ШЫҒЫС ҚАЗАҚИЯДАҒЫ ҚАЗАҚ ИНТЕЛЛИГЕНЦИЯСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫ

ŞIĞIS QAZAQIYADAĞI QAZAQ INTELLIGENCIYASINIÑ QALIPTASU TARIHI

| May 5, 2018

Şağın Saraptama

Derbes el täuelsiz memleket retinde “qıtay qazağı” deytin wğımdı qayta pısıqtap zerttep körudiñ jaña kezeñi bastaluı kerek dep esepteymin. Qıtay qazaqtarınıñ 20- ğasır basındağı oyanu kezeñi äli künge deyin tolıq zerttelgen joq. Onıñ işinde memleket deñgeyindegi twlğalar turalı jekelegen zertteuler tipten kemşil.
Şığıs Qazaqiyadağı qazaq intelligenciyasınıñ qalıptasuında üş ülken ıqpaldı aytpay ketu mümkin emes:

Birinşi, 20-ğasır basına deyingi dästürli islamdıq ruhani mektep (qadimdıq meşit-medreseler);

Ekinşisi, 20-ğasır basındağı Şığıs Qazaqiyanıñ jädittik ruhani qozğalısı (jädittik ağartu, pikir-talas, tb);

Üşinşisi, Orıs-Tatar arqılı engen Europa örkenietiniñ ıqpal etui nemese Manju-Qıtay arqılı şığıs ruhaniyatımen tanısu;

Osı üş ıqpaldıñ äuelgisi islamdıq jañğırudı öz işinen “Qazan, Ufanıñ ruhani ıqpalı”, “Bwhara-Kökiltaş ıqpalı” jäne “Osımanlı ruhaniyatınıñ ıqpalı” dep üş bölikpen jeke jeke taldau jasauğa boladı.
Al, ekinşisi Jädittik kezeñdi “jädittik medrese (dini)”, “jädittik mektep (dünieui)” jäne “jädittik tanım (pikir-talas)” dep üş bölikpen büge şigesine deyin taldau jasauğa boladı. Bwnıñ işinde jädittik tanım pikir-talas kezeñin de 30- jıldardağı Şığıs Qazaqiyada jarıq körgen qazaqtıñ töl baspasözindegi ğılmi-tanımdıq pikir talaspen anıqtap aytıp beruge boladı.

Orıs-Tatar arqılı engen Europa örkenietiniñ ıqpalın eki kezeñge bölip qarastıruğa boladı. Biri, Patşalıq Resey kezeñinde Şığıs Qazaqiyağa pana izdep auğan orıstar men tatar igi-jaqsılarınıñ ala barğan ruhani, mädeni jäne tanımdıq ıqpalı; Ekinşisi, Patşalıq Resey men Säbet odağınıñ tike sayasi, mädeni ham ruhani ıqpalı. Osı twstıñ özin ÜŞ böluge boladı: Biri, Patşalıq Reseydiñ Orınbor müftiligi arqılı jasağan ıqpalı. Ekinşisi, Alaş kezindegi memlekettik qararlar. Üşinşisi, Qazaq SSSR kezeñindegi Orınbor-Qızılorda-Almatı ordasınıñ sayasi ıqpalı. Al, bwlardı işkerley jiktesek kategoriyalar şwbırıp jiktele beredi…

Manjur, Qıtay arqılı künşığıs ruhaniyatımen tanısu kezeñin üş ülken sanatqa bölip qarastıruğa boladı:

Birinşisi, Manjur kezeñindegi Şuetañ oquıldarı (mektep);

Ekinşisi, Demokrat qıtay däuiriniñ JOO-darı jäne äskeri, sayasi insituttardıñ ıqpalı;

Üşinşisi, Birikken Qazaq-Moñğol Oquıldarı (mektep/Şuetañ);

Bwl jerdegi “Manju şuetañ” oquıldarın anıqtap aytsaq 1912-jılğa deyingi Manju aqsüyek twqımdarı üşin arnayı aşılğan oqu ornı turalı bayandaladı. Al, demokrat qıtay däuirindegi joğarı oqu ornı (joo) dep onı eki türge ayıruğa boladı. Biri, işki qıtaydağı äskeri, sayasi instituttar jäne odan oqu bitirgen qazaqtar. Ekinşisi, Ürimji (ol kezde Dihua deytin) qalasındağı qıtaydıñ joğarı oqu orındarı jäne ondağı oqu ordasınan oqu bitirgen qazaqtar.
Birikken Qazaq-Moñğol Oquılı (mektebi), bwl oqu ordası turalı Qazaq elinde tolıq zerttelgen joq. Bwl oquıl- Şığıs Qazaqiyanıñ mädeni, sayasi intellegicsiyasın wyadan wşırğan bilim ordası.

Şığıs Qazaqiya derbes memleket bola almasa da memleketke tän qwrlımdarğa dayın boldı. Mäskeu, Qazaq SSSR-dıñ künşığısında täuelsiz Qazaq memleketiniñ ornığuın mülde qalamadı jäne Moñğoliya, Qıtay siyaqtı özine jaqtas eldermen birlesip onıñ wlğayıp kele jatqan wlttıq negizin joyıp, tamırına balta şaptı. Derbes el bolmasa da derbes ömir süre alğan Şığıs Qazaqiyanıñ sayasi, mädeni jäne ruhani intelligenciyasımen tap tinaqtay tolıq tanısuıñız alıs emes dep ümittenemin.
Esiñizde bolsa osı paraqşamda Huañ Fu äskeri mektebinde (sol däuirdiñ on iri äskeri mektebi) oqığan qazaqtar turalı bayandağamın…

Eldes ORDA
04.05.2018

*Eskertu: Oquıl- Mektep degen söz. Jasauıl, Jortuıl, Baqauıl, Qarauıl, Aydauıl, Tintuir, Şımşuır, tb

Tags ŞIĞIS QAZAQIYA

Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
Sayasi quğın-sürginge wşırağan arğı bettiñ körneki twlğaları men ziyalı qauım ökilderi

kerey.kz

Arma äleumet! 31 mamır sayasi quğın-sürgin jäne aşarşılıq qwrbandarın eske alu küni. Osığan baylanıstı irgeles elderde sonıñ işinde Şığıs Türkistan öñirinde ömir sürip jatqan Şıñjañ qazaqtarınıñ sayasi, äleumettik häm mädeni tarihın tanıp bilip jürgenimiz artıq bolmas. Aldımen suretterge tüsinikteme: Birinşi suret: Şıñjañ ölkesinde 1934-44 jıldarı ölke gubernatorı bolğan Şen Şicaydıñ (盛世才) beynesi. Ekinşi suret: Tayvan' Taypeydegi Şen Şicaydıñ mazarı. 2024 jılı arnayı izdep tauıp basına barğandağı estelik. Ol turalı estelikti keyin oqisızdar. Üşinşi suret: Şıñjañ ölkesi Qwmıl aymağınıñ aymaq gubernatorı bolğan Jolbarıs Beg-tiñ mazarı. Tayvan' Taypey qalasındağı mwsılmandar ziratında jerlengen. 2024 jılı arnayı izdep tauıp basına barıp qayttım. Törtinşi suret: 1944 jılı wlt-azattıq köterilisşileri Qwlja qalasın azat qılğan soñ qala
El qorğanı – Almat Sardar

kerey.kz

Sardar Almat Tobabergenwlı – öz däuirinde el basqarğan, bedeldi twlğalardıñ biri bolğan. Ol Irğızda bolıs qızmetin atqarıp, halıq arasında sıylı adam retinde tanılğan. Almat Tobabergenwlınıñ erlik pen eldik toğısqan dara jolın keyin balaları Samırat pen Töremwratta jalğıstırdı. Al onıñ şöberesi Ğalımjan Äbdisalamov Europa men Orta Aziyağa tanımal qazaqtan şıqqan twñğış skripkaşı bolğan. HİH ğasırdıñ basında düniege kelip, sol ğasırdıñ soñğı on jıldığında ömirden ötken almat Tobabergenwlı basındağı biligi men bedelin eliniñ igiligine, jwrtınıñ twrmıs-tirşiligine arnalğan öz zamanınıñ aytulı twlğalarınıñ biri edi. «Arjağı da ataqtı er…» Tağı bir jüz jıl äri jıljıp, HVİİİ ğasır tarihın paraqtasaq, ol kezeñde el basınan ötken qayğılı oqiğalar köp bolğanın köremiz, «aqtaban şwbırındı, alqaköl swlama» halqımızdı
Naurız merekesi qwrmetine Panfilov köşesindegi Sahnada «Än qanatındağı Naurız» attı dästürli önerde jürgen jas orındauşılardıñ än keşi ötti.

kerey.kz

Bügin Almatı qalası äkimdigi Mädeniet basqarmasınıñ wyımdastıruımen Panfilov köşesi boyındağı sahnada Naurız merekesine arnalğan «Än qanatındağı Naurız» attı jas orındauşılardıñ dästürli än keşi joğarı deñgeyde ötti. Almatı qalası HH ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap wlt mädenietiniñ wyıtqısı, ordası qızmetin atqarıp keledi. Dästürli önerdiñ iri ökilderi, zertteuşileri osı qalada twrıp, eñbek etti. Qazir de professionaldıq tiptegi dästürli muzıkanıñ eñ iri oşağı – Almatı. Mwnda etnomuzıkanıñ belgili qayratkerleri, dästürli dombıraşı, qobızşı, sıbızğışı, änşi-termeşiler äzirleytin arnaulı orta jäne joğarı oqu orındarı, öner wjımdarı şoğırlanğan. Qazaq köne muzıka aspaptarınıñ jer betindegi jalğız muzeyi men elimizdegi jalğız dästürli öner teatrı da osında. Soñğı uaqıttarı Almatı qalasında dästürli önerdi nasihattap jürgen jas önerpazdardıñ arnayı än keşi ötpep edi.
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin