Sayasi ortada bolıp jatqan oqiğalarğa qaray otırıp, sarapşılar «biliktiñ tranziti mehanizmi iske qosıldı» dep topşılauda. Elbasınıñ öz qwzırettiliginiñ birazın Parlamentke ötkizui, sonımen qatar biılğı Joldaudı ädettegidey emes, tek baspasözge mätinin jariyalaumen şektelui bilik basındağı ülken özgeristiñ alğaşqı belgileri retinde qabıldandı. Bazbir sayasattanuşılar eldegi bilikti mwragerge tapsıru scenariyiniñ äzirlengenin aytuda. Oğan säykes Prezidenttik kreslo qazirgi tañda Wlttıq qauipsizdik komiteti törağasınıñ birinşi orınbasarı qızmetin atqarıp otırğan  Samat Äbişke ötui mümkin ekenin alğa tartadı.  Bwl joramal qanşalıqtı  qisındı?

Insayderlik aqparatqa süyensek, scenariydi iske asırudıñ kepili retinde tört adam tañdalıp otır eken. Olar: Memleket basşısınıñ ülken qızı Dariğa Nazarbaeva, WQK törağası Kärim Mäsimov, QR vice-prem'eri Imanğali Tasmağambetov jäne QR Prezidenti äkimşiliginiñ jetekşisi Ädilbek Jaqsıbekov. Ülken sayasi oyınğa nege däl osı figuralardıñ tañdalğanı aytpasa da tüsinikti. Bwl şeşimdi qabıldarda eñ äueli adaldıq pen senimdilik, olardıñ sayasi jäne biznes müddeleri men älsiz twstarı tarazığa tartılğan.

Dariğa Nazarbaeva prezidenttiñ otbasınıñ ökili retinde röl atqarmaq.   Sarapşılardıñ pikirinşe, sın sağatta Dariğa Nwrswltanqızı Senattı öz jetekşiligine aluı mümkin.   Elbasınıñ qızın sarapşılar ambiciyası joğarı bolğanımen, wyımdastıruşı men basqaruşı retinde älsiz figura retinde bağalaydı. Ükimettegi vice-prem'erlik qızmetti az ğana merzim atqaruınıñ sebebi de osı bolsa kerek. Äytkenmen, siñlilerine ıqpal jürgizip, milliardtağan dollarğa bağalanatın kapitaldı basqara alatının, sonımen birge otandıq media-narıqtağı alar ornın eskersek, Dariğa Nwrswltanqızınıñ  bwl kürdeli konstrukciyadağı mañızı zor ekenin tüsinemiz.

Kärim Mäsimov Elbasınıñ eñ senimdi kadrlarınıñ biri retinde köpten beri aytılıp jür. Onıñ Resey jäne Qıtaymen aradağı baylanıstarı, biznes älemindegi ıqpalımen qatar ambiciyalarınıñ şekteuligi (yağni, prezidenttik orıntaqtan dämesiniñ joqtığı) artıqşılığı retinde bağalanadı. Däl qazir WQK basqarıp twrğan Kärim Qajımqanwlı bilik tranzitinde şeşuşi rölderdiñ birin atqarmaq.

Köp jıldan beri türli reytingterde elimizdiñ eñ ıqpaldı sayasatkeri (ärine, Elbasıdan keyin) retinde moyındalıp kele jatqan Imanğali Tasmağambetovtiñ de osı «tañdaulı törttikke» enui özindik sebeptermen erekşelenedi. Tasmağambetovtiñ Batıs Qazaqstannıñ ambiciyası mol jergilikti elitalarına, wlttıq ziyalı qauım ökilderine, sonday-aq äskeri küşterge orasan zor ıqpalı bar. İskerlik, wyımdastıruşılıq qabileti joğarı. Sayasi elita tarapınan da moyındalğan. Küyeu balası Keñes Raqışev arqılı  otandıq qarjı jäne bank salasın baqılay aladı. Sarapşılardıñ pikirinşe, Imanğali Nwrğaliwlınıñ bilik tranziti üşin jauaptı toptıñ qwramına kirui onıñ öziniñ sayasi ambiciyasın şekteudi  közdeytin qadam. Bergen uädesinen tayqıp şıqqan jağdayda sayasi elitadağı özge toptardı özine qarsı qoyıp aluı ıqtimal.

«Tañdaulı törttiktiñ» soñğı müşesi Ädilbek Jaqsıbekov qazir Prezident äkimşiliginiñ jetekşisi retinde biliktegi qatınastardı rettep otır. Postnazarbaevtik kezeñde prezidenttik qwrılımnıñ beriktigin qadağalau däl osı Jaqsıbekovke jüktelip otırğan sekildi.

Sarapşılar mına jaytqa da nazar audaradı. Nege prezidenttik orıntaqtı mwragerge ötkizu isinde jauaptı tört adam tañdaldı? Sayasattanuşılardıñ payımdauınşa, mwnday asa mañızdı iste eki adam tım azdıq etedi. Olar özara kelisip, basqa bağıtta äreket etui mümkin. Üş adamnıñ boluı da jetkiliksiz. Eki figura özara söz baylasıp, üşinşisin joyıp jiberui de ıqtimal. Kezinde Keñes Odağınıñ sayasi basşılığında orın alğan jağdaylar (Malenkov, Beriya, Hruşev arasındağı talas-tartıs) bwğan dälel. Sondıqtan, törttikte «scenariyden tıs» is-qimılğa baru qaupi tömendeu boladı.

Endi mwragerlikke birden-bir ümitker azamatqa keleyik. Nege Samat Äbiş? Ol – Elbasınıñ nemere inisi. Kelesi jılı ol 40 jasqa toladı. Konstituciya boyınşa prezidenttikke Qazaqstanda tuılğan, jası 40-qa tolğan azamat saylana aladı. Samat Äbiştiñ mwragerlikke tañdaluına äser etetetin birneşe faktor bar.  Ras, ol köpşilikke tanılıp ülgermegen. El-jwrt tipti onıñ türin de tanımaydı. Äytkenmen, Samat Äbişke qatıstı qanday-da kompromattıñ joqtığı, onıñ Wlttıq qauipsizdik salasında qızmet atqarıp, äbden şıñdaluı bastı közirler retinde sipattaluda.

Bwl twrğıda Samat Äbişti qazirden-aq Putinmen salıstıratındar tabıla ketti. Resey prezidenti de – FSB-nıñ kadrlıq qızmetkeri bolğan. Samat Äbiştiñ kar'erası bılayşa örbui mümkin: äueli ol WQK törağası qızmetine jayğasadı. Keyin halıqqa tanıtu üşin prem'er-ministr qızmetine tağayındaluı ıqtimal. Scenariy boyınşa Nazarbaeva Parlament Senatınıñ törayımı bolıp bekitilse, Samat Äbiştiñ prezident atanuına eşkim kedergi bola almaydı.  Biraq, aldın-ala ton pişudiñ qajeti joq. Dayındıq tım jaqsı bolğannıñ özinde bwl scenariydiñ iske aspay qoyuı mümkin ekenin wmıtpayıq. Sebebi, prezidenttik bilikti mwragerge tapsıru – tım kürdeli sayasi process.  Älbette, bwl rette körşi elder – Resey, Özbekstan, Türkimenstan, Äzirbayjannıñ täjiribesi eskerilmek. Qanday scenariy iske assa da, biz üşin auıs-tüyistiñ talas-tartıssız, qarulı qaqtığıssız iske asuı mañızdı. Al ekinşi prezident eldiñ ıqılasına bölene aladı ma, joq pa? Onı töreşi uaqıt körseter.

Bekbol QALDIBEK,

«Reyting» gazeti.

arasha.kz