Latın alfavitine köşudiñ sebepteri nede? Bwl turalı kaz.365info.kz saytına twraqtı avtorımız, tanımal ğalım Amangeldi Aytalı Jiliktep, aytıp berdi.

Nazarbaev naqtı qadam jasadı 

Latın alfavitine köşu – tek qazaq tili ğana emes, qazaq qoğamın jañğırtu bağıtındağı mañızdı betbwrıs. N.Nazarbaev bwrın latın alfavitine köşudiñ qajettiligin eske salıp kelse, bügin bwl mäsele naqtı sipat aldı.

Soñğı jüz jılda Qazaqstandağı til sayasatı bwltarıs, qaltarıstar men tosın özgeristerge tolı boldı. 1910 jılı 23-mausımda Qazan qalasında ötken missionerlerdiñ s'ezinde kirillica alfaviti Resey memleketiniñ birligine qızmet jasauı kerek, orıs emes halıqtar bir tilde söylep, bir tilde jazuğa tiisti, sondıqtan olardı jappay kirillicağa köşu maqsatı maqwldandı.

Biraq 1928 jılı türik, malay tilderimen birge latın älipbiine köşu bizdede qolğa alındı. «Latın alfaviti- jeñimpaz proletariat alfaviti»- degen wran da tastaldı.

30-şı jıldardıñ ayağında Keñester Odağında äleumettik — sayasi ahual özgerdi, wlttıq mädenietterdi damıtudan göri, orıstandıruğa betbwrıs basım bola bastadı.

Bwl ürdis, äsirese, til sayasatında körinis aldı.

1938 jıldıñ 13-naurızında qabıldanğan Halıq Komisariattarı Keñesi men Bükilodaqtıq bol'şevikter partiyası Ortalıq Komitetiniñ «Wlttıq Respublikalar men oblıstarda orıs tilin mindetti türde oqıtu» qaulısı osı betalıstıñ bası boldı. Osığan baylanıstı latın grafikasınan kirillicağa auısu isi bastalıp ketti.

Jaña alfavit latinicağa qarağanda, asığıs –üsigis jasalıp, tildiñ köptegen fonetikalıq erekşelikteri bwrmalandı. Keñes ükimetiniñ orıstandıru sayasatı maqsatı tereñ, auqımdı qarqınmen jüzege asırıldı.

Nätijesinde, orıs tili ömirdiñ köptegen salalarında jalğız ğana til bolıp, wlttıq tilderdi ığıstırdı.

Sondıqtan keñes ükimeti qwramındağı qazaq, özbek siyaqtı basqa da türki halıqtarınıñ sanasında kirillica mäjbürleumen jäne  zorlıq-zombılıqpen baylanıstırıladı.

…şın täuelsizdik alamız 

Qazaq alfavitiniñ kirillicadan latinicağa auısuı — otarsızdanudıñ bir mañızdı qadamı, otarlauşılardıñ zorlap tañılğan alfavitinen arılu, erkindik alu.

Osı jağdayğa baylanıstı, bügin Reseydegi keybir sayasi toptardıñ qazaqtardıñ latın alfavitine köşui olardı reseylik mädeni keñistikten alıstatadı dep, ökiniş bildirui de tegin emes.

Degenmen latın alfavitin paydalanatın köptegen halıqtar orıs mädenietimen tığız baylanısta, sondıqtan qazaq-orıs ekonomikalıq, mädeni jäne ğılımi baylanıstarı da damıp, tereñdey beredi.

Qazaq tiliniñ dıbıstıq jüyesine kirillicadan tildiñ fonetikalıq qwrılımına beyimdi jäne sayasi jağınan beytarap latın alfavitine köşu wlttıq psihologiyası twrğısınanda aqılğa qonımdı.

Biraq bwl mäseleni tek jay ğana alfavit almastırumen baylanıstıruğa bolmaydı.

Bwl mañızdı memlekettik mäsele ekonomikalıq, mädeni, wltaralıq, wlttıñ işki mäselelermen baylanıstı.

 Latın alfavitine köşu qanday qiındıqtar twğızadı?

Eñ aldımen, latın alfavitine köşken özbek,äzirbayjan halıqtarınıñ bastarınan keşken, büginde keşip otırğan jäne biz de aynalıp öte almaytın mäselelerdi aytayıq:

1) küni bügingi deyin öz tilderiniñ qwrılımına beyimdelgen alfavitti äli de ayqındauda;

2) arab grafikasında alfavitindegi, bügin kirillica alfavitindegi ruhani mwranı tolıq paydalana almaydı;

3) tehnikalıq jäne jaratılıstanu salasındağı ğılımi ädebiet jäne älemdik ädebiet jastarğa qoljetimdi bola bermeydi;

4) balabaqşadan bastap, joğarı oqu orındarı üşin oqulıqtar şığaru orasan qarjı talap etedi;

5) alğaşqı jıldarda, äsirese, orta jastağılar menegde tartqandar arasında wlttıq tildegi baspa önimderine swranıs azayıp, olvar orıs tildi önimderge den qoya bastaydı.

Degenmen, ğılımi tehnologiya men qarjılıq qoldau bwl qiındıqtardı eñseredi deuge negiz bolar.

Qazaqstandağı erekşe jağdaylar

Mäsele adamdıq faktorğa tiriledi. Özbekstan men Äzirbayjandağı barlıq derlik azamattar  memlekettik tildi meñgergen, ana tilderinde söylesedi, oqidı, jazadı jäne oylaydı, olar negizinen birwlttıq memleketter.

Özbekstan halqınıñ 4,8 payızı ğana orıstar, slavyandar.

Özbek tili wltaralıq til.

2009 jılğı halıq sanağı boyınşa, bizde jağday oñdı deuge bolar. Qazaqtardıñ 98,3 payızı auızeki sözdi tüsinedi, 95 payızı qazaq tilinde oqidı, 63,2 payızı erkin jazadı. Biraq osı statistika senimsizdik tuğızadı. Sebebi, mamandardıñ aytuınşa, qazaq tilinde söyleytin qazaqtardıñ basım köpşiligi qazaq tilin orıs sözderimen aralastıradı, şwbarlanğan tilde söyleydi, al qazaq tilinde teledidar köruşiler köp, biraq qazaqşa oqırmandar, jazatındar az.

Özbekstan men Äzirbayjanmen salıstırğanda, Qazaqstanda postkolonializm belgileri (sindromı) közge wrıp twr.

Bwqaralıq aqparat qwraldarında, is qağazdarın jürgizude, sot jüyesinde, qwqıq qorğau organdarında, basqa da salalarda da orıs tiliniñ basımdığı añıq körinip twr.

Bügin orıs mektepterinde kirillica alfavitinde 700 mıñday oquşı bilim aladı. Olar qazaq tilin öte naşar bilgendikten, bilimderin kolledj, universitette orıs tilinde jalğastıra beredi.

Tipti, bara-bara, ata-analardıñ wstanımı özgerip, balaların orıs mektepterine berui mümkin.

Sebebi, orıs mektepteriniñ twraqtı, sınnan ötken oqulıqtarı bar, orıs tilinde basqa da ğılımi –ädistemelik ädebietter jetkilikti. Osıdan, latın alfavitine köşu qazaq wltınıñ twtastığına öz äserin tigizbese, degen qauip joq emes.

Ruğa jäne jüzge, dini ağımdarğa, däuletine qaray bölingen qazaqtar endi bilimi, tili, mädeni wstanımı ayırmaşılığı jağınan «latınşılar» men «kirillicadağılar» bolıp bölinbeydi dep şek keltiruge bolmaytın siyaqtı.

Odan äri oylansaq — Qazaqstan qoğamnıñ birligine de sekem tumay ma degen oy da mazalaydı.

Söz joq, latın alfavitine ötu qazaq tiliniñ äleumettik märtebesin köterip, ayasın keñeytuge arnalğan reforma — jay ğana alfavit almastıru emes, onıñ tereñ ekonomikalıq, mädeni, etnikalıq problemalar twğızatını anıq jäne biz oğan dayın boluımız kerek.
Osıdan, qazaq tiliniñ märtebesi tömen elde qazaq tilindegi latın alfavitine qalay swranıs tudıramız degen mäsele tuatını anıq.

Esiñizde me? 

Degenmen,

bügingi qoğamdıq pikirde latın alfavitine köşu memlekettik tildiñ barlıq mäselesi özinen özi şeşiletindey, qazaq tilin jatırqaytın nigilizm psihologiyasınıñ beti qaytatınday, orıs tiliniñ mısı basılatınday tım köteriñki, quanıştı köñil-küy bayqaladı.

Osınday köñil –küy XX ğ. 80-şı jıldardıñ ayağında, qazaq tili memlekettik märtebege ie bolğan kezde de orın alğan. Keyin memlekettik tildi meñgeruge swranıstıñ azdığı, talpınıstıñ tömendigi bayqaldı.

Sondıqtan bügin tiyanaqtı, mwqiyat, aldın ala oylanğan şaralar qajet. Eñ aldımen, til sayasatın saralap oylastırğan jön. Bir jağınan, qazaq tiliniñ äleumettik qoldanu ayasın keñeytu desek, ekinşi jağınan, qalay bolğanda da orıs tiliniñ bügingi märtebesin, qızmetin osı küyinde saqtauğa bağıttalğan sayasat wstanamız.

Bwl, qazaq tiliniñ bügingi tömengi bedeli de saqtala beredi degen söz.

Mäsele, orıs tiliniñ märtebesin ädeyi tömendetude emes, orıs tiline qoğam ömirinde qanşalıqtı swranıs bar, sol swranıstı qanağattandıru kerek. Sonımen birge, demografiyalıq jağdaydı da eskergen jön: elimizde qazaqtar men türik tekti halıqtardıñ sanı ösude, al orıs, slavyan tektilerdiñ sanı azayuda. Demek, tilaralıq qatınastarda özgerip jatır.

Qazaq tili tarihi jaraqat alğan til.

Ol jaraqattıñ ornın toltıru joldarı — balalar ädebietin, qazaq ädebietin, teatrın, kinosın, önerin, muzıkasın, mektebin, mädeniet qayratkerlerin qarjılay qoldau. Qazaq kitaptarına, baspasözine, qazaq tiline erekşe män beru.

Köptegen postkolonialistik elderde mwnday ister üyrenşikti jağdayğa aynalğan.

Latın alfavitine köşu til sayasatın qayta qarauğa ülken bir betbwrıs bolıp, strategiyalıq maqsatqa aynalğanda ğana qazaq wltı ruhani twrğıdan jañaradı.