جىل سايىن كوكتەم شىعىپ، قار ەرىگەندە قىرعىزستاننان قىتايعا باراتىن تاۋ شاتقالدارىندا قىرعىز حالقىنىڭ تاريحىنداعى ەڭ قاندى قىرعىننىڭ ىزدەرى كورىنە باستايدى.

ادامدار مەن جانۋارلاردىڭ قاڭقا سۇيەكتەرى جەر بەتىنە شىعىپ قالادى. بۇل – 1916 جىلى پاتشا اسكەرىنەن قاشىپ، ورتا جولدا وپات بولعان بوزداقتاردىڭ سۇيەكتەرى.

بيىل قىرعىزستان ەلى بۇكىل حالىققا قاسىرەت اكەلگەن ۇلكەن زوبالاڭ – ۇركىننىڭ 100 جىلدىعىن اتاپ وتەدى.

پاتشالىق رەسەي وتارى

قىرعىزستاننىڭ قازىرگى شۋ، تالاس، ىستىقكول ايماقتارىنان جانە قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى اۋىلداردان قىرعىزدار 1916 جىلعى قىسىم باستالاردان بۇرىن-اق باس ساۋعالاپ كەتە باستاعان. رەسەيدىڭ الماتىدا ساقتالعان ارحيۆ قۇجاتتارىنا قاراعاندا، 1915 جىلى 1 مىڭ 787 قىرعىز وتباسى قىتايعا كوشىپ كەتكەن. 1904-1914 جىلدار ارالىعىندا شامامەن 10 مىڭداي قىرعىز تاۋ اسىپ، شىعىسقا اتتانعان.

بۇعان سەبەپ – رەسەي وتارشىلدىعى. ەكى ءجۇز جىلدىڭ اينالاسىندا رەسەي ورالدان تىنىق مۇحيتقا دەيىنگى ارالىقتاعى ۇلانعايىر ايماقتى وزىنە قاراتىپ ۇلگەردى. 19-عاسىردىڭ اياعىندا پاتشا ارمياسىنىڭ ءىزىن الا ورتالىق ازياعا ورىس وتىرىقشىلارى كەلە باستادى. جاڭا قونىستانۋشىلار ايماقتاعى اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن يەمدەندى.

تۇركىستان ولكەسىندەگى پاتشا اسكەريلەرى. 1916 جىل.

ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعانىنا ەكى جىل بولعاندا، 1916 جىلى رەسەي پاتشاسى ورتالىق ازيادان 19 بەن 43 جاس ارالىعىنداعى 220 مىڭ ادامدى اسكەرگە شاقىرۋ تۋرالى بۇيرىق شىعارادى. ايماقتاعى ورىس باسشىلار بۇل شەشىمنىڭ حالىققا ۇنامايتىنىن ەسكەرتكەننەن سوڭ رەسەي پاتشالىعى ورتالىق ازيادان شاقىرتىلعاندار اسكەري ۇرىسقا ەمەس، تىل جۇمىستارىنا الىناتىنىن حابارلايدى.

جارلىقتىڭ بۇل نۇسقاسى بۇقارا حالىققا تولىق جەتپەيدى. جۇرت وزدەرىن وتارلاعان ەلدىڭ ايدالاداعى باسقا ءبىر مەملەكەتپەن سوعىسىنا قاتىسۋدان باس تارتادى. 1916 جىلى ورتالىق ازيا حالقى ەۋروپانىڭ قايدا ەكەنىنەن جانە وندا قانداي سوعىس بولىپ جاتقانىنان ءتىپتى بەيحابار بولاتىن. بۇعان قوسا جۇرت اراسىندا «اسكەرگە بارعاندار سونداعى جۇرتپەن بىرگە شوشقا ەتىنەن جاسالعان تاعام جەيدى ەكەن» دەگەن اڭگىمە تارايدى (دەگەنمەن حالىقتىڭ بۇل ءسوزى راسقا اينالىپ، كەيىن قىزىل ارمياعا بارعان مۇسىلماندارعا شوشقا ەتىنەن تاماق جاسالعان). ونىڭ ۇستىنە پاتشا جارلىعى ورتالىق ازياداعى شارۋالار مەن مالشىلار ءۇشىن جۇمىستىڭ ەڭ قىزعان شاعى – 25 ماۋسىم كۇنى شىقتى.

بۇدان بۇرىن دا ورتالىق ازيا حالقى رەسەي پاتشالىعىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى بىرنەشە مارتە كوتەرىلگەن. سونىڭ ىشىندە 1873-1876 جىلدارداعى قىرعىز مولداسى ىسقاق حازانۇلى مەن 1898 جىلعى مامىرداعى ءاندىجان كوتەرىلىستەرى ەرەكشە ەستە قالعان.

بۇل جولى ورتالىق ازيانىڭ بارلىق ەلدەرى ءبىر مەزەتتە باس كوتەردى.

ونسىز دا ەۋروپاداعى سوعىسپەن الەك بولىپ جاتقان رەسەي پاتشالىعى تۇرىكتەر كوسەمى ەنۆەر پاشانىڭ ورتالىق ازيامەن بىرىككەن تۇركى يمپەرياسىن قۇرۋ يدەياسىنان قاتتى قورقاتىن. پاتشا كوتەرىلىستى كۇشپەن باسۋ ءۇشىن اسكەر جىبەرۋگە پارمەن بەردى. بۇدان 40 جىل بۇرىنعى پاتشا گەنەرالى ميحايل سكوبەلەۆتىڭ تاكتيكاسىن قايتالاۋ كوزدەلدى. 1881 جىلى باس كوتەرگەن تۇركىمەندەردىڭ سوڭعى كوتەرىلىسشىلەرىن قىرعاننان سوڭ سكوبەلەۆ: «جاۋىڭدى قانشالىق قاتىگەزدىكپەن قىرساڭ، بەيبىتشىلىكتىڭ عۇمىرى سونشالىق ۇزاق بولادى. نەعۇرلىم قاتتى ۇرساڭ، ولار سوعۇرلىم تىنىش بولادى»، – دەگەن.

1916 جىلى دا سولاي بولدى. ول كەزدە ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ قولىندا اتاتىن قارۋ مۇلدە بولماعاندىقتان، قارسىلاسۋدىڭ ەش قيسىنى جوق ەدى. دەگەنمەن، پاتشالىق رەسەي ولاردىڭ قاۋقارسىز ەكەنىن بىلە تۇرا نارازىلىقتى اياۋسىز باسىپ تاستاۋعا كۇش سالدى.

بىشكەكتەن ىستىقكول دەمالىس ايماعىنا بارار جولدا بووم شاتقالى بار. 1916 جىلى مىڭداعان قىرعىز وسى شاتقال ارقىلى قاشقان. بەلوۆودسك اۋىلىندا ايەل، بالا-شاعا، قارتتارى بار 517 ادام ءبىر كۇننىڭ ىشىندە ولتىرىلگەن. ۇركىن كەزىندە مۇنداي جانتۇرشىگەرلىك وقيعالار كوپ بولعان.

ۇلت قاسىرەتى

ۇركىن كەزىندە قىتاي اسىپ كەتكەندەردىڭ ءبىرى – شايمەردەن ىبىرايىموۆ. 1995 جىلى 80 جاسىندا قىتايدان قىرعىزستانعا قايتىپ ورالعان.

«كەتىپ بارا جاتقان جولدا [رەسەي] سولداتى ۇلكەن اتام جاپارقۇلدىڭ ارتىنان وق اتىپ، ول قازا تاپتى. اتامنىڭ ونى جەرلەيتىندەي شاماسى بولعان جوق، سوندىقتان ول ءمايىتتى دالاعا تاستاپ كەتە بەردى»، – دەدى ىبىرايىموۆ ازاتتىق راديوسىنىڭ قىرعىز قىزمەتىنە.

ازاتتىق ەلدەن قاشقان كەزدە 19 جاسار بوزبالا بولعان بايالي يساكەەۆپەن دە سۇحباتتاستى.

ول 1933 جىلى ۇركىن تۋرالى كىتاپ جازعان. سول جىلى قىستىڭ ەرتە تۇسكەنىن ايتقان ول: «ءبىز بەدەل اسۋىنان قاراڭعىدا وتۋگە ءماجبۇر بولدىق. استى مۇز، ءۇستىن قار باسقان جول وتە تايعاناق ەدى. الدىمەن انام مەن قارىنداسىمدى جىڭىشكە جولدان تۇيەمەن وتكىزىپ جىبەردىم. تومەندە – تەرەڭ قۇز. ءبىر ادىمىڭدى دۇرىس باسپاساڭ – قۇردىمعا كەتكەنىڭ. اۋپىرىمدەپ انام مەن قارىنداسىمدى وتكىزىپ جىبەردىم دە، ءۇيدىڭ ونى-مۇنى زاتتارىن جەككەن وگىزدى تار جولمەن الىپ كەلە جاتقان اعاما كومەككە كەلدىم. جولدا ءبىز جىرانىڭ ىشىندە تولىپ جاتقان تۇيە، جىلقى، سيىر مالدارىنىڭ دەنەلەرىن كوردىك. اراسىندا ادامداردىڭ دا مايىتتەرى جاتتى»، – دەپ سۋرەتتەيدى ول.

بەدەل اسۋى. 1916 جىل.

ول زاماننىڭ دەرەكتەرى دۇرىس ساقتالماعان، سوندىقتان ۇركىندە ناقتى قانشا قىرعىزدىڭ وپات بولعانى بەيمالىم. ساراپشىلاردىڭ كوبى 150 مىڭعا جۋىق ادام كوز جۇمدى دەسە، كەيبىرەۋلەر ءتىپتى قۇرباندار سانىن 250 مىڭ ادامعا جەتكىزەدى. قىتايعا وتكەندەر شىعىس تۇركىستان ايماعىن پانالاعان.

رەسەيدە كوتەرىلىستى باسىپ-جانشۋ شاراسىنا قارسىلىق بىلدىرگەندەر دە بولدى. ماسەلەن، مەملەكەتتىك دۋما دەپۋتاتى الەكساندر كەرەنسكي پاتشالىقتىڭ ول ارەكەتتەرىن «ماسقارا» دەپ سيپاتتاعان. 1917 جىلى پاتشا تاقتان تايدىرىلعان سوڭ كەرەنسكيدىڭ ۇكىمەتى بيلىككە كەلدى، بىراق كوپ پروبلەمانىڭ كەسىرىنەن از ۋاقىتتا ورنىنان كەتكەن بۇل ۇكىمەت ورتالىق ازياعا كەلگەن زالالدىڭ ورنىن تولتىرا المادى.

ەلگە ورالۋ

1917 جىلدىڭ سوڭىندا بيلىككە كەلگەن بولشەۆيكتەر ۇركىندى جانە پاتشالىق رەسەيدىڭ ورتالىق ازياعا جاساعان الىمجەتتىگىن ءوز ماقساتىنا پايدالانىپ، جاڭادان قۇرىلعان سوۆەت وداعىندا حالىقتى ءوزارا باۋىرمالدىققا ۇندەدى. بولشەۆيكتەر شەتكە كەتكەن قىرعىزداردى قايتا ورالۋعا شاقىردى.

كەيبىرەۋلەرى بۇعان قۇلاق اسىپ، قايتىپ كەلدى. ماسەلەن، يساكەەۆ كوممۋنيستىك پارتيا قۇرامىنا ءوتىپ، قىرعىز سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىندە لاۋازىمدى قىزمەت اتقاردى. دەگەنمەن ول، 1937 جىلعى قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە ۇستالىپ، اتىلدى.

ۇركىننىڭ قىرعىز تاريحىنداعى الار ورنى ەرەكشە. 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك العالى بەرى حالىق جاز ايلارىندا توپ-توبىمەن جيىنالىپ، 1916 جىلى مەرت بولعانداردىڭ مايىتتەرىن تاۋىپ، جەرلەپ ءجۇر. ولار تابىلعان جادىگەرلەردى مۋزەيلەرگە تاپسىرادى. ۇركىن تۋرالى فيلم ءتۇسىرىلدى، جاقىندا ول كينوتەاترلاردا كورسەتىلەدى.

“ۇركىن” فيلمىنەن كورىنىس. بىشكەك، ناۋرىز، 2016 جىل.

قىرعىزستان ۇكىمەتى مەن باسقا دا ۇيىمدار جىل بويى ۇركىننىڭ ءجۇز جىلدىعىنا بايلانىستى ارنايى ەسكە الۋ شارالارىن وتكىزىپ كەلەدى. بۇكىل ايماقتى قامتىعان ۇلكەن كوتەرىلىستىڭ ءبىر بولىگى بولعانىمەن، ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرى قايعىلى وقيعانى ءوز دارەجەسىندە ەسكە الىپ جۇرگەن جوق.

ازاتتىقتىڭ قىرعىز قىزمەتى ۇركىننىڭ ءجۇز جىلدىعىنا وراي ارنايى ميكروسايت ازىرلەدى. وندا فوتوسۋرەتتەر، پاتشالىق رەجيمنىڭ قۇجاتتارى، زۇلماتتى كوزبەن كورگەندەردىڭ ەستەلىكتەرى توپتاستىرىلعان.

ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى