ЖАҢА ҮКІМЕТ «АЛАШ ОРДАНЫҢ» 100 ЖЫЛДЫҒЫН ОЙДАҒЫДАЙ АТАП ӨТУГЕ МҰРЫНДЫҚ БОЛУЫ ТИІС

ساياسات تاريح تۇلعالار قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

جاڭا ۇكىمەت «الاش وردانىڭ» 100 جىلدىعىن ويداعىداي اتاپ وتۋگە مۇرىندىق بولۋى ءتيىس

| Oct 13, 2016

قازاقستا رەسپۋبليكاسىنىڭ

پرەمەر-ءمينيسترى ب.ءا.ساعىنتاەۆقا

قۇرمەتتى باقىتجان ءابدىرۇلى!

الداعى، 2017 جىلى – الاش ۇلتتىق اۆتونومياسىنىڭ، الاش پارتياسىنىڭ جانە الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولادى. بۇل – ۇلتتىق-دەموكراتيالىق قوزعالىس تاريحىنداعى ەلەۋلى كەزەڭ. الاش قوزعالىسىنىڭ ۇستانىمدارى قازاق مەملەكەتتىگىن ماقسات ەتتى. بىراق، ازاتتىقتىڭ جارشىسى بولعان ءاليحان بوكەيحان باستاعان الاش قايراتكەرلەرىنە كوزدەگەن ماقساتتارىنا جەتۋگە مۇمكىندىك بولمادى. الاش ارىستارىنىڭ ەڭ باستى ەڭبەگى – ولار زاماننىڭ قيىنشىلىقتارىنا قاراماستان ەل ەركىندىگىنە اتسالىسىپ، قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسادى. سول جولدا ولار قانىن دا، جانىن دا اياعان جوق.

دەگەنمەن، بوستاندىق جولىندا قۇربان بولعان الاش ارىستارىنىڭ ەڭبەگى مەن ەرلىگى زايا كەتكەن جوق. ولاردىڭ ارمان-ماقساتتارى بۇگىنگى تاڭدا ورىندالدى. بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان وعان دالەل. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ تاجىريبەسى ەلباسى ايقىنداپ بەرگەن «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسىمەن ۇندەسىپ جاتىر. پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «تاريح تولقىنىندا» ەڭبەگىنىڭ «الاش مۇراسى جانە وسى زامان» اتتى تاراۋىندا «حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق قوعامىندا زيالى قاۋىم قالىپتاسۋىنىڭ ۇرپاقتار ەستافەتاسى سياقتى سيپاتى بولعانىن اتاپ ايتقان ابزال» دەپ كورسەتكەن بولاتىن.

ەندەشە، «الاشتىڭ» 100 جىلدىعىن ەل ومىرىندەگى ماڭىزدى تاريحي وقيعا رەتىندە باعالاپ، جاس ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە، مەملەكەتشىلدىككە تاربيەلەۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى دەپ ساناپ، ونىڭ دايىندىعىنا ۇكىمەتتى، باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعامدىق ۇيىمداردى قازىردەن كىرىسۋگە شاقىرامىز.

ونى وتكىزۋدى سالماقتى ءارى ساپالى دايىندىقپەن جوسپارلاۋ قاجەت دەپ سانايمىز. «اق جول» فراكتسياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنە، قازاق حالقىنىڭ بوستاندىعى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەن الاش قايراتكەرلەرىن لايىقتى ۇلىقتاۋعا ارنالعان تانىمدىق ءىس-شارالار بەلگىلەپ، ىسكە اسىرۋدى ۇسىنادى.

وسى ۇسىنىسىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ، كوتەرىلگەن ماسەلەگە وراي ۇكىمەت تاراپىنان قابىلداناتىن شارالار جونىندە حاباردار ەتۋىڭىزدى سۇرايمىز.

قۇرمەتپەن،

«اق جول» قدپ پارلامەنتتىك

فراكتسياسىنىڭ دەپۋتاتتارى

ا.پەرۋاشەۆ

ە.بارلىباەۆ

ە.نيكيتينسكايا

ك.ابساتيروۆ

ب.دۇيسەنبينوۆ

د.ەسپاەۆا

م.قازبەكوۆا

Abai.kz

پۋتين قازاقستان جانە وزبەكستانمەن اسكەري كەلىسىمدەردى قايتا قاراۋعا كوشتى. بۇل وعان نە ءۇشىن كەرەك؟

kerey.kz

كاميللا ۆاليەۆا كوللاج اۆتورى — تيمۋر تيماەۆ شىلدەنىڭ اياعىندا رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين قازاقستان جانە وزبەكستانمەن اسكەري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدەردى قايتا قاراۋدى تاپسىردى. قولدانىستاعى كەلىسىمدەردى ماسكەۋ استانامەن 2013 جىلى، ال تاشكەنتپەن 2016 جىلى جاساعان. قازىر بۇل قۇجاتتار قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانى جەتكىزۋدى، اسكەري ماقساتتاعى ونىمدەر الماسۋدى جانە تەحنولوگيالار بەرۋدى رەتتەيدى. الايدا كەلىسىمدەردە ناقتى نە وزگەرۋى مۇمكىن جانە رەسەي ولاردى ءدال قازىر نەگە قايتا قاراپ جاتىر؟ ازىرگە كرەملدىڭ استانا جانە تاشكەنتپەن جاسالعان اسكەري-تەحنيكالىق كەلىسىمدەردىڭ ناقتى قاي تۇستارىن قايتا قاراستىرىپ جاتقانى بەلگىسىز. وزبەكستان قورعانىس مينيسترلىگى ازاتتىق راديوسىنىڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەرمەدى. ال قازاقستان قورعانىس مينيسترلىگى قۇجاتتار بويىنشا جۇمىس اياقتالعانعا دەيىن ولاردىڭ مازمۇنىنا تۇسىنىكتەمە بەرمەيتىنىن مالىمدەدى. “شەكتەۋلى تۇردە تاراتۋعا جاتپايتىن اقپارات جۇرتقا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ رەسمي اقپاراتتىق
اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەگەن تۇرىم باتىر

kerey.kz

ءار داۋىردە حالىقتىڭ پانا تۇتار، قورمال سانار قۇرمەتتى ازاماتتارى بولادى، سولاردىڭ ءبىرى زامانى اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن، باتىرلىعىمەن حالقى جاقتا تۇرىپ، مىناۋ ورتاسى مەن مەكەنىن قورعاۋ جولىندا سىرت جاۋعا سەس بولىپ كەلگەن تۇرىم باتىردى تۋعان حالقى ماڭگى ۇماتپايدى. تۇرىم بالا كۇنىنەن بالۋاندىعىمەن، قامشىگەرلىگىمەن اتى شىققان، ەسەيىپ ات جالىن تارتىپ مىنە كوز الارتقان جاۋلارىنىڭ بەتىن قايتارىپ كوزگە تۇسكەندىكتەن «بۇل وڭىردە تۇرىم بار» دەپ سىرت جاۋلار اتتاپ باسپايتىن بولعان. تۇرىم ءومىرىنىڭ سوڭىندا زيراتىن قازىپ، قابىرىن تۇرعىزىپ قويىپ قاجىلىق ساپارعا اتتانىپ، قايتارىندا بۇگىنگى سەمەي ءوڭىرى ماڭىنا كەلگەندە تۇيىقسىز دۇنيە سالىپ، جول جولداستارى سۇيەكتە بۇزباي سارتەرەكتەگى ءوزى ازىرلەپ كەتكەن قابىرعا جەتكىزىپ، ەل، جۇرتىنا تابىس ەتىدى. يتەلى رۋىنىڭ ءبىر مۇنشا اتاسى اجى گۇڭ بولىپ
«سەن ەسىركە، تىنىش ۇيىقتات، باق سوزىمە!» /اباي/

kerey.kz

ءبىزدىڭ قازاقتا «مالعا دوستىڭ مالدان باسقا مۇڭى جوق» – «مالدان بوعى عانا بوتەن» تالاي جارىمەس ابايدىڭ اتىنا نەشە ءتۇرلى ءسوز ايتقان. ونىڭ ىشىندە ساۋداگەر عانا ەمەس، ءوزىن ء“سوز ۇستاعان”، “ەل ۇستاعان” سانايتىندار دا بولدى. بۇلارعا ابايدىڭ ءوزى جاۋاپ بەرىپ كەتكەن: «تىنىش ۇيىقتات، سەن ەسىركە، باق سوزىمە!». ال، اناۋ جىگىت «مالدىڭ بۋىمەن» نەگىزگى ويىن دۇرىس جەتكىزە الماعان سياقتى. ول، «قۇنەكەڭ مالىن شىعىنداپ، ابايدى وقىتىپ، جاعداي جاساماعاندا قالاي بولار ەدى… ءبىز دە سول قۇنەكەڭ سياقتىمىز…» دەگەندى ايتپاقشى بولدى – اۋ دەيمىن… قۇنەكەڭ قايدا، سەن قايدا… «قۋاتى كۇشتى نۇرلى ءسوز، قۋاتىن بىلگەن ابايلار…» – دەيدى اباي. ءسوزدىڭ قۋاتىن بىلمەگەن وتە قيىن، كۇيىپ قالۋىڭ مۇمكىن… وسى ارادا بريتانيانىڭ پرەمەر – ءمينيسترى بولعان بەندجامين ديزراەليدىڭ
تيبەت اسقان كوش نە سەبەپتى باستالدى؟

kerey.kz

1883-جىلى التايدان جامىسباي باستاعان قازاقتار العاش رەت باركول جەرىنە كوشىپ باردى، 1887-1891-1895 جىلدارى تاعىدا كوشىپ كەلگەندەر بولدى. ونان كەيىندە كوشىپ كەلگەندەر بولدى، مىسالى 1912-1913 جىلدارى، 1920 جىلدارى، 1924-1929 جىلى كەلگەنلەر بولدى، ولاردىڭ دەنى التايدان بولاتىن. 1912 جىلدان كەيىن مانجۋ بيلىگى قۇلاپ قىتاي بيلىگى ورنادى، 1928 جىلى بيلىككە كەلگەن جين شۋرىن التاي تورەسى قاسىمقان ۇلى شارىپقاندى، تارباعاتاي تورەسىنىڭ ۇلى قىزىردى، باركول قازاق ۇكىردايى ءالىپتىڭ ۇلى ەلىسقاندى ۇرىمجىدە وقىتتى، ەلىسقان زاماناۋي اسكەري ءبىلىم الدى، قىتاي ءتىلىن ۇيرەندى. ونى 200 ادامدىق قارۋلى قازاققا باسشى ەتىپ ونى «شىعىس شىڭجاڭ شەگارا قورعانىس وتريادى» دەپ اتادى. 1931 جىلى قۇمىل ۇيعىرلارى قوجانيازدىڭ باستاۋىندا كوتەرىلىس جاسادى. وقيعا ءبىر قىتاي اسكەر باسىنىڭ ءبىر ۇيعىر قىزدى زورلىقپەن ايەل ەتىپ الماق
مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى

kerey.kz

جەكە ارحيۆىمنەن تابىلعان قۇندى مۇراعات «مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى) بۇل ولەڭدى 1980 – جىلى ءور التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانىنا قاراستى دۇرە اۋىلىندا 61 جاستاعى قاۋان ورىنباسارۇلى دەگەن اقساقال ايتقانىنان جەكە ارحيۆىمدە ساقتالىپ قالعانىنان تاۋىپ وقىرمانمەن ءبولىسىپ وتىرمىن. اي، قۇداي – اۋ، اققا جاق، ءوزىڭى ايان مەن ناقاق. اقيقات دەگەن جولىڭنىن، ابىرويىڭدى اشپا حاق. اياتبەنەن قادىسقا، اللا نيەت اق ىسكە. جان الماسام جوق ەدى-اۋ، جازا تارتسىن دەگەن باق. مەنى سوتتاپ بايلاتىپ، زىعىرداندى قايناتىپ. ماسايراسىن ءماز بولىپ، قيناعاندى ءوزىڭ تاپ جاقىن جەردەن جاۋ شىعىپ، ماقۇل ىستەن داۋ شىعىپ. دۇشپان ءۇستاپ قولىمنان، يتتەر تىستەپ تونىمنان. جامان توسۋ بولعان شاق، تۇتقىن بولىپ تارىعىپ، جالعىز جاتىپ زارىعىپ، اشۋ قىسىپ ويدى الىپ، دەرت ءجايىلىپ بويدى