Асқақ рухты құт керуені

Asqaq ruhtı qwt kerueni

| Feb 16, 2017

Qazaqstanda eñ alğaş ret Ata baba ruhın qasterlep,ırıs-qwttı elge qaytaruşı tarihi etnografiyalıq ekspediciya jasaqtalıp jatır.Sol ekpediciyanıñ wyımdastıruşısı etnograf,ğalım Töreğali Batırhanwlımen swqıbattasqan edik.

-Asqaq ruh qwt kerueni ne üşin kerek?

-Biz bir ğasırğa juıq bodandıq qwrsauında ömir sürdik.Wlttıq qwndılıqtarımız ben salt-dästürlerimizdiñ altın jauharları wrlandı.Ruhımız sınıp,qwt berekemiz qaştı.Täuelsiz el boldıq.Biraq täuelsizdigimizdi şın mäninde sezine almay kelemiz.Nege?Sebebi wlttıq ruhımız qalpına kelgen joq.Irıs –qwtımız şaşırap jwr.Sonı qalıpqa keltiru üşin ata babalarımızdıñ tabanı tigen,patşalıq qwrğan elderine barıp,ruhtarına qwrbandıq şalıp,köne jädigerler jinap ırıs qwtın elge qaytaru kerek.Täuelsizdik alğan jıldarı Reseyden tayqazandı Türkistanğa äkelip qoyu bastaması keremet edi.Biraq keiin jalğasın tappay ayaqsız qaldı.Ejelgi türkilerdiñ nanım senimi boyınşa « Kie» degen boladı. Kie- adamğa,januarğa,zattarğa baylanıstı aytıladı.Sonday kieli köne jädigerlerimiz basqa elderdiñ menşigine aynalıp,ırıs qwtı men berekesin tasıtıp otır.Biz olardı elge äkelsek özimizdiñ däuletimiz molaymaq.Ata babalarımızdıñ ruhımen baylanıs ornatpay kögerip köktemeymiz.Astanadan asqaq ruhtı qazaq eli tarihi etnografiyalıq zäulim keşenin salu kerek.Keşenniñ işinde kieli altın taq ornatıladı.Taqtıñ aldında aq kiiz töselinedi.Altın taqtı jağalay Edil,Bumın qağannan bastap qazirgi elbasığa deyin patşalardıñ altın byustarı twradı.Kün säulesi keşenniñ şañırağına tüsken kezde keşen işinde altın nwr payda boluı kerek.Sol nwr keşenge kelgen ärbir adamğa ruh berip,keşennen erekşe bir äsermen qanattanıp şığuı kerek.Qabırğasında älemniñ eski kartası ilinip twradı..Altın taqqa jaña saylanğan prezident ant bergen soñ keliip otırıp,abız aqsaqaldardan bata aladı.

-Asqaq ruh qwt kerueni qaşan bastalmaq?

-Demeuşi tabılsa 2017 jılı jazdan bastap ketemiz.Topta 11 adam boladı.Tarihşı,etnograf,jurnalist.t.b.

-Asqaq ruh qwt kerueniniñ bayrağın körip twrmın.

-Iä,bayraq toğız şaşaqtan twradı.Ejelgi türkilerde toğız sanı asqaq ruhtıñ belgisi bolıp esepteledi. Biz ruhımızdı elge qaytarsaq ata baba aldındağı wrpaq parızın öteymiz. «Öli razı bolmay tiri bayımaydı» degen.Irıs qwtımız şañırağımızğa oralıp,tabısımızğa bereke kiredi.Asqaq ruh qwt keruenine demeuşi bolamın degen asqaq ruhtı mırzalar men hanımdar tabılsa qatarımızğa qosamız.Ata baba asqaq ruhın birge kötereyik!

Demeuşi bolam degen mırzalar men hanımdar mına tel:87017121942 habarlassa boladı, nemese kerey.kz saytınıñ telefonına habarlasuı qajet.

JASTAR QALASINDAĞI RUHANI KEŞ: ALMATI ASPANI ABAY ÄNDERİMEN KÖMKERİLDİ

kerey.kz

Ämirbolat Qwsayınwlı Abay küni qarsañında Almatı qalasında aşıq aspan astındağı sahnada mıñdağan körermender Qazaqstan Respublikası Mädeniet jäne aqparat ministrliginiñ «Wlttıq kinonı qoldau memlekettik ortalığı» qoldauımen tüsirilgen Abaydıñ twñğış şığarmalar jinağınıñ jarıq köru tarihın bayandağan «Alğaşqı kitap» attı derekti fil'mdi tamaşaladı, dep jazadı Muztaumedia.kz. Dokudrama janrındağı bwl derekti fil'm qazaqtıñ neşe ğasırlıq ruhani tarihındağı tañ qalarlıq wlı oqiğa — 1909 jılı Peterbor qalasında Il'yas Boraganskiy baspasınan jarıq körgen Abaydıñ twñğış kitabınıñ qilı tağdırın beynelegen. Fil'm jalğız özi twtas bir älem jasap, şığarmaşılıqpen aynalısqan nebäri jiırma jıldıñ işinde qazaqtıñ tilin de, körkemdik, etikalıq tanımın da kürt özgertip, bwrın-soñdı türik jwrtı jetpegen biikke kötergen Abaydıñ alğaşqı kitabı qalay basılıp şıqtı, Abay közi tirisinde öziniñ
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Qazaq tiliniñ bolaşağı endi demografiyağa tirelip twrğan joq.

kerey.kz

Zhalgas Yertay Qazaq tiliniñ bolaşağı endi demografiyağa tirelip twrğan joq. Ol halıqtıñ işki küşi men biliktiñ sayasi erkine qaraylap twr Erterekten bastayıq. Bayağıda qazaqtıñ bastı probleması sanında edi, ol ras. Qazaqtar öz jerinde azşılıqqa aynalğan-dı. Al qalada qazaqşa estu qiın bolatın. Mektepterde, universitetterde, memlekettik basqaruda, bizneste qazaq tili şettetildi. Sol kezde qazaq tiliniñ tağdırı demografiyağa täueldi edi. Bwl logika wzaq uaqıt dwrıs sanalğan. Biraq bügingi Qazaqstanğa qarasaq, jağday özgerdi. Qazaqtar köpşilikke aynaldı. Qazaq tilin tüsinetinder men söyleytinder sanı bwrın-soñdı bolmağan deñgeyge jetti. Qazaq mektebine baratın balalardıñ sanı jıl sayın artıp keledi. Qazaq tili kündelikti ömirdiñ negizgi tiline aynaldı. Biraq nege til mäselesi äli özekti bolıp twr? Mäsele sanğa emes, sanağa
Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ