سونىمەن، ايباقتىڭ شەشەسى فاتيما ونى باسىرا قالاسىندا تۇراتىن تۇرىك ازاماتى سامارمەن ۇيلەندىرەدى» («مەركىت اتا» كىتابىنان). تاعى سول كىتاپتا «سامار قاڭلىنىڭ ءبىر كىشى رۋىنان، وعىز تۇرىكتىڭ نەمەرەسى جامساپ مىرزانىىڭ ۇرپاعى» دەلىنەدى.

«ايباق بيكە سامارعا تۇرمىستانعان سوڭ ءبىر ۇل تۋادى، ونىڭ اتىن مەركىت مارات دەپ قويىپتى. مەركىت مارات ەسەيە كەلە مەركىت، ماركىت اتالىپ كەتەدى. مەركىت ءتورت ايەلىنەن 20 ۇل، 15 قىز جيىنى – 35 ۇرپاق كورەدى. مەركىتتىڭ اتىن ساقتاعان ۇرپاقتارى ريشات، اسقاپ، كاسەيىن، بەگەت، قاناعات، وكەش، شاعىر قاتارلى ادامدار. ولاردىڭ ۇرپاقتارى كەيىن قوساكول، ورحون جاعاسىنا كەلىپ مەكەن ەتەدى» («مەركىت اتا» كىتابىنان).

«مەركىتتەر تۇركى ۇلتتارىنىڭ بارلىعىنا سىڭگەن، ءتىپتى، قىتاي، موڭعولداردىڭ ىشىندە دە بار» (شاكەرىم قۇدايبەردى).

«تاريحتا جالايىر، تاتار، مەركىتتەر موعول اتاندى» (قىدىرعالي جالايىر).

«موعولستان اتاۋى شىڭعىسحان داۋىرىنەن ارعى جاتقان ۇعىم» (الىكەي مارعۇلان).

«مەركىت ەلى – ەجەلگى قاڭلىلاردىڭ ءبىر بۇتاعى» ( عيزات اۋباكىر)

«كەرەي، نايمان، قوڭىرات جانە مەركىتتەر كەزىندە موڭعولدارمەن كورشىلەس وتىرعان تۇركى تايپارلاى (جاقىپ مىرزاحان).

مەركىتتەردىڭ مەكەنى، شارۋاشىلىعى جايلى

«قوساكولىنەن باستاپ سەلەنگى، ورحون وزەنى بويلارىندا مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانعان» («تۇرىك، قىرعىز، قازاق ءام حاندار شەجىرەسى» شاكەرىم قۇدايبەردى).

«IV عاسىردىڭ سوڭىنان VI عاسىردىڭ باسىنا دەيىنگى ارالىقتا مەركىت ۇرپاقتارىنىڭ جاعىدايى وتە جاقسى بولعان. ولار مۇقار وڭىرىندە شالقىعان تۇرمىس كەشىرىپ، مەركىت تايپاسىنىڭ ىرگەسىن قالاپ، اتىن شىعاردى» (قۇرمانعالي).

«گاۋگيلەر قوساكولدە تۇرعاندا كولدىڭ باتىسىندا مەركىت، وراڭحاي ەلى بار ەدى» (شاكەرىم قۇدايبەردى).

«مەركىتتەر باستاپتا IV عاسىردا بايقال كولىنەن باستاپ، سەلەنگى، ورحون وزەنى بويلارىندا مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانعان. IV عاسىردىڭ سوڭىندا قازىرگى تۇرپاننىڭ باتىسىندا، سونداي-اق، تيان-شان تاۋلارىنىڭ سولتۇستىك جاعى مەن باتىسىنداعى جايىلىمدارعا التاي، تارباعاتايعا دەيىن كوشىپ-قونىپ وتىرعان» ء(انۋار بايتۇر، ۇيعىر زەرتتەۋشىسى. «شينجياڭداعى ۇلتتار تاريحى»).

مەركىتتەردىڭ جان سانى، رۋلارى، مادەنيەتى

«مەركىتتەر تۇركى تىلىندە سويلەدى. ورحون-ەنيسەي جازۋىن، سوڭىنان سوعدى جازۋىن پايدالاندى» (عيزات اۋباكىر).

«مەركىتتەر الدىمەن حريستيان ءدىنىن» (نەيرۋستان) «موڭعول ءدىنىن» (لاما), سوڭىنان يسلام ءدىنىن قابىلداعان» ( «مەركىت اتا» كىتابى).

«وتەكين مەركىت» (وكەش ۇرپاقتارى), «قاتاعاي مەركىت» (كاسەيىن ۇرپاقتارى), «جيۋن-تۇراقىليىن» (ايباق بيكەنىڭ ساۋفۋان ۇرپاقتارى), بۇدان باسقا تاعى «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىندە» «ۇدوۋيىن مەركىت»، «ۋاس مەركىت» رۋلارى جازىلعان.

«XI-XII عاسىرلاردا مەركىت ۇلىسىنىڭ جان سانى كوپ، قونىسى كەڭ، ءوز ىشىنەن وعىز، مۇدان، حيۋن، تۇراقىليىن تايپالارى بولىپ نەشە توپتارعا بولىنەدى» («قازاقتىڭ قسقاشا تاريحى». نىعىمەت مىڭجان).

مەركىتتەردىڭ موڭعولدارمەن سوعىسى

«موڭعولدارمەن مەركىتتەردىڭ سوعىسى – 1179 جىلدان 1220 جىلعا دەيىن جالعاسقان» («مەركىت اتا» كىتابى).

«شىڭعىسحاننىڭ مەركىتتەرمەن بولعان سوعىسى 1197 جىلدان 1208 جىلعا دەيىن تولاستاماعان» (جاقىپ مىرزاحان).

«موڭعولدار كۇشەيۋدەن بۇرىن مەركىتتەردىڭ حالقى مول، اسكەري كۇشى مىعىم ەدى، كەيىن مەركىتتەردىڭ قىرعىن تاۋىپ، تۇركىلەرگە تارالۋىنا موڭعول-مەركىت سوعىسى سەبەپكەر بولعان» (جاقىپ مىرزاحان).

«… ءدال وسى كەزدە ياسۋكەي ءباھادۇر ونون وزەنىنىڭ بويىندا اڭ اۋلاپ جۇرگەندە مەركىت رۋىنىڭ ولحونۇت ەلىنەن كەلىنشەك الىپ بارا جاراتقان يكى چيلودو دەگەن ادامىنا ۇشراسادى. باجايلاپ قاراسا، اكەتىپ بار جاتقان قىز اي مەن كۇندەي سۇلۋ ەكەن. ياسۋكەيدىڭ بۇل قىزعا كوڭىلى اۋىپ قالادى دا اۋىلىنا شاۋىپ بارىپ اعاسى نەكۇن تايشى مەن ءىنىسى دارىتاي وتەكچيىندى ەرتىپ كەلىپ…» («موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى»).

مىنە، وسىلاي ياسۋكەيدىڭ ۇگۇلۇن ۇجۇندى چيلۇدودان تارتىپ الۋى كەيىنگى موڭعول-مەركىت سوعىسىنىڭ باستى سەبەبىنە اينالدى.

شىڭعىسحان ەرجەتىپ، بورتەنى الىپ، اۋىلىنا قايتىپ كەلە جاتىپ گەرگۇلەن وزەنىنىڭ باتىسىنداعى بورگى-ەرگى دەگەن جەرىندە وتىرعاندا ءۇش مەركىت تۇتقيىلدان تاپ بەرىپ، بورتەنى الىپ كەتەدى. ولار قۋانا: «اقىرى كەگىمىز قايتتى» دەستى. تەمۋچين اعايىندارىمەن بىرگە بۇرھان حالدۇن تاۋىنا جاسىرىنىپ امان قالادى. ول كەزدە موڭعولداردىڭ كۇشى ءالسىز، ونىڭ ۇستىنە بولشەكتەنگەن جاعىدايدا تۇرعاندىقتان تەمۋچين مەركىتتەرگە بىردەن باتىنىپ تيىسە المايدى. سونىمەن، كەرەي حانى تۇعىرۇلدىڭ اكەسىمەن بولعان اندالىعىنان پايدالانىپ، كومەك سۇرايدى.

سوندا تۇعىرۇل:

«قولقاسى ءۇشىن ىشىكتىڭ،

مەركىتتى جەر قاپتىرام.

قاتىنىڭ بورتە حانىمدى،

قۇتقارىپ اكەپ تاپسىرام.

قارا بۇلعىن ىشىكتىڭ،

قارىمجىسىن قايتارام.

مەركىت قيراپ، بايشەشەك،

قولعا قونار قايتادان»، – دەيدى.

تەمۋچين تۇعىرۇلدىڭ اقىلىمەن جانە ءوزىنىڭ كونە دوستىعىنا سۇيەنىپ جامۇقادان دا كومەك سۇرايدى. كەرەيلەر 20 مىڭ، ءجايجىراتتار (كەيبىر شىعارمالاردا جالايىرلار) 20 مىڭ اداممەن مەركىتتەرگە شابۋىل جاسايدى. «… كىلحو وزەنىنە جەتتى. سال جاساپ وزەننەن ءوتىپ، بۇعۇرا كەگەردەگى توحتابەكتىڭ ءۇيىنىڭ ۇستىنەن ءتۇستى

قالقيعان قارا ەدىگە،

قاق ورتادان ءبولىندى.

قاتىن، بالا-شاعاسى،

قالماي ءبارى قىرىلدى.

قاسيەتتى وردادان،

ورتاعا ءتۇستى شاڭىراق.

تىزە بۇكتى ەل-جۇرتى

مەكەنى قالدى قاڭىراپ».

«مەركىتتەر جان ساۋعالاپ جان-جاققا كوشۋمەن بولدى. ەسى كەتكەن مەركىتتى ءبىزدىڭ شەرىكتەر وزدەرىنە قاراتىپ الا بەردى» (موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى). مىنە، وسىلاي بىرنەشە عاسىر داۋرەندەگەن مەركىت ۇلىسى گۇلدەنۋدەن قۇلدىراۋعا، قۇلدىراۋدان ۇلى قۇل، قىزى كۇڭ بولعان اشىنىشتى تاريحقا كىرىپتار بولدى.

«وسىدان موڭعولدار مەركىتتەردىڭ تۇقىمىن تۇگەل قالدىرماي قىرىپ، ۇلدى ۇرپاقسىز، قىزدى كۇڭ ەتىپ قىرعىن جاساعان» (يسلام قابىشۇلى. «كەرەيلەر كەرۋەنى»).

مەركىتتەردىڭ ءبيى توحتابەك سەرگەلدەڭ تۇرمىستى باسىنان وتىكىزسە دە، قاجىماي-تالماي ەل جۇرتىن، اتامەكەنىن قۇلدىقتان قۇتقارۋ قامىندا ءجۇردى. بىراق، قان ۋىستاپ تۋعان ايلاكەر شىڭىسحاندى جەڭە المادى.

«بۇرحان ھالدۇندى قورشاي شابۋلداعان ءۇش مەركىت ورەن-جارانىمەن ومە قاپتى: ساۋ قالعانى ساۋعاعا سالىندى. قويىنعا سىيعانى قۇشىلدى، قوراعا سىيعانى قۇلدانىلدى» («موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى»).

«چىڭعىس قاعان تىشقان جىلىنىڭ كۇزىندە حاراتالانىڭ حۇجاعۇر وزەنىندە مەركىتتىڭ توحتابەگىن جەڭىپ، ەلىن قاراتىپ الدى. توحتابەك ەكى بالاسىمەن، تاعى ازداعان ادامىمەن قاشىپ كەتتى» («موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى).

توحتابەكتى شىڭعىسحان ءوزى قۋالاي سوققىلايدى. توحتابەك پەن كۇشلىك حان باستاعان مەركىتتەر مەن نايمانداردىڭ ءبىر ءبولىمى ەرتىس وزەنىنىڭ بويىندا شىڭعىسحانمەن اقتىق سايسۋعا دايىندالىپ جاتادى.

سيىر جىلىنىڭ كوكتەمىندە بولعان بۇل سوعىستا توحتابەك قايتىس بولىپ، بالالارى ونىڭ سۇيەگىن الىپ كەتە الماعاندىقتان باسىن كەسىپ الىپ، موڭعولدارعا تاستاماي، ەرتىس وزەنىنەن ءوتىپ كەتەدى.

ءتىرى قالعان مەركىتتەر ورتالىق ازياداعى ۇيعىرلارعا، قىپشاقتارعا، سارتاۋىل ەلىنە ءسىڭىپ، شىڭعىسحاننىڭ قاندى شەڭگەلىنەن سىتىلىپ كەتەدى.

قازىرگى دولان ۇيعىرلارىن تاريحشىلار سول زامانعى مەركىتتەردىڭ ۇرپاعى دەپ سانايدى ەكەن. قازىر كەرەي تايپاسىندا دا مەركىت رۋى بار. موڭعولياداعى موڭعولدار ىشىندە دە مەركىت رۋى كەزدەسەدى.

(قىتايداعى قازاقتاردىڭ «سەن – قازاق» سايتىندا تابىس ەسىمدى ادامنىڭ جازباسى نەگىزىندە دايىندالدى)