Säuirdiñ 3-i küni Sankt-Peterburg metrosında bolğan teraktiden keyin Reseydiñ oñtüstiginde policiyanıñ eki qızmetkerin atıp, öltirip ketti. Älgi şabuıldı «Islam memleketi» ekstremistik wyımı moynına aldı. Jol-kölik qızmeti ekipajına jasalğan qastandıqtan keyingi alğaşqı sağattarda segiz adamğa halıqaralıq izdeu jariyalandı. İzdeu aqparattarında bet-älpetteri negizinen aziyalıqqa keletin adamdardıñ fotosı jariyalanıp, olardıñ üşeui Qazaqstan tuması dep habarlanğan.

Reseylik key BAQ-tar Astrahan'dağı şabuıldı bıltır jazda Batıs Qazaqstanda ekstremisterdiñ qauipsizdik qızmetterine jasağan jwrttı şulatqan şabuılımen baylanıstırğan edi. Özgeleri qastandıqqa jergilikti qazaq diasporası ökilderiniñ qatısı boluı mümkin dep mälimdegen. Mısalı, säuirdiñ 4-i küni «Mir-24» teleradiokompaniyası «Jañalıqtar» habarında izdeu aqparattarın körsetkennen keyin jürgizuşi «Astrahan' aymağında twratın halıqtıñ köp böligi – orıstar, sanı jağınan ekinşi orında – qazaqtar, olar – halıqtıñ jalpı sanınıñ şamamen 17 payızı» dep mälimdegen bolatın.

İle-şala Qazaqstanda tuğan üş adamnıñ şabuılğa qatısı rastalmadı. Mısalı, tizimge engizilgen Atırau oblısı tuması Älibek Ğizatov şabuıl jasalğan säuirdiñ 4-i küni Atırau oblısında bolğan, ol oblıstağı käsiporındardıñ birinde jwmıs isteydi. Ol izdeu aqparattarınan fotosın körip, jergilikti policiya uçaskesine özi barğan.

Soltüstik Kavkazdıñ «Kavpolit» portalı RIA «Novosti» agenttigine silteme jasap habarlauınşa, Astrahan' oblısınıñ tergeu komitetindegi äldebir derekköz «segiz küdiktiniñ fotosı (köbiniñ sırt kelbeti aziyalıqqa keledi) – jalğan, sondıqtan onı baspasöz qatelesip taratıp jatır» dep aytqan. Astrahan' oblısı tergeu komiteti basşısınıñ ağa kömekşisi Andrey Hegay Azattıqqa bergen kommentariinde ıqtimal küdiktilerdiñ bärin baza arqılı tekseru – tergeu organdarınıñ jwmıs erekşeligi deydi.

- Key twlğalardıñ qılmısqa qatısı rastaldı, qalğandarına qatıstı tekseru jürip jatır, – deydi Andrey Hegay.

WLTTIQ MÄSELE

Policiya qızmetkerleri jol-kölik oqiğasına qatıstı qwjattar toltıru kezinde mert bolğan. Aymaqtıñ tergeu komiteti dereginşe, memlekettik avtoinspekciya qızmetkerlerin aldap qaqpanğa tüsiru üşin älgi apattı ädeyi wyımdastırğan. Policeylerdi öltirgen jerdegi qızmet köligi salonınan Astrahan' oblısınıñ tuması Nwrbol Saspanovtıñ atına jazılğan qwjattar tabılğan. Qwqıq qorğau organı qızmetkerlerine jasalğan şabuıldı Astrahan'da twratın qazaq diasporasımen baylanıstıruğa osı ayğaq sebep boluı mümkin. Äueli tarağan bağıttamağa Nwrbol Sapsanov jasağan äri onıñ jazasın ötegen qaraqşılıq şabuılğa äldebir qatısı bar azamattar engen bolatın. Key sarapşılar qılmıs ornınan qwjattıñ tabılu faktisin terrorşı-jankeştilerdiñ «qoltañba» qaldıru praktikası dep tüsindiredi.

Policiya bölimin küzetip twrğan policeyler. Mäskeu oblısı, 17 tamız 2016 jıl.

Küdiktilerdiñ jasırınu nieti bolmağan – säuirdiñ 6-sı küni olar Rosgvardiya posttarınıñ birine şabuıl jasadı. Atıs kezinde üş äskeri qızmetşi jaralandı. Şabuıldağandardıñ biriniñ közi joyıldı. Al qala şetindegi önerkäsip aymağına qaşıp tığılğan qalğan qılmıskerler qorşauğa alınıp, olardıñ da közi joyıldı. Şabuıl jasağandar örimdey jigitter bolıp şıqtı. İşindegi eñ ülkeni Nwrbol Sapsanovtıñ jası 26-da, erterekte ol qaraqşılıq şabuıl jasağanı üşin sottalğan. Ramzan Kukulaev – 20 jasta, ol da Astrahan' oblısınıñ tuması. Şeşenstan tuması Ramzan Sultanmuradov äli 18 jasqa tolmağan eken. Dağıstanda tuğan Il'yas Magomedov 22 jasta bolğan.

«Resey-24» telearnasınıñ Astrahan' filialında jwmıs istegen Lyudmila Şnalievanıñ Azattıqqa aytuınşa, terrorlıq aktige qazaq diasporası ökilderiniñ qatısı turalı boljam ol üşin mülde kütpegen jañalıq bolğan. Onıñ sözinşe, Astrahan' oblısında twratın qazaq jastarınıñ radikaldanuına eşqanday negiz joq.

- Qazaqtar – özge wlt ökilderimen tatu-tätti ömir sürgen beybit halıq – deydi ol.

Lyudmila Şnalievanıñ sözinşe, ol «Rossiya-24» telearnasında jwmıs istegen kezde qazaq halqı arasında dini ekstremizm nemese öşpendilik faktilerin kezdestirmegen. Ol älgi oqiğa Astrahan' qazaqtarına degen jekköriniş tuğızuı mümkin dep qauiptenedi.

Azattıqqa Astrahan'dağı «Joldastıq» qazaq mädeni ortalığı basşılarınıñ biri Ğwspan Mahanbet-Äliev te «policeylerge jasalğan şabuılğa bir qazaq jigitiniñ qatısı boluı jergilikti qazaq jastarı arasında ekstremistik köñil-küy köp tarağan degen söz emes» deydi.

- Biz köşpendi halıqpız. Bizde dinge qatıstı fanatizm joq. Mına oqiğa –tötenşe jağday, – deydi ol.

Jergilikti tarihşı äri islamtanuşı Andrey Sızranov onıñ pikirimen kelispeydi. Onıñ Azattıqqa aytuınşa, qazaqtar köşpendi ömir saltınan ketkeli köp bolğan, al diaspora jastarı öz qwralpılastarı siyaqtı internette köp otıradı, sondıqtan radikaldı ağımdardıñ ıqpalına tüsip qaluı mümkin. Bwğan qosa, Sızranov qazaq jigitteriniñ «kavkazdıq meşitterge» barıp jürgenin körgenin aytadı. Jas jigitter internette pikir talastırğanda tözimsizdik tanıtadı äri islamdı jalğız din, qabıldau mindettelgen din dep ataydı.

Andrey Sızranovtıñ aytuınşa, «şeteldegi radikal-ekstremistik qozğalıstar men wyımdar jwrttıñ bilimsizdigin, zañdı tirkelgen mwsılman wyımdarınıñ problemaların, aymaqtıq jäne municipaldı bilik organdarınıñ islamğa jetkilikti nazar audarmauın epti paydalanıp, mwsılmandardıñ arasında iritki saluğa tırısadı».

Astrahan' oblısı mwsılmandar dini basqarması Azattıqqa kommentariy beruden bas tarttı.

IM JAHANDANIP BARADI

Astrahan' oblısınıñ qazirgi äleumettik jağdayı qiın. Sovet Odağı küyregennen keyin Soltüstik Kavkazdıñ ekonomikası meşeu audandarınan Nijnyaya Volga aymağına işki migranttar ağıla bastadı. Şeşenstandağı eki soğıstan keyin bosqındar köbeygen.

Qazirgi Auğanstandı zertteu ortalığınıñ jetekşi sarapşısı, Nijnee Povolj'e sarapşıları klubınıñ üylestiruşisi Andrey Serenko Azattıqqa «wltaralıq qayşılıqtar «Islam memleketi» terrorlıq wyımı üşin problema sanalmaydı» deydi. Onıñ sözinşe, «Islam memleketi» (IM) terrorlıq wyımı ideologiyası kerisinşe öz qatarına türli wlt ökilderin tartudı közdeydi.

- «Islam memleketi» terrorlıq wyımı ideologtarı qazirgi jağdayğa beyimdelip keledi: erterekte terrorlıq wyımdardıñ tiregi wlt-azattıq küres bolatın, qazir IM-niñ transwlttıq sipatı ayqın bayqaladı. Wyımğa adam ügitteytinder qazirgi zamannıñ internet siyaqtı tehnikalıq qwraldarı men adamğa psihologiyalıq äser etudiñ soñğı täsilderin köp qoldanadı, – deydi Andrey Serenko.

Kezinde terrorşılar basıp alğan Beslan qalasınıñ mektebi janınan ötip bara jatqan adam. 13 säuir 2017 jıl.

Onıñ sözinşe, twzaqqa tüsirgisi keletin ıqtimal qwrbanın tañdağan kezde olar adamdardıñ älsizdigin epti paydalanadı. Onıñ aytuınşa, eger älgi adam qiın jağdayda jürse, onıñ senimine kirip, janaşırlıq tanıtadı, keyde tipti qarjılay kömek körsetedi.

Ügitke ergen nemese oğan könuge beyil adamnıñ portretin Andrey Serenko «bwl – ädette 25-ten aspağan jas jigit, al 30-dar şamasındağı adamdar sirek kezdesedi» dep sipattaydı.

Sarapşınıñ Azattıqqa aytuınşa, aymaq ekonomikasındağı qiın jağday «Islam memleketi» wyımı qatarına qosıluğa itermeleydi.

- Jastar jöni tüzu jwmıs taba almaydı, özderin twlğalıq twrğıdan tanıta almaydı. Olar eldi korrupciya jaylağanın, sottar ädiletsiz şeşim şığaratının jäne bwl ömirde bükil orın «satılıp qoyğanın», olarğa keleşekte orın joq ekenin körip otır. Wyım ügitşileri däl osığan süyenedi, olar IM wyımı jaña, jwrttıñ bäri teñ qwqılı, ädiletti qoğam qwrıp jatır dep ügitteydi, sondıqtan osı pastoral'dı kartina (qoy üstinde boztorğay jwmırtqalaytın zaman dep sipattau) keyde IM-niñ zwlımdıqtarın kölegeylep ketedi. Eresek adamnıñ kündelikti twrmıstağı qiındıqtar men äleumettik problemalarğa degen äldebir immuniteti boladı, al jas jigit albırttıqpen şekten şıqqan äreketterge beyim keledi, – deydi ol.

Astrahan' meri saylauınan keyin bolğan qarsılıq akciyası. 14 säuir 2012 jıl.

Andrey Serenkonıñ aytuınşa, IM terrorlıq wyımınıñ jaqtastarı 2016 jıldan beri Resey türmelerindegi jwmısın küşeytken. Onıñ dereginşe, kameralastarın vahhabizm principterin wstanu qajet degen oyğa ilandıruğa tırısıp, ügitteytin twtqındar är koloniyada bar.

Şabuıldağandardıñ basşısı äri olardıñ işindegi jalğız sottalğan adam bolğan Nwrbol Sapsanov türmede jazasın ötegen kezde radikal wyımnıñ ıqpalına tüsken siyaqtı. Astrahan' oblısı tergeu komiteti Azattıq saualına bwl aqparattıñ qazir tekserilip jatqanın habarladı.

Astrahan' oblısı soltüstiginde – Volgograd oblısımen, batısında Kalmıkiyamen, şığısında Qazaqstanmen şektesedi, al oñtüstik böligi Kaspiy teñizine wlasadı. Erterekte Astrahan' oblısı territoriyasında Astrahan' handığı men Noğay ordası bolğan. 1801 jılı Birinşi Pavel imperatordıñ jarlığımen Reseydegi alğaşqı avtonomiyanıñ prototipi – Bökey nemese İşki qazaq ordası qwrılğan. Alğaşqı qazaq medreseleri men mektepteri , qarjı instituttarı men auruhanalarınıñ Bökey ordasında qwrılğanı belgili.                                                                                                                                                                                                                                     Azat Europa / Azattıq radiosı