۋ، تايپالاردىڭ تەگىن تىزىمدەپ، ارى قاراي شىڭعىس قاعاننىڭ ءۇ-دنك-ىن قىزىقتاپ جاتقانىن ەستىپ قالدىم. سونان ەستي سالىسىمەن، قازاقستاننىڭ تاريحشى، انتروپولگى جاقسىلىق سابيتوۆپەن بايلانىس جاساپ، سول كىسىنىڭ جۇمىسىنا كومەكتەسەتىن بولدىم. نەگىزىنەن، شىڭعىس قاعاننىڭ گەندىك كودىنا قاتىستى ۇلكەن ماسەلەنى ۇلى بريتان، امەريكا، قىتاي دەگەندەي كەز-كەلگەن شەت ەلدىڭ موينىنا جۇكتەۋگە بولمايتىنداي سەزىلىپ، موڭعول ادامى بولعاندىقتان، ءوز ۇلەسىمدى قوسايىن دەپ ويلادىم.

ەندى، ءسىزدىڭ سۇراعىڭىزعا جاۋاپ بەرسەم، سابيتوۆ جانە ول كىسىمەن بىرگە جۇمىستايتىنداردىڭ ەرەكشەلىگى، ولار شىڭعىس قاعاننان تۋرا تاراعان، اتالاس كوپتەگەن ادامداردى زەرتتەۋلەرىنە ەنگىزگەن. زەرتتەۋگە قاتىسقان ادامداردى اتاساق; جوشى حاننىڭ شايباني ۇلىنان تاراعان ادامدار جانە قازاقتىڭ اق سۇيەكتى «تورە»-لەرى; باتمونكە دايان حاننىڭ ماندۋحاي حاتىنان شىققان ءتوربولات، الچيبولات جانە وزگە دە حاتىندارىنان كورىنگەن [تۋعان] گەرسەنز حونتايجىنىڭ ساين تايج ۇرپاعى بولىپ كەلەتىن جىگىتتى تاۋىپ ءۇ-دنك-ىن تەكسەرگەن. سونداي-اق، نيرۋن تايپاسىنان تاراعانداردى دا زەرتتەۋگە قاتىستىرعان. مۇندا: قاتاعان، دۋلات، ماڭعىت، بەسۇت قاتارلىلار. جانە «فاملي تري دنك» كومپانيادا جوشىنىڭ تاعى ءبىر تارماعىنىڭ ادامىنىڭ ءۇ-دنك، ينديادان بارلاس رۋىنىڭ اقساق-تەمىر حاننىڭ تەگىنەن 10-عا جۋىق ادامنىڭ ءۇ-دنك كەلۋى زەرتتەۋ جۇمىسىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان. نەگىزىنەن زەرتتەۋ جۇمىسى بارىسىندا قولبايلاۋ بولعان قيىندىق  — ادامداردىڭ زەرتتەۋ قورتىندىسىنىڭ ءارتۇرلى شىعۋى بولدى.

ش. ەنحبايار: باتىستىڭ ەلوكتورندىك گازەتتەرىندە «قازاقتار شىڭعىس قاعاننىڭ ۇرپاعىمىز دەگەندەرىن دالەلدەۋ ءۇشىن كۇرەسۋدە» دەگەن ماقالالار كوپتەپ كەزدەسەدى. بىزدىكىلەر دە [موڭعولدار] وسىعان قارسى جاقتان ءبىراز شۋلاسىپ العان كورىنەدى. جالپى، قازاق  عالىمدارى موڭعولداردىڭ گەندىك زەرتتەۋىنە وسىنشاما كوڭىل ءبولۋىنىڭ سەبەبى نەلىكتەن؟ جانە دە، وسى جونىندە ادەيى جالعان زەرتتەۋ اقپارات تاراتۋ ماسەلەسى دە شەت ەلدىك كەيبىر عالىمداردىڭ تاراپىنان بولاتىن سياقتى؟

ب.حەرلەن: ول جاعداي بىلاي ەكەن. قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ جاتقان زەرتتەۋ وتە كەڭ كولەمدە، وتە ۇلكەن اۋماقتى قامتىپ، كوپ جىلدار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان قوماقتى شارا. زەرتتەۋشىلەرى دە موڭعولدارعا بۇيرەكتەرى بۇراتىن، تۋراشىل ادامدار. بارلىق تەستى جاۋابىن تيتتەي دە بۇرمالاماي جاريالايتىندىقتان، كوپتەگەن سىندار ورىستار، شەت ەلدىك گازەت-جۋرنالدار تاراپىنان، قاراپايىم قازاق ادامى مەن موڭعولداردىڭ تاراپىنان سولارعا جەتىپ جاتادى. سولاردىڭ بارلىعىنا كەڭدىك تانىتىپ، زەرتتەۋلەرىن شىنايى تۇردە جالعاستىرىپ جاتقاندارى قۇپتارلىق. بىراق تا، قالاي ويلاعانمەن، 13 ميلليون قازاق ادامىنىڭ ارقايسىنىنىڭ كوڭىلىن تابۋ مۇمكىن ەمەس، اسىرەسە، اقىل-ەس توقتاتپاعان جاستاردىڭ كوڭىلىن تابۋ. سوڭعى بۋىننىڭ قازاق جاستارى قىڭىر ەركەلەپ ءجۇر دەپ ۇلكەندەرى تاراپىنان ايتىلىپ جاتادى. قازاقتىڭ ءاربىر تايپالارىنىڭ موڭعولدار تۋرالى كوزقاراسى ءارتۇرلى. نەگىزىنەن، الشىندار ونشا جاقسى ەمەس بولسا، ۇلى جۇزدىكتەر تىپتەن اعايىن-تۋىستاي، ورتا جۇزدىكتەر جاي عانا دوستىق سەزىممەن دەگەندەي، سولاي.

دەمەك، موڭعوليا قازاقتارىنىڭ اراسىندا رۋ ايتىسىپ ء[بولىنىپ] شەكتەلمەي، ەسەسىنە وتانىن ءسۇيىپ، ونىڭ گۇلدەنۋىن ءبىز سياقتى ارماندايتىن ءبىلىمدى، اقىلدى ادامداردىڭ كوپ ەكەندىگىن قازاق ادامدارىنىڭ ءومىرىن جاقىننان باعامداپ كورگەننەن كەيىن بىلەتىن بولدىم. موڭعولدان قازاقستانعا بارعان ادامدار وزبەكستان، ورىس، قىتاي ەلدەرىنەن بارعان قازاقتاردان ءبىلىم، ماماندىق دەڭگەيى جاعىنان ستاتيستيكالىق زەرتتەۋ بويىنشا جوعارعى تۇراتىندىقتان، سونداي ءبىلىمى جوعارى ادامداردى قالايدا قازاقستان عوي دەسەك تە، بەرۋگە ساراڭسىپ، قيمايتىن سەزىمدە بولادى ەكەنسىڭ (كۇلدى).

ماعان موڭعول قۇرىلتايىندا جۇمىستاعان كەزدەن باستاپ قازاق ۇلتىمەن تاتۋ-ءتاتتى بولايىق دەگەن ناقتى وي پايدا بولدى. بەلگىلى نارسە، بۇل قاتاڭ ويىم سول كەزدە بىرگە جۇمىستاپ جۇرگەن ادامدارمەن تۇسىنبەستىك جاعدايعا دا اپاراتىن. بىراق، مەن بۇل ويىمنان ەشقاشان قايتقان ەمەسپىن. جالپى، قازاق ۇلتى ءدال قايدان شىعا كەلدى دەگەندى قازاقستاننىڭ تاريحشىلارى دا جاقسى بىلمەي ءجۇردى عوي. شاراسىزدان ساق، سكيت، موڭعول دەگەن سياقتى ءارتۇرلى بولجامدارعا باردى. دەسە دە، مەن ءوز باسىم قازاقتىڭ رۋ، تايپالارىنىڭ تاڭبالارى، موڭعول جىلقىلارىنىڭ تاڭبالارى، موڭعول حاندىعىنىڭ تەڭگەلەرى، سونداي-اق، ۇلتتىق ىرىمدارى، مادەنيەت، سالت-داستۇرلەرىن سالىستىرا قورتىندىلاپ، قازاق پەن موڭعولدىڭ اراسىندا اسا ەرەكشە بايلانىس بار دەگەن تۇيىنگە كەلگەن ەدىم. وسى گەنەتيكا زەرتتەۋى دەگەن نارسە العاش پايدا بولىسىمەن، قازاقتاردا موڭعولداردىكى دەپ اتالاتىن گاپلوگرۋپپ س3 نەلىكتەن سونشا جوعارى بولادى دەگەندى انىقتاۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ ءبىر توپ بيولوگشىلارى، تاريحشىلارى باس قوسادى. كەڭەس وداعى تاراپىنان قازاق ۇلتىن ەرتە زامانداردا سارى شاشتى، كوك كوزدى، ۇزىن بويلى ەۋروپا تۇرپاتتى بولعان، موڭعول شاپقىنشىلىعى كەزىندە زورلانىپ قىز، كەلىنشەكتەرى كوپتەپ بالا كوتەرگەندىكتەن، ازيا تۇرپاتىنا اۋىستى دەگەن ۇگىت جۇرگىزەتىن. بۇنى قازاقستان ۇلىسى تاۋەلسىزدىك الىپ، جەكە شىعا باستاعان كەزدەن قازاق ۇلتىن قۇرتىپ، ۇلتتىق ازاتتىق پەن ماقتانىش سەزىمىن جويۋعا ارنالعان قاساقانا مي تازارتۋ ەكەندىگىن مويىندايتىن بولدى.

مەنىڭ ويىمشا، شەت ەلدىكتەر قازاق، موڭعولدىڭ تاريحي بايلانىسىن ۇمىتتىرۋدى قالايتىن سياقتى. 2009 جىلى ورىستىڭ زەرتتەۋشىسى سەرگەي كارجاۆين: «ەۋروپا تەكتى قازاق ۇلتى گاپلوگرۋپپ س3-ءتى بولۋى –  جوڭعار حاندىعىنا بەرىلىپ، زورلانعاننان بولعان. دەمەك، بۇگىنگى كۇنگى موڭعولدار – ەجەلگى موڭعولدار ەمەس، ءمانجى، قىتايلار بولماق» دەگەن 56 بەتتىك جالعان زەرتتەۋ ماتەريالىن جارىققا شىعاردى. كارجاۆين دەگەن ادامنىڭ باسقىنشىلىق كوزقاراسپەن مۇنداي نارسە جاساعانى انىق ەدى. نەگە دەسەڭىز، ادەتتەگى زەرتتەۋ ماتەريالى 3-10, جوعارعىسى 15-20 بەتتەن تۇرادى. جانە دە، ەشقانداي بيولوگيادان ءبىلىمى جوق ادام بولسا دا 12 بەتتى سالىستىرا قاراۋعا وتە وڭاي.

سويتكەندە، باعىما قاراي جاقسىلىق سابيتوۆ جولداس كارجاۆيننىڭ زەرتتەۋىنە جاۋاپ بولدىرىپ، ەكى بىردەي زەرتتەۋ  قورتىندىسىن جاريالاپ، سونىمەن قوسا مىناداي مالىمدەمە جاسادى: «ءسوزسىز، قازىرگى موڭعول ۇلتىنىڭ اراسىندا قىتاي، سولتۇستىك ازيالىق دەلىنەتىن گاپلوگرۋپپ 03 بارى راس. سولاي دەسەك تە، گاپلوگرۋپپ 03 قازاق، قىرعىز، قاراقالپاق، وزبەك، ۇيعىر قاتارلى ۇلتتارعا دا تاراۋىمەن بىرگە، ول نايمان قاتارلى ەجەلگى كوشپەندى تايپالاردىڭ نەگىزگى گاپلوگرۋپپ-ءى سەبەپتى، موڭعول ۇلتىن ءمانجى، قىتاي دەۋگە ەشقانداي نەگىز جوق.»

مەنىڭ ويىمشا، بۇل – سابيتوۆ دەگەن ادامنىڭ شىنايى جۇرەگىنەن شىققان مالىمدەمەسى. جالپى، موڭعولداردىڭ اراسىندا دا ۇلتتىڭ بىرلىگىن ويلاماي، «ىشكى موڭعولدار – قىتاي» نەمەسە «حالحالار – ءمانجى-قىتايدىڭ شاتالارى» دەپ مەنسىمبەي ايتاتىن ادامدار بولادى. نەلىكتەن سول ادامداردان سابيتوۆتان شىعاتىن ىستىق سەزىم شىقپايدى دەپ ويلاۋدىڭ  ءوزى ءبىر ءتۇرلى قىزىق نارسە. ەڭ نەگىزگىسى، تەك قازاقتاردىڭ اراسىنا عانا ەمەس، تۇگەل ورىس تىلدىلەردىڭ الەمىنە وسىلايشا موڭعولدار ءۇشىن زەكىرە دۋىستاپ، موڭعولداردى قورعايتىن، نيەتى ءتۇزۋ تاريحشى، انتروپولگتىڭ [ج. سابيتوۆتاي] بولعانىنا مەن موڭعول ادامى رەتىندە ءاردايىم شىن جۇرەكتەن ىقلاس تانىتىپ جۇرەمىن.

د. تسەرەندورج: سۇحباتىمىزدىڭ نەگىزگى تاقىرىبى –  «موڭعول ادامنىڭ [ۇلتىنىڭ] گەنەتيكالىق تەگى»-ءىن، ونى انىقتاۋ، زەرتتەۋ جۇمىسىنان باستالىپ، ارىقاراي كەڭ اۋقىمدى قامتىپ وتىرعاندىقتان، ءسىز ەڭ اۋەلى، دنك تەست دەپ نەنى اتايتىنى جونىندە ماماندىق تۇرعىسىنان وقىرماندارىمىز ۇعاتىنداي تۇسىنىك بەرە كەتسەڭىز؟

ب. حەرلەن: جا، الدىمەن ءۇ-دنك تەست دەپ نەنى ايتاتىنى جونىندە ازىراق ءتۇسىندىرىپ بەرەيىن. ادامدا بارلىعى قىرىق التى حروموسوم بولادى. ونىڭ ەكەۋى انالىق جىنىس جازۋشاسىنان، قالعانى اتالىق جىنىس جازۋشاسىنان ەكەندىگىن ءبىز بىلەمىز. ولاي دەسەك، ايەل ادامنىڭ جىنىس جازۋشاسى حح دەگەن قوس حروموسوم بولاتىن بولسا، ەركەك ادامداردىكى حۋ بولادى. سوندىقتان، نەگىزىنەن شىڭعىس قاعاننىڭ ءۇ-دنك-ن انىقتاۋ دەگەنىمىز – سول ۋ جىنىستىق حروموسوم-داعى نۋكلەيدىڭ قىشقىلىن زەرتتەۋ دەگەن ءسوز. وسى ءۇ-حروموسوم اكەدەن بالاعا اۋىسقاندا ەش وزگەرمەيدى. دەسە دە، گەنەتيكالىق ساراپتامانىڭ كەز-كەلگەنى ءۇ-دنك-ءنى انىقتامايدى. مىسالى: 2000 جىلدان بۇرىنعى ادام ۇرپاعىنا قاتىستى گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر كوبىنەسە متدنك نەمەسە انادان ۇرپاققا تۋرا جالعاساتىن ميتوحوندري-ءدى زەرتتەيتىن.

موڭعولداردىڭ متدنك-ن انىقتاعان وتە كوپ شەتەلدىك زەرتتەۋ ماتەريالدارى بار. سول سياقتى تەكتىك اۋىرۋلار، اراق ءسپيرتتىڭ رەاكتسياسى دەپ كوپ نارسەنى دنك تەست ارقىلى انىقتاۋعا بولادى. ايتسە دە، قازىرگى ءبىزدىڭ قىزىقتاپ وتىرعان ءۇ-دنك تەستسىن عالىمدار جەتىلدىرىپ، تەست جاۋابىن اعىلشىن ءتىلىنىڭ الىپپەسىنىڭ A-S دەيىنگى ارىپتەرىمەن گاپلوگرۋپپ بولدىرىپ نومىرلەگەن. ءاربىر گاپلوگرۋپپ ءوز ىشىندە تاعى بولىنەدى. بارلىق ادامزات افريكا قۇرلىعىنان شىقپاعان گاپلوگرۋپپ ا-دان تاراعان. بىراق، ا قۇرامى ۆ جانە ست دەپ ءبولىنىپ، ست ارى قاراي C, F, D, E دەپ بولىنەدى. دۇنيە جۇزىندەگى بارلىق ادامنىڭ 90 پايىزى گاپلوگرۋپپ F-دان بولىنەدى. اعىلشىن، قىتاي، كورەيا، اراب ادامدارىن كورسەڭىز، ءتۇر-ءتۇسى باسقاشا كورىنگەنىمەن، گاپلوگرۋپپ F ونىڭ تومەنگى بۇتاعى IJK-دەن سالالانعان، ولار 40,000 45,000 جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن ءبىر ادامنىڭ ۇرپاعى دەگەنگە سەنۋ قيىن.

بىراق، كوپتەگەن موڭعولداردىڭ ءۇ-دنك گاپلوگرۋپپ-ءى س3 بولادى. بۇل گاپلوگرۋپپ س-دان شىققان. س جانە F وسىدان 60,000 جىل بۇرىن اجىراعان. ولاي بولسا، تالاي جىلدار بويى كورشىلەس ءومىر سۇرگەن موڭعولدار قىتاي، كورەيا، تيبەت، جاپون سياقتى ازيا ەلدەرىنىڭ ادامدارىنان ۋاقىت اعىمىمەن تەكتىك تۇرعىدان قانشالىقتى الىس بولسا، سوعان سايكەس دۇنيە-تانىم، سالت-ءداستۇر، مادەنيەتى جاعىنان سونشالىق الىس تۇراتىنى قىزىقتىرادى. ءبىر جىلدىڭ الدىندا ما دەيمىن، موڭعول مەن كورەيا شىعۋ تەگى جاعىنان ءبىر دەگەن ماقالا جارىق كورگەن-ءدى. ەندى سول ماقالانى مەن گەنەتيكالىق زەرتتەۋىم ارقىلى جوققا شىعارىپ وتىرمىن. موڭعولدارعا ەڭ جاقىن ۇلت –  قازاق ۇلتى. جالپى دۇنيەدەگى ادامداردىڭ 90 پايىزى گاپلوگرۋپپ ع-دان تارايدى، ءبىز قالعان 10 پايىزىن ەنشىلەيمىز دەسەك، تىپتەن قىزىل كىتاپقا جازىلۋعا جاقىن تۇرعانىمىز جوق پا (كۇلدى).

نەگىزىنەن ءۇ-دنك تەستىنىڭ جاۋابى بارلىق 111-ڭ ماركەر سوعان قاراستى جەكە ادامنىڭ تەست جاۋابى رەتىمەن قۇرالعان تسيفرلار كورسەتكىشى دەپ تۇسىنۋگە بولادى.

ش.ەنحبايار: جۋىقتا «قىتايدىڭ اۋىل شارۋاشىلىق لابوراتورياسى موڭعولداردىڭ گەنىنىڭ رەتىن العاشقى بوپ تولىق دالەلدى» دەگەن ماقالا جارىق كورىپتى، وسى تۋرالى نە ايتاسىز؟

ب. حەرلەن: شىنىندا مەنىڭ دە، اسىعىس موڭعولدارعا تۇسىنىك بەرۋدى ويلاعانىم دا –  ءدال وسى ماقالاعا قاتىستى. بۇل زەرتتەۋدە ىشكى موڭعوليانىڭ ءسونيد ايماعىنىڭ ءتايجى تەكتى ادامىنان زەرتتەۋ الىندى دەپتى. ايتسە دە، ءبىزدىڭ جاقسى بىلۋىمىزشە، بىرىنشىدەن: بۇل العاشقى بوپ موڭعولداردىڭ گەندىك رەتىن انىقتاعان نارسە ەمەس، ەكىنشىدەن: شىڭعىستىڭ ۇرپاعىن كىرىستىرگەن العاشقى زەرتتەۋ ەمەس، ەڭ نەگىزگىسى، ءبىر عانا ادامنىڭ ءۇ-دنك تەست جاۋابىمەن شىڭعىس قاعاننىڭ ءۇ-دنك انىقتالدى دەپ قورتىندى شىعارۋعا بولمايدى. ادامدار قاتە جاۋاپتاردى سالىستىرۋ ارقىلى تۇسىنبەستىككە جول بەرىپ قويماسىنشى، دەگەن ماقساتپەن اسىعىس تۇسىندىرمە جاساۋدى ۇيعاردىم. ءبىز ىشكى موڭعوليانىڭ ءتايجى، ۆان تەكتى ادامدارىنان جەتەرلىكتەي زەرتتەۋ الدىق دەپ ويلايمىز. نەگىزىنەن، مەنىڭ ويىمشا شىڭعىستىڭ ۇرپاعىن جەتكىلىكتى زەرتتەدىك. الاي دا، زەرتتەۋدىڭ نەگىزگى قورتىندىسىن شىعارۋدا ءبىراز قيىندىقتار بولدى.

ش. ەنحبايار: 2003 جىلى حالىقارالىق اتاۋداعى، ۇلكەن عالىمدار ادامزاتتىڭ گەنەتيكاسىن زەرتتەۋ بارىسىندا موڭعولدارعا قاتىستى ءبىر سۋپەر گەن تاپقانى بار. ولار وسى جونىندە 3 بولجام ۇسىنعان ەكەن. سونىڭ ەڭ قاجەت-اۋ دەيتىندەيى، شىڭعىس قاعاننىڭ جانە ونىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارىنان تاراعان حانداردىڭ گەنىن قاراستىرعانى. وسى زەرتتەۋگە موڭعول جاعىنان قاتىسقان عالىم داشنيام اقساقال “Histori ChanneL”-ءدىڭ دەرەكتى فيلمىنە بىرگە جۇمىستاپ ءجۇرىپ ءبىرتالاي اۋقىمدى اقپارات بەرگەن. بۇل تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟

ب.حەرلەن: شىڭعىس قاعاننىڭ ءۇ-دنك تۋرالى ءسىزدىڭ ايتىپ وتىرعانىڭ بويىنشا نەگىزىنەن ۇلى بريتاننىڭ زەرتتەۋشىلەرىنەن قۇرالعان حالىقارالىق عالىمدار 2003 جىلى العاشقى قورتىندىلارىن شىعارعان. 2003 جىلى جۇرگىزگەن زەرتتەۋ ارقىلى ول عالىمدار موڭعول ۇلىسىن قورشاعان ازيانىڭ 16 ۇلىس، ۇلتىنىڭ 26 تايپاسى قۇرامىنان ءۇ-دنك زەرتتەۋىن الىپ، سونىڭ اراسىندا 15 ماركەر-دە ەڭ كوپ قايتالانىپ تۇرعان 8% -ءىڭ ءۇ-دنك كودىن شىڭعىس قاعاندىكى دەپ جاريالاعان بولاتىن.

سودان كەيىن سول 2003 جىلداعى زەرتتەۋ گرۋپپاسىنىڭ ءبىر مۇشەسى بولعان امەريكانىڭ بيولوگى سپەنسەر ۆەلز اقش-تا تۇراتىن موڭعولداردان اتالمىش زەرتتەۋدى 12-ماركەرلى تەستىمەن العان. سول كەزدە دەرەكتى فيلم جاسالىپ جاتقان. زەرتتەۋ بەرىپ، ءفيلمنىڭ سۋرەت تۇسىرىلىمىنە قاتىسقان ادامدار دەسەك، ءسىز ۇشەۋلەرىڭىز جانە ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىس، ءانشى ت.اريۋناانىڭ باۋىرى دەگەن سياقتى ادامدار. ايتسە دە، بىرىنشىدەن، قاي-قاي زەرتتەۋدى دە شىڭعىس قاعانمەن تۋىسقاندىعى انىقتالماعان ادامداردان العان. ەكىنشىدەن، بارلىق 111 ماركەردەن العاشقىدا 15, ەكىنشى رەتتە 12 ماركەردە العان. ال، ءبىزدىڭ زەرتتەۋ ناتيجەمىز كورسەتكەندەي، ءبىر ادامدى شىڭعىس قاعاننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ەكەندىگىن انىقتاۋ ءۇشىن ەڭ بەرگىسى 37 ماركەرلى تەست ارقىلى زەرتتەۋ قاجەت ەكەندىگى انىقتالىپ وتىر.

جاۋاپتىڭ قاندايلىق سالىستىرمالى بولاتىنى تۋرالى ءبىر مىسال ايتايىن: ەگەر،  شىڭعىس قاعاندىكى دەلىنەتىن ءۇ-دنك كودىن 12 ماركەرلىك ىزدەۋ بويىنشا ىزدەسە 116 ادامنان تابۋعا بولادى. ال، 25 ماركەر بولدىرىپ قايتالاي ىزدەسە نە ءبارى 14 ادام عانا بولىپ ازايادى. جانە دە، 2003 جىلعى زەرتتەۋ قورتىندىسى، سول كەزدە شەتەل باسىلىمدارىندا جارىق كورگەن ماقالالار موڭعول ادامنىڭ كوڭىلىمەن وقىساڭ، وتە قولايسىز، شىڭعىس قاعاننىڭ اتىنا [ايتۋعا بولمايتىن] جابىق نارسە بوپ سەزىلگەن. بيزنەس پەن سەنساتسيا تاراتۋعا كوبىرەك كوڭىل ءبولىنىپ، تاريحي ماعىناسىن قالىس قالدىرعانى بايقالعان. ەندى سول قاتە قورتىندىنى تۇزەتىپ شىعايتىنداي بولعانىما قۋانىشتىمىن. جالپى، الەمدە شىڭعىس قاعاننىڭ تىكەلەي ۇرپاعىنان تاراعان ادامدار وتە از دەپ ايتۋعا بولادى.

زەرتتەۋىمىز نەگىزىنەن ءتورت جىلعا جالعاسىپ كەلەدى. راسىندا، بارلىق ادامنىڭ جاۋابى بىردەي بولۋى مۇمكىن ەمەس، جانە دە، اداساتىنداي جاعدايلار دا كوپ بولدى. دەسەك تە، ادامدار شىڭعىس قاعاننىڭ 37, 67 نەمەسە 111 ماركەرىندەگى جاۋابى نە بولادى دەپ سۇراۋى ورىندى بولار. بۇل جاۋاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عالىمى جاقسىلىق سابيتوۆ باستاعان عالىمدار عىلىمي جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىن باسپاسوزگە جاريالاعاننان كەيىن بارشاعا ايان بولماق. ول جاريا ەتىلگەننەن كەيىن ادامدار ۆيكيپەديا قاتارلى ەنتسيكلوپەديالار ارقىلى كورۋگە مۇمكىندىك تۋادى.

ش. ەنحبايار: سول ءبىر سۋپەر گەننىڭ شىعۋ تەگى شىڭعىس قاعانننىڭ ۇرپاعى ەمەس دەسە، وزگەشە قالاي بولۋى مۇمكىن. ەڭ نەگىزگىسى، نەلىكتەن سونشالىقتى كوپ تاراعان ەكەن؟ 13-ءشى عاسىردا شىڭعىس قاعان دەگەن كەرەمەت اقىلدى، تۋراشىل باسشىسى بولعان. موڭعولدار اقىل-ويدىڭ ەڭ جوعارعى دەنگەيىنە جەتكەن بولاتىن. سونداي ادامدار زورلىق-زومبىلىق ارقىلى بۇل گەندى تاراتتى دەگەنگە سەنۋ قيىن.

ب. حەرلەن: مۇنى شىڭعىستىكى ەمەس دەپ ايتىپ وتىرعانىم جوق. بىراق، وتە قارابايىر سۇراق. نەگىزى، دالالىق موڭعول ادامىنىڭ ءۇ-دنك-ءى دەگەن ءسوز. «شىڭعىس موڭعول ادام بولعان» دەپ ايتۋ ءبىر بولەك تە، «شىڭعىس نيرۋن ايماعىنىڭ قيات تايپاسىنىڭ بورجۇعۇن رۋىنىڭ ەسۇكەيدىڭ بالاسى بولعان» دەپ ايتۋ مۇلدە بولەك. قازىرگى حالحا جانە ىشكى موڭعولدىڭ ەرلەرىنىڭ 37%-ى بۇل شىڭعىستىكى دەپ اتالعان ءۇ-دنك-ءنى جۇكتەپ ءجۇر. بىراق، ءدال شىڭعىستىڭ ۇرپاعى سانالاتىندارى 0,01%-دان دا از. مەن دە ءبىر جىل، ەكى جىلدىڭ الدىندا مۇمكىن دەپ ويلاپ جۇرگەمىن. ەندى ونىڭ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىنە كوزىم ابدەن جەتتى.

مىسالى: قازاقستاندا وسى ءۇ-دنك اباق، اشامايلى، ۋاق (ونگۋت), كەرەي قاتارلى ءداستۇرلى كەرەي تەكتى تايپالاردىڭ كوشىمەن تاراعان ەكەن. ارى قاراي، (ۇلى ءجۇز) دۋلات، شانىشقىلى، شاپىراشتى قاتارلى تايپالار دا ءدال سونداي جاۋاپتى كورسەتتى. قازاقستاننىڭ ماقسات جامپەيسوۆ جانە اقىمبەكوۆ قاتارلى عالىمدارى دا ۇلى ءجۇز موڭعولداردان شىققاندىقتان (تاراعاندىقتان) قازاقتىڭ ءۇش جۇزىنە اعا سانالىپ، ءتور بيلىگىن ۇستايدى دەپ جازادى. سولاي بولا تۇرا، ولار شىڭعىستان با نەمەسە ونىڭ ۇرپاقتارىنان تۋعان جوق قوي.

شىڭعىس قاعاننىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى، ۇرىق-ۇرپاق جالعاسى ماسەلەسىنە اسا ساقتىق تانىتۋ كەرەك. ءسىز 13-ءشى عاسىرداعى موڭعول اسكەرىنىڭ  دۇنيەگە كوزقاراسى تۋرالى تاماشا تاقىرىپتى قوزعادىڭىز. ەرتەرەك كەزدە «ماڭعاتتى  تىرناساڭ موڭعول شىعادى» دەگەن ءتامسىل بولعان. وسى جاقىندا عانا ورىستىڭ «پراۆدا» گازەتى، امەريكانىڭ  «تايمس» جۋرنالدارىندا ۆلاديمير نۋجنىي دەگەن رف-ىڭ دەنساۋلىق مينيستىرلىگىنىڭ قىزمەتكەرى: «ورتا ەسەپپەن موسكاۆا حالقىنىڭ 50% موڭعول گەندى بولعاندىقتان، ورىستار اراقكەش كەلەدى»،- دەپ قۇسقىڭ كەلەتىن سۇحبات بەرىپتى. سويتە تۇرا، ورىستاردىڭ اراسىندا موڭعول گەندى  ادام بولمايدى.  ءتىپتى دە ءنول پايىز.

كەرىسىنشە، ورىستار بولعاندا بەلارۋس، ۋكراينا سياقتى سلاۆياندارىنا قاراعاندا، ءسيبيردىڭ نەنەت سياقتى ساموەد ادامدارىمەن 30%-ى ءبىر ءۇ-دنك  جۇكتەيدى. سوندىقتان بۇل جولعى زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە ءبىز 13-ءشى عاسىرداعى جاۋگەرشىلىك زامانداعى موڭعول حاندارى، موڭعول اسكەرلەرى جاۋلاعان ەلىنىڭ قىز-قىرقىندارىن كۇستانالاپ، جابايى جىرتقىشتار مىنەزىن كورسەتتى دەگەن شەتەل عالىمدارىنىڭ تۇجىرىمدارىنا كۇشتى تويتارىس بەرەمىز دەگەنگە سەنىمدىمىز.

تارالىمى كولەمىنەن بۇل سۋپەر گەن دەگەننەن كەيىن كىرەتىن بىرنەشە ماڭىزدى ءۇ-دنك بار. بۇعان: ويراتتىڭ ءۇ-دنك-ءى قالماق، دوربەت قاتارلى باتىس-موڭعول حالقىنىڭ تارالۋىن انىقتايدى. جانە، قازاقتىڭ جاپپاس دەپ اتالاتىن شاعىن رۋى ويرات ءۇ-دنك-مەن انىقتالدى. يكەرەستىڭ ءۇ-دنك-ءى ورىستىڭ ەحيريد-بۋلاگاد سياقتى بۋرياتتاردىكى. سوداي-اق، قازاقتىڭ كىشى ءجۇزىنىڭ ءالىمۇلى، بايۇلى ەكەۋىنىڭ 18 تايپا/ رۋى سول قالپىمەن ءبىر تۋمالى گاپلوگرۋپپ س3 بولعاندىعى دا قىزىقتىردى. سابيتوۆ باستاعان عالىمدار الشىنداردى الچي-تاتارلار دەپ قاراستىرۋدا. مۇنداعى ءالىمۇلى مەن بايۇلى ەكەۋىنىڭ ادام سانى 3 ميلليوننان اسادى. جانە، بۇگىنگە دەيىن قاي تايپادان ەكەندىگى انىقتالماعان كوپ تارالىمدى ءبىر ءۇ-دنك بار.

د. تسەرەندورج: موڭعولدىڭ قۇزىرلى مەكەمەلەرى، عا-ىڭ تاراپىنان جەكەلەي جانە بىرىككەن تۇردە وسى تاقىرىپتا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن مىسالدار بۇدان بۇرىندارى بولعان با؟ ءتور مەملەكەت تاراپىنان كوڭىل ءبولىپ، قولعا العان جوبا جۇمىستارى دەگەندەي نارسەلەر بولعان با؟ بۇل تۋرالى نەندەي اقپاراتتار بار؟

ب. حەرلەن: مەملەكەت تاراپىنان ناقتى قولعا الىنعان ءىس-شارا جوق دەۋگە بولادى. موڭعولدارعا قىمبات بولاتىن تەست، بار بولعانى 12 ماركەرلى ءبىر تەستەر 100$-عا باعالانادى. ماركەر كوبەيگەن سايىن باعاسى دا جوعارلاي بەرەدى. 2005 جىلدان بۇرىن شەتەلدىكتەر دە الالمايتىن باعادا بولدى. امەريكانىڭ ايبيەم كورپوراتسياسى نەيشيونول گەوگرافيكىن جوباسىنا قاراجات سالعاندىقتان، قازىرگى تاڭدا فتدنك-ن تەستەر باعاسى ارزاندادى. ءبىزدىڭ عالىمدار 2003, 2004 جىلدارى شەتەل عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋىنە كومەكتەسىپ جۇرگەن. جالپى، قازىرگى كۇنى فتدنك كومپانياسىندا بارلىعى 700-گە جۋىق موڭعوليا رەسپۋبليكاسىنان كەلگەن زەرتتەۋ اناليزدەرى ساقتالعانىمەن، بەرەر پايداسى دا تىم شامالى. بيولوگشىلار تاريحتى جەتىك بىلمەگەندىكتەن انتروپولگيالىق زەرتتەۋدە جارامسىز بوپ جاتادى. ال، ءبىزدىڭ ەلدىڭ جاعادايىندا اتاتەگىن جازىپ، دۇرىس تاراتپايتىنى بىلاي تۇرسىن،  قازىرگى نارماي موڭعول كوزقاراسىن ۇستاناتىنداردىڭ ايتىپ جۇرگەن ءتۇپ تەكتىك ماسەلەلەرگە وسى ءۇ-دنك زەرتتەۋى ۇلكەن قاجەت بولادى.

جۋىقتا ءبىزدىڭ ءبىر ارداگەر ديپلوماتشىمىز، « جالپى عالىمداردىڭ گەندىك زەرتتەۋلەرى بويىنشا دۇنيە جۇزىندەگى بارلىق ادام بالاسىنىڭ 70 پايىزى قانداي ءبىر مولشەردە موڭعول گەنىن جۇكتەپ جۇرەدى-ءمىس دەيدى» دەۋى — وتە قاتە تۇسىنىك بولعان. جانە سونداي-اق، «ياكۋت پەن ساقا ۇلتى وزدەرىن موڭعولمىز دەپ جۇرسە، ءبىز ولارعا «ەمەسسىڭ» دەۋگە بولمايدى. وڭتۇستىك كورەيادا ءبىر مەكەمە بار. اتاۋىن اۋدارساق، «كوك قالدى موڭعولدار» دەگەن ءسوز. وزدەرىن كوك قالدى موڭعولدارمىز دەپ كورەتىن ادامدارعا ءبىز ەمەسسىڭ دەپ قالاي ايتامىز.». – دەپتى. ءتورت-بەس جىلدىڭ الدىندا مەنىڭ وزىمدە وسى شامالى رومانتيكالىك ويدا بولعانمىن. ايتسە دە، ۇلتتىڭ كەلەشىگى مەن بولاشاعى، ۇلىس-مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە بايلانىستى ۇلكەن ماسەلەگە مۇنداي اڭقاۋلىق تانىتۋعا بولمايتىندىعىن پان-مونگوليستىلەرگە جاقسىلاپ ءتۇسىندىرۋ قاجەت.

كوك قال دەگەنىمىز، مىسالى: ءۇستىرتىن ماعىنادا ماقتانىشتى بولعانىمەن، شىن مانىندە ەش نارسەنى بىلدىرمەيدى. افريكالىقتار دا كوك قالدى بولادى. قازىر ءبىزدىڭ زەرتتەۋشىلەر باونان، دونسيان، مونگۋر دەگەن سياقتى ۇلتتاردى موڭعول دەپ قاتە تۇجىرىم جاساپ ءجۇر. ءبىر ۇقساس تىلمەن سويلەۋ دەگەنىمىز —  ءبىر تەكتەن تارايدى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرمەيدى. اناۋ ۇلى موڭعول مەملەكەتى كەزىندە توپتاستىرىلعان  دارحان (ۇستا), تارياچين (ەگىنشى) ادامدار تۇگەلدەي قىتاي قاتارلى جات ۇلتتىڭ ادامدارىنان قۇرالدى ەمەس پە. دالىرەك ايتقاندا، تۇركى، كورەيا، تيبەت، ەدىل تاتارلارى بىزگە ەش قاتىسى جوق نەمەسە وتە بولىمسىز مولشەردە عانا قاتىستى. جاستىق كەزىندە ءانشى السۋ موڭعول قاندىمىن دەپ ءوز دەڭگەيىندە ءبىراز ماقتاناتىن.

(جالعاسى بار)

اۋدارعان جۇكەل حاماي

ult.kz