سيرياداعى سوعىس: رەسەي نەدەن ۇتتى، نەدەن ۇتىلدى؟
kerey.kz
ۋكراينامەن اراداعى قاقتىعىستىڭ ءتۇيiنi شەشiلمەي جاتىپ رەسەي تاعى بiر سوعىس وتىنا ماي قۇيدى. بۇل جولى شام جەرiندە. تاياۋ شىعىستاعى سوعىستا ۆ.پۋتين ءوزiن “قارۋ اسىنعان اربيتر” سەزiنەتiندەي. سوعىستىڭ اتى – سوعىس. تاريحتاعى ەشبiر سوعىس ءدال ءارi بiرسىدىرعى وتكەن ەمەس. پۋتيننiڭ شام جەرiندەگi “سوعىس ارباسى” دا بiردە تەگiس، ەندi بiردە كەدiر-بۇدىر جولمەن تەتiرەكتەپ كەلەدi.ۆلاديمير پۋتين ەشكiم اقتاپ الا المايتىن بۇل ارەكەتiن ءوزi بىلاي دەپ تۇسiندiرمەككە تىرىستى: “سيريانىڭ زاڭدى سايلانعان پرەزيدەنتi باشار اساد رەسەيدەن اسكەري كومەك سۇرادى. ارينە، بiز بۇل قاقتىعىسقا باس-كوزسiز كiرiپ كەتپەيمiز، بiزدiڭ ارەكەتiمiز بەلگiلi بiر شەڭبەر اياسىندا عانا بولادى. بiرiنشiدەن، بiز سيريا اسكەرiن تەرروريستiك توپتارمەن كۇرەستە عانا قولدايمىز. ەكiنشiدەن، جەر بەتiندە ەشقانداي iس-ارەكەت جاسامايمىز، تەك اۋەدەن عانا كومەكتەسەمiز”.
“ەكI ءجۇزIنشI” جۇك
The Financial Times باسىلىمىنىڭ تiلشiسi كەترين حيللدiڭ جازۋىنشا، وتكەن جەكسەنبiدە شام جەرiندە رەسەي اسكەرiنiڭ 19 جاستاعى ساربازى جازىم بولدى. “گرەچانايا بالكا (كراسنودار ولكەسi) حۋتورىنىڭ تۋماسى ۆاديم كوستەنكونىڭ جاسى – بار-جوعى 19-دا. بيىلعى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ول مەرزiمدi اسكەري مiندەتiپ وتەپ بولىپ، كەلiسiمشارت بويىنشا 960-شابۋىلداۋ اۆياپولكiنە كەلiپ، ودان ءارi سيرياعا اتتاندىرىلعان. CIT (Conflict Intelligence Team) زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ مالiمەتiنشە، ۆاديم كوستەنكو ۇشقىش بولماعان.
ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى قاقتىعىس كەزiندە وققا ۇشقان رەسەيلiك جاۋىنگەرلەردi قۇپيا جەرلەپ، ولاردىڭ تۋعان-تۋىستارىنا وراسان قىسىم جاسالعان ەدi. “اسكەري وپەراتسيالارعا جاۋىنگەرلەرiمiز قاتىسقان جوق” دەگەن وتiرiككە حالىقارالىق قاۋىمداستىقتى سەندiرۋ ءۇشiن.
سيرياداعى سوعىسقا قاتىستى ماسكەۋدiڭ ويى الابوتەن. رەسەيدiڭ مەملەكەتتiك تەلەارنالارى مۇنى باتىرلىق دەپ تۇسiندiرۋدەن تانار ەمەس”، – دەپ جازدى باسىلىمنىڭ تiلشiسi.
ۆ.كوستەنكونىڭ قانداي جاعدايدا ولگەنi ازiرگە بەلگiسiز. كەيبiر دەرەكتەر بويىنشا، قازا تاپقان تەك كوستەنكو عانا ەمەس، ونىمەن بiرگە تاعى توعىز سارباز وققا ۇشقان-مىس.
رەسەيدiڭ قورعانىس مينيسترلiگi ۆاديم كوستەنكونىڭ ولگەنiن مويىنداۋعا ءماجبۇر بولعانىمەن، “كوستەنكو وزiنە-ءوزi قول سالدى” دەپ مالiمدەدi. ال جاۋىنگەردiڭ تۋىستارى بۇعان سەنبەيدi.
ۆ.كوستەنكونىڭ دوستارىنىڭ بiرi CIT ۆولونتەرi رۋسلان لەۆيەۆكە بىلاي دەپ حات جازىپتى: “ۆاديمنiڭ جانە ونىمەن بiرگە 9 جiگiتتiڭ دەنەسiن ءولi كۇيiندە تاپقان. ۆاديمنiڭ مىرىش تابىتى سەۆاستوپولدە تۇر. العاشىندا ونى “اسىلىپ ءولدi” دەپ حابارلادى. ودان كەيiن “الدەكiمدەر دارعا اسىپ، اتىپ ءولتiردi” دەپ اقپارات تاراتتى. ون ادامدى قالاي ولتiرگەنi ميىما كiرiپ شىقپايدى…”.
وققا ۇشقان رەسەيلiك سولداتتار تۋرالى بۇعان دەيiن دە سان مارتە ايتىلعان. ماسەلەن، قازاننىڭ 20-سى كۇنi Reuters اگەنتتiگi سيريالىق جوعارعى شەندi اسكەري وفيتسەردiڭ سوزiنە سiلتەمە جاساپ، باشار اسادتىڭ اسكەرi جاعىندا سوعىسىپ جۇرگەن كەمi ءۇش رەسەيلiك جاۋىنگەردiڭ داماسكiدە وققا ۇشقانىن حابارلادى. رەسەيدiڭ قورعانىس مينيسترلiگi مۇنى مويىنداماي، “باتىستىڭ اقپاراتتىق شابۋىلى” دەپ ايىپتادى.
بiر تاۋلiكتەن سوڭ (21 قازاندا) Russia Today تەلەارناسىنىڭ تiلشiسi دەنيەل بۋشەلل “ەحو موسكۆا” ەفيرiنەن بىلاي دەپ مالiمدەدi: “سيريانىڭ لاتاكي قالاسىنان ۇشىپ شىعۋىم كەرەك ەدi, ول مۇمكiن بولمادى. ويتكەنi مەن مiنەتiن ۇشاق الدەبiر جارالانعان ادامداردى ماسكەۋگە اپاراتىن بولدى”.
بۇدان بۇرىنىراقتا قىرىم-تاتارلارىنىڭ كوسەمi مۇستافا جەميلەۆ تە “سەۆاستوپولگە رەسەيلiك 10 جاۋىنگەردiڭ دەنەسiن اكەلگەنi” تۋرالى ايتقان.
سوندا دەيمiز-اۋ، رەسەي پرەزيدەنتi ۆلاديمير پۋتيننiڭ “بiز تەك اۋە وپەراتسياسىن جۇرگiزەمiز” دەگەنi قايدا؟ وندiردەي جاس جاۋىنگەرلەردiڭ ءولi دەنەسi اۋەدەن تۇسپەگەن شىعار؟ ولاردىڭ وبالى كiمگە؟
رەسەي باسشىلارىنىڭ شام جەرiندەگi “اۋە وپەراتسياسىن” جۋىق ارادا توقتاتار ءتۇرi جوق. ەندەشە، رەسەي توپىراعىنا تۇسەتiن “ەكi ءجۇزiنشi” جۇكتiڭ سوڭى بۇل ەمەس…
«پۋتين بالەلI جەرگە بارماعىن تىقتى»
رەسەي پرەزيدەنتi ۆ.پۋتيننiڭ ەشكiممەن ساناسپاستان شام جەرiن بومبالاۋىن رەسەيلiك ساراپشىلار باتىرلىق دەپ باعالادى. شىن مانiندە سولاي ما؟
يەرۋساليمدەگi شىعىستىق ارiپتەستiك ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، راۆۆين اۆراام شمۋلەۆيچ ۆ.پۋتيننiڭ iس-ارەكەتiنە باسقاشا باعا بەردi. ول بىلاي دەدi: “رەسەيدiڭ سيريا جەرiندەگi “اۋە وپەراتسيالارى” تۇككە تۇرعىسىز. بار-جوعى 30 ۇشاق نە بiتiرە الادى؟ سيرياداعى سوعىسقا شىنداپ كiرiسۋ ءۇشiن جانە بەتبۇرىس جاساۋ ءۇشiن رەسەيدiڭ جەردەگi كۇشi 40 مىڭ جاۋىنگەردەن، شابۋىلداۋشى ۇشاعى 200-دەن كەم بولماۋى تيiس. سوندا عانا بەلگiلi بiر ناتيجەگە قول جەتكiزۋi مۇمكiن. رەسەيدiڭ مۇنداي قاۋقارى جوق. مۇنداي جاعدايدا پۋتين مىرزانىڭ “اپىرىپ-جاپىرىپ تاستايمىن” دەگەنi – بوس ءسوز، قۇر قوقاي. ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى iس-ارەكەتiن بۇركەمەلەۋ عانا. سويتە تۇرا پۋتين بالەلi جەرگە بارماعىن قالاي تىعىپ العانىن بايقاماي قالدى…”.
كۇندIك سوعىستىڭ قۇنى قانشا؟
ربك (روسبيزنەسكونسالتينگ) تالداۋ جۇرگiزiپ، سيرياداعى سوعىسقا رەسەيدiڭ قانشا شىعىن شىعارعانىن ەسەپتەدi. ربك-نىڭ دەرەگiنشە، رف قورعانىس مينيسترلiگiنiڭ شام جەرiندە اسكەري وپەراتسيا باستاعالى بەرگi شىعىنى – كۇن سايىن كەم دەگەندە 2,5 ميلليون دوللار. ازiرگە بۇل شىعىندى 2015 جىلعى بيۋدجەت قورجىنى كوتەرiپ تۇر. ەگەر وپەراتسيا سوزىلسا، قوسىمشا قارجى قاجەت بولادى.
رەسەيلiك شەندiلەر سيريا جەرiندەگi وپەراتسيالار شىعىنىن “قيىر شىعىستاعى وقۋ-جاتتىعۋدىڭ شىعىنىنداي عانا” دەپ جاسىرىپ كورسەتكiسi كەلگەنiمەن، تاۋەلسiز ساراپشىلاردىڭ پiكiرiنشە، ءتۇرلi سانكتسيالار مەن شيكiزاتتىڭ ارزانداۋىنان بيۋدجەتi ورتايا باستاعان رەسەي ءۇشiن بۇل – بەل كوتەرە الماس شوقپاردى بەلدiگiنە iلگەنمەن پارا-پار.
2011 جىلى ليۆيادا اقش، ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيا 25 اپتالىق اسكەري وپەراتسيا جۇرگiزدi. وسى وپەراتسياعا ۇلىبريتانيا 320 ميلليون ەۋرو (كۇنiنە 1,7-2 ميلليون ەۋرو) جۇمساسا، فرانتسيا دا وسى شامادا – 300-350 ميلليون ەۋرو شىعىندالعان. بۇل سوعىستا ەڭ كوپ شىعىن اقش-تىڭ موينىندا – 1,1 ميلليارد دوللار. كۇندiك سوعىستىڭ قۇنى – 6,29 ميلليون دوللار.
رەسەيدiڭ اسكەري الەۋەتiن دە، شىعىنىن دا باتىستىق باقتالاستارىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدi.
“بۇل سوعىستا كiمنiڭ اسىعى الشىسىنان تۇسەتiنi, كiمنiڭ كۇلكiگە قالاتىنى جۇرگiزiلگەن اسكەري وپەراتسيالارىنىڭ ساپاسى مەن شىعىنىنا بايلانىستى بولماق” دەپ قورىتىپتى اسكەري ساراپشىلار.
بايقاساڭىز، بۇل سوعىستان رەسەيدiڭ ۇتاتىنى تىم از. كەرiسiنشە، جاۋىن جاسقايمىن دەپ، ودان ءارi ورشەلەندiرiپ جاتىر. ء“بورi ارىقتىعىن بiلدiرمەس، سىرتقى ءجۇنiن قامپايتاردىڭ” كەرi.
كiم قالاي دەسە دە، بۇل سوعىس – سيريانىڭ سورى. “مىسىققا ويىن كەرەك، تىشقانعا ءولiم كەرەك” دەگەن وسى ەمەي نە؟
ەرiك راحىم
zhasalash.kz
پىكىر قالدىرۋ