Асқақ рухты құт керуені

اسقاق رۋحتى قۇت كەرۋەنى

| Feb 16, 2017

قازاقستاندا ەڭ العاش رەت اتا بابا رۋحىن قاستەرلەپ،ىرىس-قۇتتى ەلگە قايتارۋشى تاريحي ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيا جاساقتالىپ جاتىر.سول ەكپەديتسيانىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى ەتنوگراف،عالىم تورەعالي باتىرحانۇلىمەن سۇقىباتتاسقان ەدىك.

-اسقاق رۋح قۇت كەرۋەنى نە ءۇشىن كەرەك؟

-ءبىز ءبىر عاسىرعا جۋىق بوداندىق قۇرساۋىندا ءومىر سۇردىك.ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز بەن سالت-داستۇرلەرىمىزدىڭ التىن جاۋحارلارى ۇرلاندى.رۋحىمىز سىنىپ،قۇت بەرەكەمىز قاشتى.تاۋەلسىز ەل بولدىق.بىراق تاۋەلسىزدىگىمىزدى شىن مانىندە سەزىنە الماي كەلەمىز.نەگە؟سەبەبى ۇلتتىق رۋحىمىز قالپىنا كەلگەن جوق.ىرىس –قۇتىمىز شاشىراپ جۇر.سونى قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن اتا بابالارىمىزدىڭ تابانى تيگەن،پاتشالىق قۇرعان ەلدەرىنە بارىپ،رۋحتارىنا قۇرباندىق شالىپ،كونە جادىگەرلەر جيناپ ىرىس قۇتىن ەلگە قايتارۋ كەرەك.تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى رەسەيدەن تايقازاندى تۇركىستانعا اكەلىپ قويۋ باستاماسى كەرەمەت ەدى.بىراق كەيىن جالعاسىن تاپپاي اياقسىز قالدى.ەجەلگى تۇركىلەردىڭ نانىم سەنىمى بويىنشا « كيە» دەگەن بولادى. كيە- ادامعا،جانۋارعا،زاتتارعا بايلانىستى ايتىلادى.سونداي كيەلى كونە جادىگەرلەرىمىز باسقا ەلدەردىڭ مەنشىگىنە اينالىپ،ىرىس قۇتى مەن بەرەكەسىن تاسىتىپ وتىر.ءبىز ولاردى ەلگە اكەلسەك ءوزىمىزدىڭ داۋلەتىمىز مولايماق.اتا بابالارىمىزدىڭ رۋحىمەن بايلانىس ورناتپاي كوگەرىپ كوكتەمەيمىز.استانادان اسقاق رۋحتى قازاق ەلى تاريحي ەتنوگرافيالىق ءزاۋلىم كەشەنىن سالۋ كەرەك.كەشەننىڭ ىشىندە كيەلى التىن تاق ورناتىلادى.تاقتىڭ الدىندا اق كيىز توسەلىنەدى.التىن تاقتى جاعالاي ەدىل،بۋمىن قاعاننان باستاپ قازىرگى ەلباسىعا دەيىن پاتشالاردىڭ التىن بيۋستارى تۇرادى.كۇن ساۋلەسى كەشەننىڭ شاڭىراعىنا تۇسكەن كەزدە كەشەن ىشىندە التىن نۇر پايدا بولۋى كەرەك.سول نۇر كەشەنگە كەلگەن ءاربىر ادامعا رۋح بەرىپ،كەشەننەن ەرەكشە ءبىر اسەرمەن قاناتتانىپ شىعۋى كەرەك.قابىرعاسىندا الەمنىڭ ەسكى كارتاسى ءىلىنىپ تۇرادى..التىن تاققا جاڭا سايلانعان پرەزيدەنت انت بەرگەن سوڭ كەلىىپ وتىرىپ،ابىز اقساقالداردان باتا الادى.

-اسقاق رۋح قۇت كەرۋەنى قاشان باستالماق؟

-دەمەۋشى تابىلسا 2017 جىلى جازدان باستاپ كەتەمىز.توپتا 11 ادام بولادى.تاريحشى،ەتنوگراف،جۋرناليست.ت.ب.

-اسقاق رۋح قۇت كەرۋەنىنىڭ بايراعىن كورىپ تۇرمىن.

-ءيا،بايراق توعىز شاشاقتان تۇرادى.ەجەلگى تۇركىلەردە توعىز سانى اسقاق رۋحتىڭ بەلگىسى بولىپ ەسەپتەلەدى. ءبىز رۋحىمىزدى ەلگە قايتارساق اتا بابا الدىنداعى ۇرپاق پارىزىن وتەيمىز. «ءولى رازى بولماي ءتىرى بايىمايدى» دەگەن.ىرىس قۇتىمىز شاڭىراعىمىزعا ورالىپ،تابىسىمىزعا بەرەكە كىرەدى.اسقاق رۋح قۇت كەرۋەنىنە دەمەۋشى بولامىن دەگەن اسقاق رۋحتى مىرزالار مەن حانىمدار تابىلسا قاتارىمىزعا قوسامىز.اتا بابا اسقاق رۋحىن بىرگە كوتەرەيىك!

دەمەۋشى بولام دەگەن مىرزالار مەن حانىمدار مىنا تەل:87017121942 حابارلاسسا بولادى، نەمەسە kerey.kz سايتىنىڭ تەلەفونىنا حابارلاسۋى قاجەت.

“توڭكەرىس جاساۋعا ماشىقتانعاندار” كىم؟ قاڭتار قۇپياسى اشىلسا، سالدارى نە بولادى؟ دەپۋتاتپەن سۇحبات

kerey.kz

نۇربەك ءتۇسىپحان قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى، زاڭگەر ابزال قۇسپان ازاتتىققا سۇحبات بەرىپ وتىر. استانا، 26 قازان، 2023 جىل قاڭتاردى كىم ۇيىمداستىرعانىن بيلىك بىلە مە، بىلسە نەگە اشىق ايتپادى؟ پارلامەنتتە نەگە قاڭتار بويىنشا تاعى تىڭداۋ وتپەيدى؟ پرەزيدەنت توقاەۆ قاڭتار “توڭكەرىس جاساۋعا ابدەن ماشىقتانعان مامانداردىڭ جەتەكشىلىگىمەن” ۇيىمداستىرىلدى دەدى. ولار كىمدەر؟ ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال قۇسپان وسى سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى ازاتتىق: ابزال مىرزا، ءسىز – قاڭتار وقيعاسىنا ءبىر تاراپتان ەمەس، جان-جاعىنان قاراۋعا مۇمكىندىك العان ادامسىز. ەڭ الدىمەن سول وقيعاعا تىكەلەي قاتىستىڭىز، جۇرتتى الاڭعا شىعۋعا شاقىردىڭىز. ودان كەيىن قاندى قىرعىندا قاماۋعا الىنعانداردى بوساتۋعا ات سالىسىپ، زاڭگەر رەتىندە دە ارالاستىڭىز. ودان بولەك ءماجىلىس دەپۋتاتى ەسەبىندە دە جاڭا ءبىر راكۋرستان قاراپ وتىرسىز. ايتىڭىزشى، جان-جاعىنان قاراعاندا قاڭتار وقيعاسىندا سىزگە
اتەيستەر مەن تاڭىرشىلدەرگە مىڭ العىس!

kerey.kz

ەلدەس وردا سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە ارحيۆىنەن الىندى. قازاق قوعامىندا جاڭا ينتەللەكتۋالدىق كەزەڭ تۋىپ كەلەدى. ءبىرىنشى، قازىرگى قازاق قوعامىندا سەنىم ماسەلەسىنە قاتىستى پىكىرتالاستاردىڭ كۇشەيۋى كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس. بۇل دەگەنىڭىز الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ، اشىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ جانە جاھاندىق ينتەللەكتۋالدىق اعىمداردىڭ ىقپالىمەن قالىپتاسقان جاڭا قوعامدىق ويلاۋ فورماسىنىڭ كورىنىسى. اتەيستىك كوزقاراستاردىڭ اشىق ايتىلۋى، تاڭىرشىلدىك يدەيالاردىڭ قايتا جاڭعىرۋى جانە ءداستۇرلى ءدىني ورتا اراسىنداعى پىكىر قاقتىعىسى زيالى ورتادا الاڭداۋشىلىق تۋدىرعانىمەن، شىن مانىندە بۇل قۇبىلىس قوعامنىڭ رۋحاني السىرەۋىن ەمەس، سانالى ىزدەنىسكە بەت بۇرعانىن كورسەتەدى. ەكىنشى، ۇزاق ۋاقىت بويى قازاق قوعامىنداعى ءدىني ديسكۋرس نەگىزىنەن مونولوگتىقسيپاتتا بولدى. ۋاعىز ايتىلدى، ال تىڭداۋشى تاراپ ونى تالقىلاۋسىز قابىلداۋعا ءتيىس ەدى. سۇراق قويۋ كۇمانمەن، كۇمان ءالسىز يمانمەن تەڭەستىرىلدى. مۇنداي ورتادا سەنىم دالەلدەۋدى ەمەس، قايتالاۋدى تالاپ ەتتى. عىلىمي
ولجاس سۇلەيمەنوۆ. مەن بىلەم!..

kerey.kz

سەرىك ەرعالي سۋرەتتەر: madeniportal.kz جانە س.ەرعالي مۇراعاتتارىنان الىندى. «يا زنايۋ!..» كىتابىنان ءۇزىندى-اۋدارما. وسيريس زاڭى I ءبىز ادامزات تاريحىن وتە ناشار بىلەمىز. XIX عاسىردىڭ باسىندا ناپولەون الەمگە مىسىردى اشتى، ال عالىمدار بۇل ەلدىڭ قيراندىلارىن زەرتتەپ، ونىڭ شامامەن ب.ز.د. III مىڭجىلدىققا تيەسىلى ەكەنىن انىقتادى. سول كەزدە ادامزات تاريحى تاعى دا قوس مىڭجىلدىققا تەرەڭدەي ءتۇستى. بىرنەشە مىڭجىلدىق بۇرىن (مەن بىلەم) ادامزات (نەمەسە ونىڭ كەيبىر بولىگى) تاڭبالى جازۋدى قولدانىپ، جازىپ جۇرگەن. بۇل بىلىمدەردى قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى ءبىز XX عاسىردىڭ باسىندا جاساندى تۇردە ۇزىلگەن ءتىلىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى قولجەتەر شىندىقتى قايتا تانۋىمىزعا تۋرا كەلدى. 1926 جىلى باكۋدە وتكەن العاشقى تۇركولوگيالىق كونگرەستەن كەيىن تۇركولوگيا عىلىم رەتىندە قالىپتاسا المادى… …2018 جىلى نازارباەۆ مەنى اڭگىمەلەسۋ ءۇشىن اقورداعا شاقىردى. ۇلكەن ۇستەلدىڭ باسىندا
قىتاي ينتەلليگەنتسياسى قىتاي يەروگليفىن سىنادى، قىتاي ءتىلىن ەمەس…

kerey.kz

قازىر الەۋمەتتىك جەلىدە كەيبىر قازاق زيالىلارىنىڭ قازاق ءتىلىن سىناعان پىكىرى تاراپ ءجۇر. ەسىمە ءبىر كەزدەرى قىتاي ينتەلليگەنتسياسىنىڭ قىتاي يەروگليفىن سىناعانى ءتۇسىپ كەتتى. 20- عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە قىتايدىڭ ءداستۇرلى يەروگليفتەرىن سىناماعان زيالى كەمدە كەم. *** *** *** “يەروگليفتەردە زاماناۋي يدەيالار مەن تەوريالاردى جەتكىزەتىن سوزدىك قور جوق، ءارى ولار زياندى ويلاردىڭ ۇياسىنا اينالادى. ولاردى جويۋدا ۇيات جوق” دەپ جازدى 1918 جىلى قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى ءارى جاڭا مادەنيەت قوزعالىسىنىڭ جەتەكشى قايراتكەرى چەن دۋسيۋ (陈独秀). قىتاي يەروگليفىن قاتتى سىناۋشىلاردىڭ قاتارىندا تاعى دا قىتاي كوممۋنيستىك قوزعالىستىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى تسيۋي تسيۋباي (瞿秋白) دە بولعان. ول ءتىپتى 1931 جىلى “قىتاي يەروگليفتەرى شىن مانىندە الەمدەگى ەڭ لاس، ەڭ جەكسۇرىن ءارى ەڭ جيرەنىشتى نارسە. ءتىپتى ورتاعاسىرلىق
قازىرگى زاڭناما اياسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى قالاي دامىتۋعا بولادى؟

kerey.kz

Zhalgas Yertay قازاقستان بيلىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ءۇشىن قاتاڭ شەشىمدەرگە بارعىسى كەلمەيدى دەيىك. بىراق قازىرگى زاڭناما اياسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى قالاي دامىتۋعا بولادى؟ سونى ويلانىپ كورەيىك. قازاق ءتىلىن دامىتۋ جايىن ايتقان كەزدە قازاقستان بيلىگى قوعامدى ەكىگە بولەدى. ءبىرى – ءتىلدى دامىتۋدىڭ راديكال شەشىمدەرىن ۇستانادى، ەكىنشى جاعى – قازىرگى ستاتۋس-كۆونى ساقتاعىسى كەلەدى، ياعني ەشتەڭە وزگەرتپەي-اق قويايىق دەيدى. بىراق ەكى جولدى دا تاڭداماي، ورتاسىمەن ءجۇرۋدى ۇسىنىپ كورسەك قايتەدى!؟ باتىل قادامدارعا بارايىق، بىراق ول راديكال جول بولماسىن. قازاق ءتىلىن كۇشپەن ەمەس، ورتانى دامىتۋ ارقىلى كۇشەيتسەك بولادى. ياعني ادامدار ءتىلدى ۇيرەنىپ اۋرە بولماي-اق، حالىق جاي عانا قازاق ءتىلى اياسىندا ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنسىن. نەگىزگى وي وسى. ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن ادامدار ورتانى