Batbayarın HERLEN – AQŞ-ta Biomedika injneriya bağıtında bilim jetildiredi. 2007 jılı öz jwmısın bastağan. Moñğol Tuırlıqtılardıñ Qwrıltayı memlekettik emes mekemeni qwrğan basqaruşı komitettiñ müşeleriniñ biri. 2007-2010 jıldar aralığında atalmış mekemeniñ eloktrondıq betterin hattau isin jürgizgen. 2009 jıldan bastap Qazaqstan Respublikasınıñ tarih, genetika zertteuşi ğalımdarımen baylanıs ornatıp, qazir adamzattıñ genetikalıq tegin anıqtau bağıtında zertteu jürgizetin «Famili Triy DNK» kompaniyasında (httr://www.tamilytreedna.com/) «Mongol DNK» jobasınıñ kömekşi wyımdastıruşısı bolıp qızmet jasauımen qatar özi twratın [AQŞ] ştatınıñ auruhanasında qaterli isikti mikrobiologiyalıq emdeu gruppasında zertteu jürgizedi.

Sonday-aq, ol jastığına qaramastan, moñğolınıñ tarihı men mädenietine qatıstı öz eli men şet elderde jariyalanğan tüp nwsqalardı twraqtı qadağalap, zerttep, sol arqılı arnayı zertteu jürgizip jürgen, mamandığınıñ sırtında tarih, genetika ğılımı, arheologiya, antropolgiya degen siyaqtı köptegen salalardı qamtığan jan-jaqtı mol bilimdi adam ekendigi swhbat barısında anğarılıp otır. Sonımen, ğılımdağı kürdeli mamandıqtardıñ biregey bir salası  genetika boyınşa jemisti eñbek etip jürgen ğalım qızben jürgizgen qızıqtı swhbatımızdıñ äuelgi bölimin wsınamız.

ŞIÑĞIS QAĞANNIÑ Ü-DNK

D. Cerendorj: Eñ aldımen, bizdiñ jurnaldıñ şaqıruın qabıl alıp, ğılımi zertteu jwmısıñızdıñ nätijesi turalı öziñizdiñ qorıtqan tüyin, oy-pikiriñizdi oqırmandarımızben erkin bölisuge keliskeniñizge jäne de mwnday mümkindikti tudırğan Enkige (Ş. Enhbayar) ülken alğıs aytamız. Siz qalayşa osı bir zertteu jwmısına at salısa bastadıñız? degen swraqtan bastasaq…

B. Herlen: Jä, ülken rahmet. Moñğol tarihı turalı keñ bilimdi, onıñ üstine bizben birge ğalım Spenser Velziniñ zertteuine qatısqan Ş. Enhbayar ağa, Ş. Batbayar ağa sizdermen swhbat jürgizbek bolğanıma öte quanıştımın. Jäne de, bwl jolğı swhbatımda özimmen qosa, özge de Moñğol tuırlıqtardı zertteuşi ğalımdardıñ jäne biologiya (genetikanıñ), antropologtardıñ bwğan deyin jibergen ortaq qatelikterin tüzetip aytuğa qol jetkizgenime de quanıştımın.

Men 2008 jılı gen zertteu arqılı adamdardıñ tegi men tarih salasına öte ülken jetistikter äkeluge bolatınına köz jetkize bastağannan-aq, sol kezdegi Moñğol tuırlıqtılardıñ ata tegin tizimdep alayın, bwdan özge tağı qanday wlttardıñ moñğolmen baylanıstı ekendigin anıqtayın degen maqsat qoyğam. Jalpı, soñğı kezde wltşıldar, partiya qoğamdar, wltşıl jastar öte köbeyip ketti ğoy. Bwl bir jağınan jaqsı nışan bolğanımen, kelesi bir jağınan öz qanıñdı, öz süyegiñdi, tegiñdi (wltıñdı) dwrıs bilip almasañ, mağınasız da närse. Sol jıldıñ küzinde men Qazaqstanda ru, taypalardıñ tegin tizimdep, arı qaray Şıñğıs qağannıñ Ü-DNK-ın qızıqtap jatqanın estip qaldım. Sonan esti salısımen, Qazaqstannıñ tarihşı, antropolgı Jaqsılıq Sabitovpen baylanıs jasap, sol kisiniñ jwmısına kömektesetin boldım. Negizinen, Şıñğıs qağannıñ gendik kodına qatıstı ülken mäseleni Wlı Britan, Amerika, Qıtay degendey kez-kelgen şet eldiñ moynına jükteuge bolmaytınday sezilip, moñğol adamı bolğandıqtan, öz ülesimdi qosayın dep oyladım.

Endi, sizdiñ swrağıñızğa jauap bersem, Sabitov jäne ol kisimen birge jwmıstaytındardıñ erekşeligi, olar Şıñğıs qağannan tura tarağan, atalas köptegen adamdardı zertteulerine engizgen. Zertteuge qatısqan adamdardı atasaq; Joşı hannıñ Şaybani wlınan tarağan adamdar jäne qazaqtıñ aq süyekti «töre»-leri; Batmönke Dayan hannıñ Manduhay hatınan şıqqan Törbolat, Alçibolat jäne özge de hatındarınan köringen [tuğan] Gersenz Hontayjınıñ Sayn tayj wrpağı bolıp keletin jigitti tauıp Ü-DNK-ın teksergen. Sonday-aq, Nirun taypasınan tarağandardı da zertteuge qatıstırğan. Mwnda: Qatağan, Dulat, Mañğıt, Besüt qatarlılar. Jäne «Famli Triy DNK» kompaniyada Joşınıñ tağı bir tarmağınıñ adamınıñ Ü-DNK, Indiyadan Barlas ruınıñ Aqsaq-Temir hannıñ teginen 10-ğa juıq adamnıñ Ü-DNK kelui zertteu jwmısına ülken üles qosqan. Negizinen zertteu jwmısı barısında qolbaylau bolğan qiındıq  — adamdardıñ zertteu qortındısınıñ ärtürli şığuı boldı.

Ş. Enhbayar: Batıstıñ eloktorndık gazetterinde «Qazaqtar Şıñğıs qağannıñ wrpağımız degenderin däleldeu üşin küresude» degen maqalalar köptep kezdesedi. Bizdikiler de [moñğoldar] osığan qarsı jaqtan biraz şulasıp alğan körinedi. Jalpı, Qazaq  ğalımdarı Moñğoldardıñ gendik zertteuine osınşama köñil böluiniñ sebebi nelikten? Jäne de, osı jöninde ädeyi jalğan zertteu aqparat taratu mäselesi de şet eldik keybir ğalımdardıñ tarapınan bolatın siyaqtı?

B.Herlen: Ol jağday bılay eken. Qazaqstanda jürgizilip jatqan zertteu öte keñ kölemde, öte ülken aumaqtı qamtıp, köp jıldar boyı jalğasıp kele jatqan qomaqtı şara. Zertteuşileri de moñğoldarğa büyrekteri bwratın, turaşıl adamdar. Barlıq testi jauabın tittey de bwrmalamay jariyalaytındıqtan, köptegen sındar Orıstar, şet eldik gazet-jurnaldar tarapınan, qarapayım Qazaq adamı men Moñğoldardıñ tarapınan solarğa jetip jatadı. Solardıñ barlığına keñdik tanıtıp, zertteulerin şınayı türde jalğastırıp jatqandarı qwptarlıq. Biraq ta, qalay oylağanmen, 13 million Qazaq adamınıñ ärqaysınınıñ köñilin tabu mümkin emes, äsirese, aqıl-es toqtatpağan jastardıñ köñilin tabu. Soñğı buınnıñ Qazaq jastarı qıñır erkelep jür dep ülkenderi tarapınan aytılıp jatadı. Qazaqtıñ ärbir taypalarınıñ Moñğoldar turalı közqarası ärtürli. Negizinen, Alşındar onşa jaqsı emes bolsa, Wlı jüzdikter tipten ağayın-tuıstay, Orta jüzdikter jay ğana dostıq sezimmen degendey, solay.

Demek, Moñğoliya qazaqtarınıñ arasında ru aytısıp [bölinip] şektelmey, esesine Otanın süyip, onıñ güldenuin biz siyaqtı armandaytın bilimdi, aqıldı adamdardıñ köp ekendigin Qazaq adamdarınıñ ömirin jaqınnan bağamdap körgennen keyin biletin boldım. Moñğoldan Qazaqstanğa barğan adamdar Özbekstan, Orıs, Qıtay elderinen barğan qazaqtardan bilim, mamandıq deñgeyi jağınan statistikalıq zertteu boyınşa joğarğı twratındıqtan, sonday bilimi joğarı adamdardı qalayda Qazaqstan ğoy desek te, beruge sarañsıp, qimaytın sezimde boladı ekensiñ (küldi).

Mağan Moñğol Qwrıltayında jwmıstağan kezden bastap Qazaq wltımen tatu-tätti bolayıq degen naqtı oy payda boldı. Belgili närse, bwl qatañ oyım sol kezde birge jwmıstap jürgen adamdarmen tüsinbestik jağdayğa da aparatın. Biraq, men bwl oyımnan eşqaşan qaytqan emespin. Jalpı, Qazaq wltı däl qaydan şığa keldi degendi Qazaqstannıñ tarihşıları da jaqsı bilmey jürdi ğoy. Şarasızdan Saq, Skit, Moñğol degen siyaqtı ärtürli boljamdarğa bardı. Dese de, men öz basım Qazaqtıñ ru, taypalarınıñ tañbaları, moñğol jılqılarınıñ tañbaları, Moñğol Handığınıñ teñgeleri, sonday-aq, wlttıq ırımdarı, mädeniet, salt-dästürlerin salıstıra qortındılap, Qazaq pen Moñğoldıñ arasında asa erekşe baylanıs bar degen tüyinge kelgen edim. Osı genetika zertteui degen närse alğaş payda bolısımen, Qazaqtarda Moñğoldardiki dep atalatın Gaplogrupp S3 nelikten sonşa joğarı boladı degendi anıqtau üşin Qazaqstannıñ bir top biologşıları, tarihşıları bas qosadı. Keñes Odağı tarapınan Qazaq wltın erte zamandarda sarı şaştı, kök közdi, wzın boylı Europa twrpattı bolğan, Moñğol şapqınşılığı kezinde zorlanıp qız, kelinşekteri köptep bala kötergendikten, Aziya twrpatına auıstı degen ügit jürgizetin. Bwnı Qazaqstan wlısı täuelsizdik alıp, jeke şığa bastağan kezden Qazaq wltın qwrtıp, wlttıq azattıq pen maqtanış sezimin joyuğa arnalğan qasaqana mi tazartu ekendigin moyındaytın boldı.

Meniñ oyımşa, şet eldikter Qazaq, Moñğoldıñ tarihi baylanısın wmıttırudı qalaytın siyaqtı. 2009 jılı Orıstıñ zertteuşisi Sergey Karjavin: «Europa tekti Qazaq wltı Gaplogrupp S3-ti boluı –  Joñğar handığına berilip, zorlanğannan bolğan. Demek, bügingi küngi Moñğoldar – ejelgi Moñğoldar emes, Mänji, Qıtaylar bolmaq» degen 56 bettik jalğan zertteu materialın jarıqqa şığardı. Karjavin degen adamnıñ basqınşılıq közqaraspen mwnday närse jasağanı anıq edi. Nege deseñiz, ädettegi zertteu materialı 3-10, joğarğısı 15-20 betten twradı. Jäne de, eşqanday biologiyadan bilimi joq adam bolsa da 12 betti salıstıra qarauğa öte oñay.

Söytkende, bağıma qaray Jaqsılıq Sabitov joldas Karjavinniñ zertteuine jauap boldırıp, eki birdey zertteu  qortındısın jariyalap, sonımen qosa mınaday mälimdeme jasadı: «Sözsiz, qazirgi Moñğol wltınıñ arasında Qıtay, soltüstik Aziyalıq delinetin Gaplogrupp 03 barı ras. Solay desek te, Gaplogrupp 03 Qazaq, Qırğız, Qaraqalpaq, Özbek, Wyğır qatarlı wlttarğa da tarauımen birge, ol Nayman qatarlı ejelgi köşpendi taypalardıñ negizgi Gaplogrupp-i sebepti, Moñğol wltın Mänji, Qıtay deuge eşqanday negiz joq.»

Meniñ oyımşa, bwl – Sabitov degen adamnıñ şınayı jüreginen şıqqan mälimdemesi. Jalpı, Moñğoldardıñ arasında da wlttıñ birligin oylamay, «İşki moñğoldar – Qıtay» nemese «Halhalar – Mänji-Qıtaydıñ şataları» dep mensimbey aytatın adamdar boladı. Nelikten sol adamdardan Sabitovtan şığatın ıstıq sezim şıqpaydı dep oylaudıñ  özi bir türli qızıq närse. Eñ negizgisi, tek Qazaqtardıñ arasına ğana emes, tügel Orıs tildilerdiñ älemine osılayşa Moñğoldar üşin zekire duıstap, Moñğoldardı qorğaytın, nieti tüzu tarihşı, antropolgtıñ [J. Sabitovtay] bolğanına men Moñğol adamı retinde ärdayım şın jürekten ıqlas tanıtıp jüremin.

D. Cerendorj: Swhbatımızdıñ negizgi taqırıbı –  «Moñğol adamnıñ [wltınıñ] genetikalıq tegi»-in, onı anıqtau, zertteu jwmısınan bastalıp, arıqaray keñ auqımdı qamtıp otırğandıqtan, siz eñ äueli, DNK test dep neni ataytını jöninde mamandıq twrğısınan oqırmandarımız wğatınday tüsinik bere ketseñiz?

B. Herlen: Jä, aldımen Ü-DNK test dep neni aytatını jöninde azıraq tüsindirip bereyin. Adamda barlığı qırıq altı hromosom boladı. Onıñ ekeui analıq jınıs jazuşasınan, qalğanı atalıq jınıs jazuşasınan ekendigin biz bilemiz. Olay desek, äyel adamnıñ jınıs jazuşası HH degen qos hromosom bolatın bolsa, erkek adamdardiki HU boladı. Sondıqtan, negizinen Şıñğıs qağannıñ Ü-DNK-n anıqtau degenimiz – sol U jınıstıq hromosom-dağı nukleydiñ qışqılın zertteu degen söz. Osı Ü-hromosom äkeden balağa auısqanda eş özgermeydi. Dese de, genetikalıq saraptamanıñ kez-kelgeni Ü-DNK-ni anıqtamaydı. Mısalı: 2000 jıldan bwrınğı adam wrpağına qatıstı genetikalıq zertteuler köbinese mtDNK nemese anadan wrpaqqa tura jalğasatın mitohondri-di zertteytin.

Moñğoldardıñ mtDNK-n anıqtağan öte köp şeteldik zertteu materialdarı bar. Sol siyaqtı tektik auırular, araq spirttiñ reakciyası dep köp närseni DNK test arqılı anıqtauğa boladı. Äytse de, qazirgi bizdiñ qızıqtap otırğan Ü-DNK testsin ğalımdar jetildirip, test jauabın Ağılşın tiliniñ älippesiniñ A-S deyingi äripterimen Gaplogrupp boldırıp nömirlegen. Ärbir Gaplogrupp öz işinde tağı bölinedi. Barlıq adamzat Afrika qwrlığınan şıqpağan Gaplogrupp A-dan tarağan. Biraq, A qwramı V jäne ST dep bölinip, ST arı qaray C, F, D, E dep bölinedi. Dünie jüzindegi barlıq adamnıñ 90 payızı Gaplogrupp F-dan bölinedi. Ağılşın, Qıtay, Koreya, Arab adamdarın körseñiz, tür-tüsi basqaşa köringenimen, Gaplogrupp F onıñ tömengi bwtağı IJK-den salalanğan, olar 40,000 45,000 jıl bwrın ömir sürgen bir adamnıñ wrpağı degenge senu qiın.

Biraq, köptegen Moñğoldardıñ Ü-DNK Gaplogrupp-i S3 boladı. Bwl Gaplogrupp S-dan şıqqan. S jäne F osıdan 60,000 jıl bwrın ajırağan. Olay bolsa, talay jıldar boyı körşiles ömir sürgen Moñğoldar Qıtay, Koreya, Tibet, Japon siyaqtı Aziya elderiniñ adamdarınan uaqıt ağımımen tektik twrğıdan qanşalıqtı alıs bolsa, soğan säykes dünie-tanım, salt-dästür, mädenieti jağınan sonşalıq alıs twratını qızıqtıradı. Bir jıldıñ aldında ma deymin, Moñğol men Koreya şığu tegi jağınan bir degen maqala jarıq körgen-di. Endi sol maqalanı men genetikalıq zertteuim arqılı joqqa şığarıp otırmın. Moñğoldarğa eñ jaqın wlt –  Qazaq wltı. Jalpı düniedegi adamdardıñ 90 payızı Gaplogrupp Ğ-dan taraydı, biz qalğan 10 payızın enşileymiz desek, tipten Qızıl Kitapqa jazıluğa jaqın twrğanımız joq pa (küldi).

Negizinen Ü-DNK testiniñ jauabı barlıq 111-ñ marker soğan qarastı jeke adamnıñ test jauabı retimen qwralğan cifrlar körsetkişi dep tüsinuge boladı.

Ş.Enhbayar: Juıqta «Qıtaydıñ Auıl Şaruaşılıq laboratoriyası Moñğoldardıñ geniniñ retin alğaşqı bop tolıq däleldi» degen maqala jarıq köripti, osı turalı ne aytasız?

B. Herlen: Şınında meniñ de, asığıs Moñğoldarğa tüsinik berudi oylağanım da –  däl osı maqalağa qatıstı. Bwl zertteude İşki Moñğoliyanıñ Sönid aymağınıñ tayji tekti adamınan zertteu alındı depti. Äytse de, bizdiñ jaqsı biluimizşe, birinşiden: bwl alğaşqı bop Moñğoldardıñ gendik retin anıqtağan närse emes, ekinşiden: Şıñğıstıñ wrpağın kiristirgen alğaşqı zertteu emes, eñ negizgisi, bir ğana adamnıñ Ü-DNK test jauabımen Şıñğıs qağannıñ Ü-DNK anıqtaldı dep qortındı şığaruğa bolmaydı. Adamdar qate jauaptardı salıstıru arqılı tüsinbestikke jol berip qoymasınşı, degen maqsatpen asığıs tüsindirme jasaudı wyğardım. Biz İşki Moñğoliyanıñ tayji, van tekti adamdarınan jeterliktey zertteu aldıq dep oylaymız. Negizinen, meniñ oyımşa Şıñğıstıñ wrpağın jetkilikti zerttedik. Alay da, zertteudiñ negizgi qortındısın şığaruda biraz qiındıqtar boldı.

Ş. Enhbayar: 2003 jılı halıqaralıq ataudağı, ülken ğalımdar adamzattıñ genetikasın zertteu barısında Moñğoldarğa qatıstı bir super gen tapqanı bar. Olar osı jöninde 3 boljam wsınğan eken. Sonıñ eñ qajet-au deytindeyi, Şıñğıs qağannıñ jäne onıñ tikeley wrpaqtarınan tarağan handardıñ genin qarastırğanı. Osı zertteuge moñğol jağınan qatısqan ğalım Daşnyam aqsaqal “Histori ChanneL”-diñ derekti fil'mine birge jwmıstap jürip birtalay auqımdı aqparat bergen. Bwl turalı ne aytar ediñiz?

B.Herlen: Şıñğıs qağannıñ Ü-DNK turalı sizdiñ aytıp otırğanıñ boyınşa negizinen Wlı Britannıñ zertteuşilerinen qwralğan halıqaralıq ğalımdar 2003 jılı alğaşqı qortındıların şığarğan. 2003 jılı jürgizgen zertteu arqılı ol ğalımdar Moñğol wlısın qorşağan Aziyanıñ 16 wlıs, wltınıñ 26 taypası qwramınan Ü-DNK zertteuin alıp, sonıñ arasında 15 marker-de eñ köp qaytalanıp twrğan 8% -iñ Ü-DNK kodın Şıñğıs qağandiki dep jariyalağan bolatın.

Sodan keyin sol 2003 jıldağı zertteu gruppasınıñ bir müşesi bolğan Amerikanıñ biologı Spenser Velz AQŞ-ta twratın Moñğoldardan atalmış zertteudi 12-markerli testimen alğan. Sol kezde derekti fil'm jasalıp jatqan. Zertteu berip, fil'mniñ suret tüsirilimine qatısqan adamdar desek, siz üşeuleriñiz jäne Eñbek siñirgen ärtis, änşi T.Ariunaanıñ bauırı degen siyaqtı adamdar. Äytse de, birinşiden, qay-qay zertteudi de Şıñğıs qağanmen tuısqandığı anıqtalmağan adamdardan alğan. Ekinşiden, barlıq 111 markerden alğaşqıda 15, ekinşi rette 12 markerde alğan. Al, bizdiñ zertteu nätijemiz körsetkendey, bir adamdı Şıñğıs qağannıñ tikeley wrpağı ekendigin anıqtau üşin eñ bergisi 37 markerli test arqılı zertteu qajet ekendigi anıqtalıp otır.

Jauaptıñ qandaylıq salıstırmalı bolatını turalı bir mısal aytayın: Eger,  Şıñğıs qağandiki delinetin Ü-DNK kodın 12 markerlik izdeu boyınşa izdese 116 adamnan tabuğa boladı. Al, 25 marker boldırıp qaytalay izdese ne bäri 14 adam ğana bolıp azayadı. Jäne de, 2003 jılğı zertteu qortındısı, sol kezde şetel basılımdarında jarıq körgen maqalalar Moñğol adamnıñ köñilimen oqısañ, öte qolaysız, Şıñğıs qağannıñ atına [aytuğa bolmaytın] jabıq närse bop sezilgen. Biznes pen sensaciya taratuğa köbirek köñil bölinip, tarihi mağınasın qalıs qaldırğanı bayqalğan. Endi sol qate qortındını tüzetip şığaytınday bolğanıma quanıştımın. Jalpı, älemde Şıñğıs qağannıñ tikeley wrpağınan tarağan adamdar öte az dep aytuğa boladı.

Zertteuimiz negizinen tört jılğa jalğasıp keledi. Rasında, barlıq adamnıñ jauabı birdey boluı mümkin emes, jäne de, adasatınday jağdaylar da köp boldı. Desek te, adamdar Şıñğıs qağannıñ 37, 67 nemese 111 markerindegi jauabı ne boladı dep swrauı orındı bolar. Bwl jauap Qazaqstan Respublikasınıñ ğalımı Jaqsılıq Sabitov bastağan ğalımdar ğılımi jwmıstarınıñ nätijesin baspasözge jariyalağannan keyin barşağa ayan bolmaq. Ol jariya etilgennen keyin adamdar Vikipediya qatarlı enciklopediyalar arqılı köruge mümkindik tuadı.

Ş. Enhbayar: Sol bir super genniñ şığu tegi Şıñğıs qağannnıñ wrpağı emes dese, özgeşe qalay boluı mümkin. Eñ negizgisi, nelikten sonşalıqtı köp tarağan eken? 13-şi ğasırda Şıñğıs Qağan degen keremet aqıldı, turaşıl basşısı bolğan. Moñğoldar aqıl-oydıñ eñ joğarğı dengeyine jetken bolatın. Sonday adamdar zorlıq-zombılıq arqılı bwl gendi tarattı degenge senu qiın.

B. Herlen: Mwnı Şıñğıstiki emes dep aytıp otırğanım joq. Biraq, öte qarabayır swraq. Negizi, dalalıq Moñğol adamınıñ Ü-DNK-i degen söz. «Şıñğıs Moñğol adam bolğan» dep aytu bir bölek te, «Şıñğıs Nirun aymağınıñ Qiyat taypasınıñ Borjwğwn ruınıñ Esükeydiñ balası bolğan» dep aytu mülde bölek. Qazirgi Halha jäne İşki Moñğoldıñ erleriniñ 37%-ı bwl Şıñğıstiki dep atalğan Ü-DNK-ni jüktep jür. Biraq, däl Şıñğıstıñ wrpağı sanalatındarı 0,01%-dan da az. Men de bir jıl, eki jıldıñ aldında mümkin dep oylap jürgemin. Endi onıñ mümkin emes ekendigine közim äbden jetti.

Mısalı: Qazaqstanda osı Ü-DNK Abaq, Aşamaylı, Uaq (ongut), Kerey qatarlı dästürli Kerey tekti taypalardıñ köşimen tarağan eken. Arı qaray, (Wlı jüz) Dulat, Şanışqılı, Şapıraştı qatarlı taypalar da däl sonday jauaptı körsetti. Qazaqstannıñ Maqsat Jampeysov jäne Aqımbekov qatarlı ğalımdarı da Wlı jüz Moñğoldardan şıqqandıqtan (tarağandıqtan) Qazaqtıñ üş jüzine ağa sanalıp, tör biligin wstaydı dep jazadı. Solay bola twra, olar Şıñğıstan ba nemese onıñ wrpaqtarınan tuğan joq qoy.

Şıñğıs qağannıñ şığu tegi turalı, wrıq-wrpaq jalğası mäselesine asa saqtıq tanıtu kerek. Siz 13-şi ğasırdağı Moñğol äskeriniñ  düniege közqarası turalı tamaşa taqırıptı qozğadıñız. Erterek kezde «Mañğattı  tırnasañ Moñğol şığadı» degen tämsil bolğan. Osı jaqında ğana Orıstıñ «Pravda» gazeti, Amerikanıñ  «Tayms» jurnaldarında Vladimir Nujnıy degen RF-ıñ densaulıq ministirliginiñ qızmetkeri: «Orta eseppen Moskava halqınıñ 50% Moñğol gendi bolğandıqtan, Orıstar araqkeş keledi»,- dep qwsqıñ keletin swhbat beripti. Söyte twra, Orıstardıñ arasında Moñğol gendi  adam bolmaydı.  Tipti de nöl payız.

Kerisinşe, Orıstar bolğanda Belarus, Ukraina siyaqtı Slav'yandarına qarağanda, Sibirdiñ Nenet siyaqtı Samoed adamdarımen 30%-ı bir Ü-DNK  jükteydi. Sondıqtan bwl jolğı zertteudiñ nätijesinde biz 13-şi ğasırdağı jaugerşilik zamandağı Moñğol handarı, Moñğol äskerleri jaulağan eliniñ qız-qırqındarın küstänälap, jabayı jırtqıştar minezin körsetti degen şetel ğalımdarınıñ twjırımdarına küşti toytarıs beremiz degenge senimdimiz.

Taralımı köleminen bwl super gen degennen keyin kiretin birneşe mañızdı Ü-DNK bar. Bwğan: Oyrattıñ Ü-DNK-i Qalmaq, Dörbet qatarlı Batıs-Moñğol halqınıñ taraluın anıqtaydı. Jäne, Qazaqtıñ Jappas dep atalatın şağın ruı Oyrat Ü-DNK-men anıqtaldı. Ikerestiñ Ü-DNK-i Orıstıñ Ehirid-Bulagad siyaqtı Buriattardiki. Soday-aq, Qazaqtıñ kişi jüziniñ Älimwlı, Baywlı ekeuiniñ 18 taypa/ ruı sol qalpımen bir tumalı Gaplogrupp S3 bolğandığı da qızıqtırdı. Sabitov bastağan ğalımdar Alşındardı Alçi-Tatarlar dep qarastıruda. Mwndağı Älimwlı men Baywlı ekeuiniñ adam sanı 3 millionnan asadı. Jäne, büginge deyin qay taypadan ekendigi anıqtalmağan köp taralımdı bir Ü-DNK bar.

D. Cerendorj: Moñğoldıñ qwzırlı mekemeleri, ĞA-ıñ tarapınan jekeley jäne birikken türde osı taqırıpta zertteu jürgizgen mısaldar bwdan bwrındarı bolğan ba? Tör memleket tarapınan köñil bölip, qolğa alğan joba jwmıstarı degendey närseler bolğan ba? Bwl turalı nendey aqparattar bar?

B. Herlen: Memleket tarapınan naqtı qolğa alınğan is-şara joq deuge boladı. Moñğoldarğa qımbat bolatın test, bar bolğanı 12 markerli bir tester 100$-ğa bağalanadı. Marker köbeygen sayın bağası da joğarlay beredi. 2005 jıldan bwrın şeteldikter de alalmaytın bağada boldı. Amerikanıñ AyBiEm korporaciyası Neyşionol' Geografikın jobasına qarajat salğandıqtan, qazirgi tañda FTDNK-n tester bağası arzandadı. Bizdiñ ğalımdar 2003, 2004 jıldarı şetel ğalımdarınıñ zertteuine kömektesip jürgen. Jalpı, qazirgi küni FTDNK kompaniyasında barlığı 700-ge juıq Moñğoliya Respublikasınan kelgen zertteu analizderi saqtalğanımen, berer paydası da tım şamalı. Biologşılar tarihtı jetik bilmegendikten antropolgiyalıq zertteude jaramsız bop jatadı. Al, bizdiñ eldiñ jağadayında atategin jazıp, dwrıs taratpaytını bılay twrsın,  qazirgi Narmay Moñğol közqarasın wstanatındardıñ aytıp jürgen tüp tektik mäselelerge osı Ü-DNK zertteui ülken qajet boladı.

Juıqta bizdiñ bir ardager diplomatşımız, « Jalpı ğalımdardıñ gendik zertteuleri boyınşa dünie jüzindegi barlıq adam balasınıñ 70 payızı qanday bir mölşerde moñğol genin jüktep jüredi-mis deydi» deui — öte qate tüsinik bolğan. Jäne sonday-aq, «YAkut pen saqa wltı özderin moñğolmız dep jürse, biz olarğa «emessiñ» deuge bolmaydı. Oñtüstik Koreyada bir mekeme bar. Atauın audarsaq, «Kök qaldı moñğoldar» degen söz. Özderin kök qaldı moñğoldarmız dep köretin adamdarğa biz emessiñ dep qalay aytamız.». – depti. Tört-bes jıldıñ aldında meniñ özimde osı şamalı romantikalık oyda bolğanmın. Äytse de, wlttıñ keleşigi men bolaşağı, wlıs-memlekettiñ qauipsizdigine baylanıstı ülken mäselege mwnday añqaulıq tanıtuğa bolmaytındığın Pan-Mongolistilerge jaqsılap tüsindiru qajet.

Kök qal degenimiz, mısalı: üstirtin mağınada maqtanıştı bolğanımen, şın mäninde eş närseni bildirmeydi. Afrikalıqtar da kök qaldı boladı. Qazir bizdiñ zertteuşiler Baonan', Donsian, Mongur degen siyaqtı wlttardı Moñğol dep qate twjırım jasap jür. Bir wqsas tilmen söyleu degenimiz —  bir tekten taraydı degen wğımdı bildirmeydi. Anau Wlı Moñğol memleketi kezinde toptastırılğan  darhan (wsta), tariaçin (eginşi) adamdar tügeldey Qıtay qatarlı jat wlttıñ adamdarınan qwraldı emes pe. Dälirek aytqanda, Türki, Koreya, Tibet, Edil Tatarları bizge eş qatısı joq nemese öte bolımsız mölşerde ğana qatıstı. Jastıq kezinde änşi Alsu moñğol qandımın dep öz deñgeyinde biraz maqtanatın.

(Jalğası bar)

Audarğan Jükel HAMAY

ult.kz