1916 جىلى قازاق دالاسىنداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرiلiستەرi­نەن كەڭەستiك تاريحتا كوبiرەك جازىلعانى –تورعاي كوتەرiلiسi. قازاق دالاسىنىڭ كiندiگi, الاش قايراتكەرلەرiنiڭ تۋعان جەرi –تور­عايداعى كوتەرiلiستi كەڭەستiك تاريح امانگەلدi يمانۇلى، iشiن­ارا ءالiبي جانگەلدينمەن بايلانىستىرسا دا، مۇنىڭ شىندىعى مۇلدە باسقا.

1915 جىلدان باستاپ ەلگە الەۋمەتتiك قىسىم كۇشەيدi. سول كەزدە ءار شاڭىراقتان جينالاتىن سالىق تۇرلەرi: ءتۇتiن سالىعى – 4 سوم 50 تيىن، زەمستۆو سالىعى –3 سوم، بولىس سالىعى –3 سوم. وسى مiندەتتi ءۇش سالىقتىڭ ۇستiنە 1915 جىلدان باستاپ اسكەرگە بارماۋعا كەپiلدiك تۇرiندە ارنايى اسكەري سالىق ەنگiزiلدi. مايدان­عا جاردەم ەرiكسiز جينالىپ، ەلدiڭ تۇرمىسى تىم اۋىرلادى. اۋەلi سوعىسقا ات كەرەك دەپ ەلدiڭ ءتاۋiر جىلقىلارى الىندى. سول كەزدەگi جىلقىنىڭ قۇنى – ءار باس ءۇشiن 60-120 رۋبل. ساتىپ الامىز دەپ جىلقىلاردى الىپ كەتكەنi­مەن، ونىڭ اقشاسى جۇرتتىڭ قولىنا تيمەگەن. ارتىنان زاتتاي دۇنيەلەر الىنا باستادى، اسiرە­سە جۇننەن توقىلعان قولعاپ-شۇلىقتار، تەرi-بىلعارىدان تiگiلگەن سىرت كيiمدەر كوپ جينالدى. تورعاي بولىستارى ديامەترi 3 ارشىن بولاتىن، iشi تۇگەل كيiزبەن قاپتالعان 10 جاڭا كيiز ءۇي تاپسىردى. سول ۋاقىتتاعى تور­عايدىڭ 13 بولىسىنداعى ار شاڭىراق 300-400 سومنان قارجى جيناعان. 1916 جىلدىڭ مامىرىندا تورعايلىقتاردىڭ سۇراۋىنا ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى ەۆەرسمان اسكەرگە شاقىرتۋعا جوعارىدان بۇيرىق جوق، اسكەري سالىق تولەگەندەر سوعىسقا الىنبايدى دەيدi.

25 ماۋسىمدا ەل قاتتى تولقيدى. تورعاي ەلiنiڭ بەتكە ۇستارلارى –قورعانبەك بiرiمجانۇلى، زەينوللا قۇلجانۇلى، اسقار داۋلەتۇلى، قامبار ەسiرگەنۇلى، سۇيگiن اتابايۇلى، داستان توقتابايۇلى، ايتقۇل تۇركەبايۇلى، ورىنبەك شاۋكەۇلى، داۋرەنبەك جاقىپۇلى ەلمەن بiرگە بولدى. جارلىق بولىستاردىڭ قولىنا تيدi, ەل ۇرەيلەنiپ، اۋەلگiدە بولىستاردىڭ قولىنداعى ادام ەسەبiن تارتىپ الۋعا ارەكەتتەر دە جاسالىندى.

10 تامىز 1916 جىلى بايتەن مولدانىڭ ۇيiندەگi كەڭەستە تورعايلىق اقساقال-بولىستارى قازاقتان سولدات الدىرماۋدى شەشۋ ءۇشiن ورىنبورعا سماعۇل توكەۇلىن اتتاندىردى. احمەت بايتۇرسىنۇلى مەن ءاليحان ءبو­كەيحانوۆتىڭ بەرگەن جاۋابى: “ورىسقا الدەرiڭ كەلمەيدi, ادام بەرiڭدەر!”. توكەۇلىنىڭ حابارىنان سوڭ ەلدiڭ قارسىلىعى كۇ­شەيدi. 1916 جىلعى 1 قىركۇيەكتە ورىنبوردان ەۆەرسمان كەلiپ، تور­عايدىڭ اقساقال، بولىستارىنا سولداتقا ادام جيناۋدى تەز­دەتۋiن تالاپ ەتەدi. تورعاي ۋەزiنiڭ باستىعى – كارپ. ەل iشi ءۇنسiز، گۋبەرناتور قاتتى اشۋلانىپ، كۇشپەن الۋدى ۇيعارىپ ورىنبورعا قايتقان. تورعاي ورىنبور­عا كوتiبارۇلى تويماعامبەتتi, توكەۇلى سماعۇل، جامانقۇلۇلى ءابدiراحمان، سۇتەمگەنۇلى ءشا­كەن، قاباقۇلى ءسابيتتi تاعى دا ەلشiلiككە جiبەرگەنiمەن، ولار ورىنبوردا توكەۇلىن ماسكەۋگە قاراي مiنگiزiپ، وزدەرi كەرi قايتقان. ەلشiلەردەن قايران بولماعان سوڭ ادامدار ەلسiزگە توپ-توپ بولىپ كەتiپ، قامىستى وزەن­دەردi پانالاپ، جاساق قۇردى، ۇستاحانالار اشىپ، نايزا، ايبالتالارىن دايارلايدى. شۇبالاڭ بولىسىن توكەۇلى سماعۇل، توسىن بولىسىن قالاۋۇلى وسپان، قاراقوعا بولىسىن ساندىبايۇلى داۋرەنبەك، اققۇمدى قاباۋۇلى كارiبوز، مايقاراۋدى يمانقۇل­ۇلى ءابدiراحمان، قايداۋىل بولىسىن قارابايۇلى ءالجان، قاراتوعاي جاساعىن ماكiمۇلى ءومiر­بەك، كوپتوعايدى جانبوسىنۇلى ابدiعاپار باسقاردى.

تامىز ايىندا ەۆەرسمان ورىنبوردان ىرعىز ارقىلى تورعايعا ورىنبور كازاكتارىنىڭ جۇزدiگiن، 24 قىركۇيەكتە تاعى دا   دونسكي باستاعان 80 ادامدىق اتتى كازاك جاساعىن جiبەردi. قوستانايدان كەلە جاتقان وسى جاساقتى تورعايعا تاياۋ تاتىر وزەنiنiڭ جاعاسىندا مايقاراۋ، قاراقوعا، شۇبالاڭ، اققۇم بولىس­تارىنىڭ ساربازدارى توقتاتىپ، 7 ساعات بويى قورشايدى. سولداتتار قازاقتىڭ قارۋى جوقتىعىن بiلiپ، الىستان ءۇيiرiپ تۇرعان ساربازدارعا ات قويعاندا، 4 قازاق وققا ۇشادى، 2 قا­زاقتى كازاكتار شاۋىپ ولتiرگەن. قاشىپ بارا جاتقان ساربازدار 4 ورىس سولداتىن ءولتiردi.

بۇل حابار تورعايدىڭ كۇنباتىسىنداعى توسىن ەلiنە جەتكەن. توسىن قۇمى ىرعىز ۋەزiمەن شەكتەس. “4 بولىس ەلدiڭ ادامى قوستانايدان كەلە جاتقان 80 اتتى سولداتتى ۇستاپ الىپتى، تورعاي قالاسىن ورتەپ جiبەرiپتi” دەگەن حاباردان سوڭ توسىن ەلi قازاننىڭ سوڭىندا ىرعىز بەن تورعايدىڭ اراسىنداعى پوشتا ستانسالارىن ورتەپ، ستانسا قىزمەتكەر­لەرiن تۇتقىندايدى. تورعاي قالاسىنان 4 شاقىرىم اقشىعاناق ستانساسىنا شابۋىل جاساعاندار وسى جەردەن وتiپ بارا جاتقان مۇعالiم يۆانوۆتى ايەلiمەن، ەكi بالاسىمەن، مۇعالiمدەر ەگوروۆ پەن جۇمارىشوۆتى دا قوسا تۇتقىنداپ، ەلسiزگە الىپ كەتكەن. ولاردى 3 اپتا جەر كەپەدە تۇت­قىندا ۇستايدى. سول جەردە   ۇلى جازالاۋشى وتريادتىڭ قولىنان ولگەن اشۋلى   بەندە نارىمبەتوۆ ورىستاردى ولتiرەمiز دەگەندە، ەلەۋ اقساقال ارا تۇسكەن.

قاراشادا دالالىققا جازالاۋشى وترياد شىقتى. اسكەر الگi ساربازدار اۋىلىن شاۋىپ، تۇتقىنداردى بوساتقاندا، كازاك وفيتسەرi كۇزەتشiلەردi ولتiرمەك بولدى. سول جەردە اقشىعاناقتىڭ تۇتقىن مۇعالiمدەرi ساربازداردان ەش جاماندىق كورگەن جوقپىز دەپ كۇزەتكەندەردi اجالدان امان الىپ قالدى. جازالاۋشى وترياد ءار جەردەن   قولعا تۇسكەندەردi تورعاي تۇرمەسiنە قامايدى. بۇل جەردە دە جۇرت قورلىق پەن ءزابiردi باستان كەشiردi. بiر كامەرادا 50-60 شارشى مەتر جەردە ەر-ايەلi ارالاس 100 ادام جاتقان، تۇتقىندار جاتقان جەرلەرiندە دارەت سىندىردى، اياق باساتىن جەر جوق، ولارعا تاماق، سۋ دا بەرiل­مەدi. كۇزەتشiلەر بiر ستاكان سۋدى 3 سومنان ساتقان. وسى جەردە 7 تۇتقىن قازاق اشتان ولگەن.

قازاننىڭ سوڭعى كۇندەرiندە اقتوبە جاعىنان كەلە جاتقان ءالiبي جانگەلدين توسىن بولىسىنىڭ كوتەرiلiس باسشىسى قالاۋ­ۇلى وسپانمەن جولىعىپ، ودان ءارi كوپتوعاي، سارىتورعاي، قاراتور­عاي، قايداۋىل بولىستارىنان سارباز جيناپ كەلە جات­قان امانگەلدi يمانۇلى، ابدiعاپ­پار جانبوسىنۇلىمەن كەزدەسiپ، ساربازدارمەن بiرگە جۇرەدi.

2 قاراشا 1916 جىلى تورعاي ۋەزiنiڭ 13 بولىس ەلiنiڭ ادامدارى تورعاي قالاسىنان 10 شاقىرىمداعى سەركە دەگەن جەردە حان سايلايدى. ارعىننىڭ حانى – شولاقۇلى وسپان، قىپشاقتىڭ حانى –جانبوسىنۇلى ابدiعاپار. ساردارى – امانگەلدi يمانۇلى. سول كەزدiڭ كۋاگەرلەرiنiڭ بiرi ايگiلi بارىمتاشى امانگەلدi ۇدەربايۇلىنىڭ سول كەزدە يمانۇلى دەپ تەگiن وزگەرتكەنiن، ونىڭ مەرگەندiگiن جانە تورعاي بولىستارىنداعى قاي بارىمتا ۇرلىقتىڭ دا امانگەلدiنiڭ قاتىسۋىنسىز بولمايتىندىعىن ايتادى. (اقتوبە وبلىستىق مۇراعاتى، 497 قور، 1جازبا، 21 iس).

6 تامىز 1916 جىلى ابدiعاپار مەن وسپاننىڭ 6 مىڭ قولى تاڭ بiلiنە تورعاي قالاسىن الۋعا اتتاندى. قالانى قورشاپ، تۇرمە­دەگi ساربازداردى بوساتۋدى تالاپ ەتكەن. كوتەرiلiسشiلەر شابۋىلىن كۇتiپ وتىرعان قالا كوشەلەرiنە تاقتايدان كەدەر­گiلەر قادالعان. وق جاۋىپ، بiر­سىپىراسى اجال قۇشتى. كوپ­شiلiگi اتتان تۇسپەي قالانىڭ سىرتىندا ءۇيiرiلiپ قالعاندا، ولارعا وق تيە باستادى. اتتارىنىڭ كوزiن ءتۇيiپ تاستاعان امانگەلدi باستاعان 100 شاقتى سارباز عانا قالا iشiنە كiرiپ، قارۋ iزدەيدi. ءتۇس اۋا قالانى الا الماعان كوپشiلiگi سىتىلىپ شىقتى، سىرتتاعىلار قاشقاسىن iشكە كiرگەندەر دە قاشتى. تورعاي قالاسىنان 70 ءۇي ورتەندi, 3 پاتشا سولداتىن ساربازدار اتىپ ءولتiردi. ەكەۋiن امانگەلدi يمانۇلى، بiرەۋiن كەيكi كوسەمبايۇلى اتقان. قازاقتان 100-دەي ادام وپات بولدى. قاراشانىڭ ورتاسىندا تورعايدا ورىنبور كازاكتارىنىڭ پولكi, 200 ادامدىق دون كازاگi, 1 ەسكادرون گۋسارلار مەن دراگۋندار، ەرەكشە وتريادتىڭ 8 روتاسى تۇردى. قالا كومەندانتى – زاگاينوۆ.

تورعايدى الا الماعان سوڭ ولار اقمىرزاداعى قوسقا كەتكەن ساربازدار 2 كۇن جاتتى. سول جەردە ەكi حاننىڭ جۇرتى تورتكە ءبولiنiپ، وسپان حاننىڭ توسىن جاساعى شوشقاكولگە، بiر بولiگi مايقاراۋعا كەتتi.ابدiعاپار حاننىڭ جۇرتى باتپاققارانىڭ سوق­پاق دەگەن جەرiنە، بiر بولiگi دوعالىعا جونەلدi.

كۋاگەرلەر ساربازدارمەن تورعايدى بەتكە العان ءالiبي جانگەلدين تۋرالى ەندiگi جەردە ەشتەڭە جازبايدى، بiراق كوتەرi­لiس ساتسiزدiككە ۇشىراپ، قۋدالان­عان جاعدايدا ول قىتايعا كەتiپ، شىعىس حالىقتارىمەن بايلانىسپاق بولعان. وسى ماقساتپەن ءارi قارۋ تابۋ ءۇشiن 1917 جىلدىڭ قاڭتارىنىڭ سوڭىندا تۇركياعا وتپەك بولعانىندا، اقپان ءتوڭ­كەرiسi بولعاسىن   كەرi بۇرىلىپ، پەتروگرادقا كەتەدi. جوسپارى – دالاداعى جازالاۋشى وتريادتى كەرi قايتارۋ.

ىرعىز ۋەزi امانكول بولىسىنىڭ كوتەرiلiسشiلەرi دە ىرعىزدىڭ شىعىسىنداعى پوشتا ستانسالارىن ورتەدi. گەنەرال لاۆ­رەنتەۆتiڭ 30 مىڭ ادامدىق جازالاۋشى وتريادى قازان-قاراشادا، ىرعىز ۋەزiندەگi 5 كوتەرiلiس وشاعى –ايجارقىن، ايiمبەت، وجiكە، جۇماعازى، تايشىم ساربازدارىنىڭ سوڭىنا ءتۇسiپ، تابا الماعان سوڭ اۋىلداعى ايەل، بالا-شاعانى قىلىشپەن تۋراپ تاستاعان.

ىرعىزداعى كوتەرiلiسكە باي-بولىستاردىڭ ءوز بالالارىن اسكەرگە جiبەرمەي، كەدەي جۇرت­تىڭ بالالارىن ەرiكسiز   قارا جۇمىسقا جiبەرە باستاعانى حالىق نارازىلىعىنا سەبەپ بولعان. 1916 جىلدىڭ قىركۇيەك-قازانىندا مايدانعا ىرعىز ۋەزiنەن 2 ەشەلون ادام شالقار ستانساسى ارقىلى اتتاندىرىلدى. حالىق قارسىلىعى: “سولتۇستiكتە جەرiمiزدi الدى، اۋىر الىم-سالىقتان جاعدايىمىز اۋىرلادى، ەندi جانىمىزدى الۋ­عا كەلدi. بiردە-بiر ادام مايدانعا بارمايدى. ودان دا قۋ سۇيەك بولىپ دالادا جاتايىق!”.

ىرعىز ۋەزi امانكول بولىسىنىڭ ساربازدارىن وڭگە قاراجانوۆ (ول قازا تاپقان سوڭ بيجان دادانۇلى باسقاردى), تاۋiپ بولىسىن – الiمبەت شوبانوۆ، قىزىلجار بولىسىن –تايشىم ورىسۇلى، كەنجەعارا بولىسىن –اقجارقان قانايۇلى باسقاردى. امانكول بولىسىنداعى جازالاۋ­شى وترياد پەن كوتەرiلiسشiلەر اراسىنداعى بiرiنشi قاقتىعىستا 7 سارباز ءولدi.

حالىق جاساعى امانكول بولىسى قايىر مامبەتوۆتiڭ 300 جىل­قىسىن الىپ كەتكەن، مامبەتوۆتiڭ ءوزi ىرعىز ۋەزiنiڭ كرەستيانسكي ناچالنيگi گارفكە بارىپ تىعىل­عان. ارتىنشا لاۆرەنتەۆ­تiڭ 30 مىڭدىق جازالاۋشى وتريادى دالادا كوتەرiلiسشiلەردi iزدەپ شىققاندا، گارف امانكول بولىسىنىڭ ساربازدارىنا تيە­­سiلi دالالىقتاعى 4 مىڭ جىلقىنى ايداتىپ العىزعان. ىرعىزدىڭ سول­تۇستiك بولىستارى   ەرەكشە اشۋلى ەدi. سەبەبi 1916 جىلدىڭ مامىر-ماۋسىمىندا   جاساعىمەن اۋىلداردى ارالاعان ىرعىزدىڭ ۋەزد باستىعى لەكتورسكي پارا الىپ، جۇرتتىڭ قولىنا اسكەري مiن­دەتتiلiكتەن بوساعانىن ايعاقتايتىن مورi بار قاعازدى ۇستاتىپ كەتكەن. جۇرت وسى ءۇشiن سوڭ­عى تيىنىن ساناپ بەرگەن، مالداي، زاتتاي تاعى دا الىندى. الدانعان جۇرتتىڭ اشۋى اقىرى 6 بايدىڭ ولiمiنە اكەپ سوقتىردى. 1916 جىلدىڭ 20 قازانىندا ميالى دەگەن جەردە گارفتىڭ جiبەر­گەن 60 اتقامiنەرi جۇرتتى جيناپ الىپ، جابiرلەپ، تiپتi ۇرىپ-سوعا باستايدى. سول جەردە قانى قارايعان جۇرت ىرعىزدىڭ التى اتقامiنەرiن تiرiلەي ورتەپ جi­بەرگەن. مiنە، وسى جاعداي كوتە­رiلiستiڭ تۇتانۋىنا تiكەلەي سەبەپ بولدى. گارف جۇمساعان 60 باي-بولىستىڭ التاۋى اجال قۇشقان سوڭ قالعانى قاشىپ كەتتi. وتقا ورتەنگەندەر: اعىمباي بەركiم­بايۇلى، ومار قۇناربايۇلى، قوجاق ماناتۇلى، ساعىندىق وسپانبايۇلى، بەرجان جاقىپبايۇلى، قويشىباي قوسقۇلاقۇلى. بۇلار بiرنەشە شتات بي، اۋىلناي بولعاندار. سول سياقتى باقسا­يىس بولىسىنىڭ باسقارۋشىسى ءپiرالi ءجۇسiپۇلى مەن پيسار لوبوۆ تە كوتەرiلiسشiلەر قولىنان اجال قۇشقان.

1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كو­تەرiلiسiنە اكەپ سوقتىرعان نەگiزگi سەبەپتەر – الەۋمەتتiك تەڭسiزدiك، ۋەزد باستىقتارى مەن جەرگiلiكتi باي-بولىستاردىڭ پاراقورلىعى، قىسىمشىلىعى، حالىق تۇرمىسىنىڭ ناشارلاۋى، ەكونوميكالىق-الەۋمەتتiك تەڭسiزدiكتەن تۋعان اشۋ-ىزا. (اقتوبە وبلىستىق مۇراعاتىنىڭ دەرەكتەرi: فوند 497, وپيس 1, دەلو 21, 54).

zhasalash.kz