1916 jılı qazaq dalasındağı wlt-azattıq köterilisteri­nen keñestik tarihta köbirek jazılğanı –Torğay köterilisi. Qazaq dalasınıñ kindigi, Alaş qayratkerleriniñ tuğan jeri –Tor­ğaydağı köterilisti keñestik tarih Amangeldi Imanwlı, işin­ara Älibi Jangeldinmen baylanıstırsa da, mwnıñ şındığı mülde basqa.

1915 jıldan bastap elge äleumettik qısım küşeydi. Sol kezde är şañıraqtan jinalatın salıq türleri: tütin salığı – 4 som 50 tiın, zemstvo salığı –3 som, bolıs salığı –3 som. Osı mindetti üş salıqtıñ üstine 1915 jıldan bastap äskerge barmauğa kepildik türinde arnayı äskeri salıq engizildi. Maydan­ğa järdem eriksiz jinalıp, eldiñ twrmısı tım auırladı. Äueli soğısqa at kerek dep eldiñ täuir jılqıları alındı. Sol kezdegi jılqınıñ qwnı – är bas üşin 60-120 rubl'. Satıp alamız dep jılqılardı alıp ketkeni­men, onıñ aqşası jwrttıñ qolına timegen. Artınan zattay dünieler alına bastadı, äsire­se jünnen toqılğan qolğap-şwlıqtar, teri-bılğarıdan tigilgen sırt kiimder köp jinaldı. Torğay bolıstarı diametri 3 arşın bolatın, işi tügel kiizben qaptalğan 10 jaña kiiz üy tapsırdı. Sol uaqıttağı Tor­ğaydıñ 13 bolısındağı är şañıraq 300-400 somnan qarjı jinağan. 1916 jıldıñ mamırında torğaylıqtardıñ swrauına Orınbor general-gubernatorı Eversman äskerge şaqırtuğa joğarıdan bwyrıq joq, äskeri salıq tölegender soğısqa alınbaydı deydi.

25 mausımda el qattı tolqidı. Torğay eliniñ betke wstarları –Qorğanbek Birimjanwlı, Zeynolla Qwljanwlı, Asqar Däuletwlı, Qambar Esirgenwlı, Süygin Atabaywlı, Dastan Toqtabaywlı, Aytqwl Türkebaywlı, Orınbek Şäukewlı, Däurenbek Jaqıpwlı elmen birge boldı. Jarlıq bolıstardıñ qolına tidi, el üreylenip, äuelgide bolıstardıñ qolındağı adam esebin tartıp aluğa äreketter de jasalındı.

10 tamız 1916 jılı Bäyten moldanıñ üyindegi keñeste torğaylıq aqsaqal-bolıstarı qazaqtan soldat aldırmaudı şeşu üşin Orınborğa Smağwl Tökewlın attandırdı. Ahmet Baytwrsınwlı men Älihan Bö­keyhanovtıñ bergen jauabı: “Orısqa älderiñ kelmeydi, adam beriñder!”. Tökewlınıñ habarınan soñ eldiñ qarsılığı kü­şeydi. 1916 jılğı 1 qırküyekte Orınbordan Eversman kelip, Tor­ğaydıñ aqsaqal, bolıstarına soldatqa adam jinaudı tez­detuin talap etedi. Torğay ueziniñ bastığı – Karp. El işi ünsiz, gubernator qattı aşulanıp, küşpen aludı wyğarıp Orınborğa qaytqan. Torğay Orınbor­ğa Kötibarwlı Toymağambetti, Tökewlı Smağwl, Jamanqwlwlı Äbdirahman, Sütemgenwlı Şä­ken, Qabaqwlı Säbitti tağı da elşilikke jibergenimen, olar Orınborda Tökewlın Mäskeuge qaray mingizip, özderi keri qaytqan. Elşilerden qayran bolmağan soñ adamdar elsizge top-top bolıp ketip, qamıstı özen­derdi panalap, jasaq qwrdı, wstahanalar aşıp, nayza, aybaltaların dayarlaydı. Şwbalañ bolısın Tökewlı Smağwl, Tosın bolısın Qalauwlı Ospan, Qaraqoğa bolısın Sandıbaywlı Däurenbek, Aqqwmdı Qabauwlı Käriboz, Mayqaraudı Imanqwl­wlı Äbdirahman, Qaydauıl bolısın Qarabaywlı Äljan, Qaratoğay jasağın Mäkimwlı Ömir­bek, Köptoğaydı Janbosınwlı Äbdiğapar basqardı.

Tamız ayında Eversman Orınbordan Irğız arqılı Torğayğa Orınbor kazaktarınıñ jüzdigin, 24 qırküyekte tağı da   Donskiy bastağan 80 adamdıq attı kazak jasağın jiberdi. Qostanaydan kele jatqan osı jasaqtı Torğayğa tayau Tatır özeniniñ jağasında Mayqarau, Qaraqoğa, Şwbalañ, Aqqwm bolıs­tarınıñ sarbazdarı toqtatıp, 7 sağat boyı qorşaydı. Soldattar qazaqtıñ qaruı joqtığın bilip, alıstan üyirip twrğan sarbazdarğa at qoyğanda, 4 qazaq oqqa wşadı, 2 qa­zaqtı kazaktar şauıp öltirgen. Qaşıp bara jatqan sarbazdar 4 orıs soldatın öltirdi.

Bwl habar Torğaydıñ künbatısındağı Tosın eline jetken. Tosın qwmı Irğız uezimen şektes. “4 bolıs eldiñ adamı Qostanaydan kele jatqan 80 attı soldattı wstap alıptı, Torğay qalasın örtep jiberipti” degen habardan soñ Tosın eli qazannıñ soñında Irğız ben Torğaydıñ arasındağı poşta stansaların örtep, stansa qızmetker­lerin twtqındaydı. Torğay qalasınan 4 şaqırım Aqşığanaq stansasına şabuıl jasağandar osı jerden ötip bara jatqan mwğalim Ivanovtı äyelimen, eki balasımen, mwğalimder Egorov pen Jwmarışovtı da qosa twtqındap, elsizge alıp ketken. Olardı 3 apta jer kepede twt­qında wstaydı. Sol jerde   wlı jazalauşı otryadtıñ qolınan ölgen aşulı   Bende Narımbetov orıstardı öltiremiz degende, Eleu aqsaqal ara tüsken.

Qaraşada dalalıqqa jazalauşı otryad şıqtı. Äsker älgi sarbazdar auılın şauıp, twtqındardı bosatqanda, kazak oficeri küzetşilerdi öltirmek boldı. Sol jerde Aqşığanaqtıñ twtqın mwğalimderi sarbazdardan eş jamandıq körgen joqpız dep küzetkenderdi ajaldan aman alıp qaldı. Jazalauşı otryad är jerden   qolğa tüskenderdi Torğay türmesine qamaydı. Bwl jerde de jwrt qorlıq pen zäbirdi bastan keşirdi. Bir kamerada 50-60 şarşı metr jerde er-äyeli aralas 100 adam jatqan, twtqındar jatqan jerlerinde däret sındırdı, ayaq basatın jer joq, olarğa tamaq, su da beril­medi. Küzetşiler bir stakan sudı 3 somnan satqan. Osı jerde 7 twtqın qazaq aştan ölgen.

Qazannıñ soñğı künderinde Aqtöbe jağınan kele jatqan Älibi Jangeldin Tosın bolısınıñ köterilis basşısı Qalau­wlı Ospanmen jolığıp, odan äri Köptoğay, Sarıtorğay, Qarator­ğay, Qaydauıl bolıstarınan sarbaz jinap kele jat­qan Amangeldi Imanwlı, Äbdiğap­par Janbosınwlımen kezdesip, sarbazdarmen birge jüredi.

2 qaraşa 1916 jılı Torğay ueziniñ 13 bolıs eliniñ adamdarı Torğay qalasınan 10 şaqırımdağı Serke degen jerde han saylaydı. Arğınnıñ hanı – Şolaqwlı Ospan, qıpşaqtıñ hanı –Janbosınwlı Äbdiğapar. Sardarı – Amangeldi Imanwlı. Sol kezdiñ kuägerleriniñ biri äygili barımtaşı Amangeldi Üderbaywlınıñ sol kezde Imanwlı dep tegin özgertkenin, onıñ mergendigin jäne Torğay bolıstarındağı qay barımta wrlıqtıñ da Amangeldiniñ qatısuınsız bolmaytındığın aytadı. (Aqtöbe oblıstıq mwrağatı, 497 qor, 1jazba, 21 is).

6 tamız 1916 jılı Äbdiğapar men Ospannıñ 6 mıñ qolı tañ biline Torğay qalasın aluğa attandı. Qalanı qorşap, türme­degi sarbazdardı bosatudı talap etken. Köterilisşiler şabuılın kütip otırğan qala köşelerine taqtaydan keder­giler qadalğan. Oq jauıp, bir­sıpırası ajal qwştı. Köp­şiligi attan tüspey qalanıñ sırtında üyirilip qalğanda, olarğa oq tie bastadı. Attarınıñ közin tüyip tastağan Amangeldi bastağan 100 şaqtı sarbaz ğana qala işine kirip, qaru izdeydi. Tüs aua qalanı ala almağan köpşiligi sıtılıp şıqtı, sırttağılar qaşqasın işke kirgender de qaştı. Torğay qalasınan 70 üy örtendi, 3 patşa soldatın sarbazdar atıp öltirdi. Ekeuin Amangeldi Imanwlı, bireuin Keyki Kösembaywlı atqan. Qazaqtan 100-dey adam opat boldı. Qaraşanıñ ortasında Torğayda Orınbor kazaktarınıñ polki, 200 adamdıq Don kazagi, 1 eskadron gusarlar men dragundar, erekşe otryadtıñ 8 rotası twrdı. Qala komendantı – Zagaynov.

Torğaydı ala almağan soñ olar Aqmırzadağı qosqa ketken sarbazdar 2 kün jattı. Sol jerde eki hannıñ jwrtı törtke bölinip, Ospan hannıñ Tosın jasağı Şoşqakölge, bir böligi Mayqarauğa ketti.Äbdiğapar hannıñ jwrtı Batpaqqaranıñ Soq­paq degen jerine, bir böligi Doğalığa jöneldi.

Kuägerler sarbazdarmen Torğaydı betke alğan Älibi Jangeldin turalı endigi jerde eşteñe jazbaydı, biraq köteri­lis sätsizdikke wşırap, qudalan­ğan jağdayda ol Qıtayğa ketip, Şığıs halıqtarımen baylanıspaq bolğan. Osı maqsatpen äri qaru tabu üşin 1917 jıldıñ qañtarınıñ soñında Türkiyağa ötpek bolğanında, aqpan töñ­kerisi bolğasın   keri bwrılıp, Petrogradqa ketedi. Josparı – daladağı jazalauşı otryadtı keri qaytaru.

Irğız uezi Amanköl bolısınıñ köterilisşileri de Irğızdıñ şığısındağı poşta stansaların örtedi. General Lav­rent'evtiñ 30 mıñ adamdıq jazalauşı otryadı qazan-qaraşada, Irğız uezindegi 5 köterilis oşağı –Ayjarqın, Äyimbet, Öjike, Jwmağazı, Tayşım sarbazdarınıñ soñına tüsip, taba almağan soñ auıldağı äyel, bala-şağanı qılışpen turap tastağan.

Irğızdağı köteriliske bay-bolıstardıñ öz balaların äskerge jibermey, kedey jwrt­tıñ balaların eriksiz   qara jwmısqa jibere bastağanı halıq narazılığına sebep bolğan. 1916 jıldıñ qırküyek-qazanında maydanğa Irğız uezinen 2 eşelon adam Şalqar stansası arqılı attandırıldı. Halıq qarsılığı: “Soltüstikte jerimizdi aldı, auır alım-salıqtan jağdayımız auırladı, endi janımızdı alu­ğa keldi. Birde-bir adam maydanğa barmaydı. Odan da qu süyek bolıp dalada jatayıq!”.

Irğız uezi Amanköl bolısınıñ sarbazdarın Öñge Qarajanov (ol qaza tapqan soñ Bijan Dadanwlı basqardı), Täuip bolısın – Älimbet Şobanov, Qızıljar bolısın –Tayşım Orıswlı, Kenjeğara bolısın –Aqjarqan Qanaywlı basqardı. Amanköl bolısındağı jazalau­şı otryad pen köterilisşiler arasındağı birinşi qaqtığısta 7 sarbaz öldi.

Halıq jasağı Amanköl bolısı Qayır Mämbetovtiñ 300 jıl­qısın alıp ketken, Mämbetovtiñ özi Irğız ueziniñ krest'yanskiy naçal'nigi Garfke barıp tığıl­ğan. Artınşa Lavrent'ev­tiñ 30 mıñdıq jazalauşı otryadı dalada köterilisşilerdi izdep şıqqanda, Garf Amanköl bolısınıñ sarbazdarına tie­­sili dalalıqtağı 4 mıñ jılqını aydatıp alğızğan. Irğızdıñ sol­tüstik bolıstarı   erekşe aşulı edi. Sebebi 1916 jıldıñ mamır-mausımında   jasağımen auıldardı aralağan Irğızdıñ uezd bastığı Lektorskiy para alıp, jwrttıñ qolına äskeri min­dettilikten bosağanın ayğaqtaytın möri bar qağazdı wstatıp ketken. Jwrt osı üşin soñ­ğı tiının sanap bergen, malday, zattay tağı da alındı. Aldanğan jwrttıñ aşuı aqırı 6 baydıñ ölimine äkep soqtırdı. 1916 jıldıñ 20 qazanında Miyalı degen jerde Garftıñ jiber­gen 60 atqamineri jwrttı jinap alıp, jäbirlep, tipti wrıp-soğa bastaydı. Sol jerde qanı qarayğan jwrt Irğızdıñ altı atqaminerin tiriley örtep ji­bergen. Mine, osı jağday köte­rilistiñ twtanuına tikeley sebep boldı. Garf jwmsağan 60 bay-bolıstıñ altauı ajal qwşqan soñ qalğanı qaşıp ketti. Otqa örtengender: Ağımbay Berkim­baywlı, Omar Qwnarbaywlı, Qojaq Manatwlı, Sağındıq Ospanbaywlı, Berjan Jaqıpbaywlı, Qoyşıbay Qosqwlaqwlı. Bwlar birneşe ştat bi, auılnay bolğandar. Sol siyaqtı Baqsa­yıs bolısınıñ basqaruşısı Piräli Jüsipwlı men pisar' Lobov te köterilisşiler qolınan ajal qwşqan.

1916 jılğı wlt-azattıq kö­terilisine äkep soqtırğan negizgi sebepter – äleumettik teñsizdik, uezd bastıqtarı men jergilikti bay-bolıstardıñ paraqorlığı, qısımşılığı, halıq twrmısınıñ naşarlauı, ekonomikalıq-äleumettik teñsizdikten tuğan aşu-ıza. (Aqtöbe oblıstıq mwrağatınıñ derekteri: fond 497, opis' 1, delo 21, 54).

zhasalash.kz